दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

१२६ दत्तकमीमांसा ।
पिण्डान्वयरूपं त्रैपुरुषिकं सापिण्ड्यं अगोत्राविवाह्यत्वप्रयोजकं,
जनककुले सामान्यावयवान्वयरूपं सापिण्ड्यं न पिण्डान्वयरूपं, व्यपैति
ददतः स्वधेत्यनेनापवादात् ।
दत्तकादयो द्विविधाः, केचित् नित्यवद्द्यामुष्यायणाः केचिदनित्य-
वद्द्यामुष्यायणाः । ये जनकप्रतिग्रहीत्रोरावयोरयं पुत्र इति संप्रति-
पन्नास्ते नित्यवद्द्यामुष्यायणाः । ये च चूडापर्यन्तसंस्कारैर्जनकेन कृता
उपनयनादिभिश्च प्रतिग्रहीत्रा ते अनित्यवद्द्यामुष्यायणाः । यस्मात्
जातमात्रस्य ग्रहणे उभयगोत्रेण संस्काराभावेन ग्रहीतृमात्रपुत्रतया
जनकपुत्रत्वाभावादेतेऽनित्याः । सगोत्रपरिग्रहेऽपि प्रतिग्रहीतृगोत्र-
मात्रं प्रतिग्रहीतृजनकगोत्रसाम्येऽपि प्रतिग्रहीतृगोत्रमात्रव्यपदेशः
शास्त्रीयः । यत् फलमेतत् यत् तद्गोत्राभावेन जनकपिण्डदानाधिकार
इति । दत्तकेन प्रतिग्रहीतृशाखोक्तं कर्म्म कर्त्तव्यम् । शुद्धदत्तकादीनां
प्रतिग्रहीत्रा मातुः पित्रादयो मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहाः
श्राद्धे तेषां देवतत्वं नतु जनन्याः । द्वयामुष्यायणदत्तकादीनान्तु
जनन्याः प्रतिग्रहीत्र्या अपि पित्रादयो मातामहादयः । अकृतदार-
कत्तृकदत्तकादिपुत्रग्रहणे मातामहपक्षो नास्ति । प्रमीतदारेण दत्त-
कादिग्रहणे प्रतिग्रहीत्र्या मातुः पित्रादयो मातामहादयः । प्रति-
ग्रहीतृकुलदेवताकुलधर्म्मावेव दत्तकस्य नतु जनककुलदेवताकुल-
धर्म्मावपि ।
ज्येष्ठसापत्नभ्रातृसत्त्वे कनिष्ठस्य विवाहाग्निहोत्रकरणे न तयोः
परिवेत्तृपरिवित्ती । जनककुले ज्येष्ठभ्रातृसत्त्वे वयःकनिष्ठदत्तकस्य
विवाहादौ न तयोः परिवेत्तृत्वपरिवित्ती । देवरोत्पादितस्य क्षेत्र-
जस्य देवरौरसपुत्रस्य ज्येष्ठत्वेऽपि कनिष्ठक्षेत्रजस्य विवाहादौ न
तयोः परिवेत्तृत्वपरिवित्ती । प्रतिग्रहीतृकुलश्राद्धीयद्रव्यं दत्तकाय
प्रतिग्रहीतृजनककुलश्राद्धीयद्रव्यं द्वयामुष्याणाय न देयम् । औरस-