दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

याचिष्येते । तथाचात्रिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधि-
र्सदेति । वशिष्ठोऽपि पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन् बन्धूनाहूय राजनि चावेद्य
निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्हुत्वा अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव
प्रतिगृह्णीयादिति । शौनकोऽपि । दातुः समक्षं गत्वा तु पुत्रं
देहीति याचयेत् । याचयेदिति प्रयोजके णिच्, तेन याचनार्थदूत
ब्राह्मणद्वारा याचयेदिति । एतेनाकृतस्यैव भ्रातृपुत्रस्य पितृव्य
पुत्रत्वम् । अपुत्रस्य पितृव्यस्य तत्पुत्रो भ्रातृजो भवेत् । स एव
तस्य कुर्वीत श्राद्धपिण्डोदकक्रियामितिवृद्धपराशरस्मरणात्
इतिचोद्यं निरस्तम्, प्रतिग्रहीतृव्यापारं विना तत्पुत्रत्वानु-
पपत्तेः ।
नच गूढोत्पन्नदत्तात्मनोः कर्त्तृव्यापाराभावः, गृहे प्रच्छन्न
उत्पन्नो गूढ़जस्तु सुतः स्मृत इति दत्तात्मा तु स्वयं दत्त इति
कर्त्तृव्यापाराश्रवणादिति वाच्यम्, तत्रापि फलस्य क्रियासामाना-
धिकरण्यान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनात् । तस्मात् भ्रातॄणामेक-
जातानामिति, अपुत्रस्य पितृव्यस्येतिवचनं न यथाश्रुतमेवार्थवत्
त्रयोदशपुत्रापत्तेः । नवेष्टापत्तिः, पुत्रान् द्वादश यानाह नॄणां
स्वायम्भुवो मनुः । तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवा इति
चात्रिरिति । कर्त्तव्य इत्यनेन कृतिरूपप्रतिग्रहीतृव्यापारो बोध्यते ।
अपुत्रस्य पितृव्यस्येति ।—अपुत्रस्य पितृव्यस्य भ्रातृजस्तत्पुत्रोभवे-
दित्यन्वयः ।
फलस्येति । 'क्रिया' व्यापारः । तथाच व्यापारं बिना फलानुपपत्ते-
र्पुत्ररूपफलस्यौत्पत्तिकधर्मत्वात् तत्रापि प्रतिग्रहीतृव्यापारोऽवश्यं वक्तव्य

[Page Header]
दत्तकमीमांसा । ३७

[Above Rule]
द्वादशसङ्ख्याविरोधात् । नन्वस्त्वेव सङ्ख्याविरोधः, औरसः पुत्रिका-

[Below Rule]
इति भावः । सङ्ख्येति ।—द्वादशेत्यादिः । केषाञ्चिदिति ।—त्रयोदश-
संख्यावचने पुत्रिकाबीजजयोरौरसेऽन्तर्भावात् । औरसादिस्वरूप-
माह विष्णुः ।—स्वे क्षेत्रे संस्कृतायां उत्पादितः स्वयमौरसः प्रथमः ।
कानीनादिष्वतिप्रसङ्गवारणाय स्वयमिति, काकाक्षिगोलकन्यायात्
संस्कृतायामित्यत्रापि स्वयमित्यस्य परामर्शः, कुण्डगोलकयोरतिप्रसङ्ग-
वारणाय पौनर्भवे चातिप्रसङ्गनिवृत्तये समानसंस्कृतेति वक्तव्यं, तथाच
समानक्षेत्रे धर्मपत्न्यां समानसंस्कृतायां स्वयमुत्पादित औरस इति
सिद्धम् । नियुक्तायां सपिण्डेनोत्तमवर्णेन चोत्पादितः क्षेत्रजो द्वितीयः ।
वाग्दानानन्तरमेव मृतपतिकायां क्लीवभार्यायां व्याधितभार्यायां वा
पुत्रोत्पत्त्यर्थं गुरुभिर्नियुक्तायां गुर्व्वनुज्ञातेनैव देवरेण कनिष्ठेन ज्येष्ठेन
वा भर्तृभ्रात्रा तदभावे सपिण्डेन तस्याप्यभावे सोदकेन तस्याप्यभावे
अन्येनोत्तमवर्णेन ब्राह्मणेन वा य उत्पादितः सम्मतस्य क्लीवादेश्च क्षेत्रजः
पुत्रो भवति इत्यर्थः । स्वयमुत्पादनाभावेनौरसात् द्वितीयत्वं । औरसो
धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्त्विति याज्ञवल्क्योक्तौ
यत् क्षेत्रजस्य तृतीयत्वमुक्तं तत् वाग्दत्ताभिप्रायं विधेयं । तत्र भर्त्रे
संस्काराभावेन स्वयमुत्पादनाभावेन च कक्षाद्वयान्तरितत्वात् विप्र-
कर्षात् तृतीयत्वमुक्तं युक्तमेव । क्षेत्रजः पुनः संविदा उभयोरपि
द्वामुष्यायणो भवति, यथाह मनुः ।—क्रियाभ्युपगमात् क्षेत्रं बीजार्थे
यत् प्रदीयते । तस्येह भागिनौ द्वौ बीजी क्षेत्रिक एव चेति ।
'क्रिया' संवित् । यत्तु औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः इति
पुत्रिकापुत्रस्य द्वितीयस्थाने गमनं तत् स्त्रीरूपपुत्रिकापुत्रविषयम्,
तस्याः क्षेत्रपतित्वेन परिग्रहात् क्षेत्रजात् उत्कृष्टत्वात् । पुत्रिकापुत्र-
स्तृतीयः । गृहीतपुत्रे तत्पुत्रत्वस्याभावेन कक्षाद्वयान्तरितत्वात्

४० | दत्तकमीमांसा ।

नन्विदमप्रयोजकं यत्पिण्डरिक्थाभावादपुत्रत्वमिति अप्रश-
स्तास्तु कानीनगूढोत्पन्नसहोढजाः । पौनर्भवश्च नैवैते पिण्डरिक्थां-
शभागिन इति विष्णुना कानीनादीनां पुत्रत्वेऽपि पिण्डरिक्थाभाव-
दर्शनात् । तथा पिण्डरिक्थाभावेऽप्यक्षतस्यैव भ्रातृव्यस्यानु पुत्रत्वं
का क्षतिरिति चेन्न मैवं । पिण्डदोऽशहरश्चैषामित्यनेन पिण्डरिक्थ-
भागित्वं हि पुत्रत्वस्य प्रयोजकमुक्तं तदभावे क्लीबादेरिव पुत्रत्व-
स्वरूपसत्तामात्रस्याप्रयोजकत्वात्, अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः
सदेति विधिप्रत्ययश्रवणेनाक्षतस्य पुत्रत्वायोगाच्च । न च भ्रातृव्येत-
रविषयोऽयं विधिरिति वाच्यम्, सङ्कोचे प्रमाणाभावात्, प्रत्युत
एकमेव करिष्याव इत्युपक्रम्य तमेव चक्रे तनयं वेतालोऽपि स्वकं
सुतमिति वैतालीयभैरवपुत्रपुत्रीकरणलिङ्गविरोधाच्च । किञ्च
यत्र दशानां सोदराणां मध्ये पञ्च प्रत्येकं दशपुत्राः पञ्च चात्यन्त-
मपुत्रास्तत्र पञ्चानामपुत्राणां प्रत्येकं पञ्चाशत्पुत्रत्वापत्तिः, पञ्चा-
शतश्च पुत्राणां प्रत्येकं प्रत्येकं दशपितृकतापत्तिरित्याद्यनेकोपप्लवः ।
न चेष्टापत्तिः पुत्रप्रतिनिधिः कार्य्य इत्युपादेयगतैकत्वविव-
क्षणात् । एकश्चेत् पुत्रवान् भवेत् सर्वे ते तेन पुत्रिण इत्यत्र पुत्रपुत्र-
वतोरुभयोरपि प्रत्येकं श्रुतैकत्वविरोधाच्च । न च स्वपुत्रैर्भ्रातृ-

पिण्डरिक्थाभाव इति । — पुत्राणाम् इति शेषः। सङ्कोचे इति । —
अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इति सामान्यवचनसङ्कोचे प्रमाणाभावात् । वैता-
ल इति । — तमेव चक्रे तनयं भैरवश्चक्रे इत्यनेन प्रतिग्रहीतॄणां
परस्पर सम्बन्ध उक्तः । उपादेयगतैक्येति । — पुत्रः प्रतिनिधिः
कर्त्तव्य इति विधौ प्रतिनिधिर्विधिविधेयस्तस्यैवोपादेयत्वादिति भावः ।

तैश्च पुत्रवन्तो हि स्वर्गता इत्यत्र भ्रातृपुत्राणां बहुत्वश्रवणात्
बहवोऽपि भ्रातृपुत्रा अकृता एवैकस्य पुत्रा भवेयुरिति वाच्यम्, तस्य
लौकिकसिद्धबहुत्वानुवादकार्थवादगतत्वेनाविवक्षितत्वात् । अकृत-
पक्षे तु एकेनैव प्रकृतनित्यविधिसिद्धावनेकोपादानस्य वैयर्थ्यादपा-
स्तत्वाच्च । तस्मात् सन्निहितसगोत्रसपिण्डेषु भ्रातृपुत्र एव पुत्री-
कार्य्य इति स्थितम् । ततश्च कृतत्वेन प्रथमं धनपिण्डभागित्वं अकृत-
त्वेन च स्वस्वस्थान इति विष्णुवचनन्तु पूर्वपूर्वपरिगणितपुत्रसद्भाव-
विषयमिति न कोऽपि विरोधः । नन्वेवं सर्वासामेकपत्नीनामेका
चेत् पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीदित्य-
त्राप्यकृतस्य पुत्रत्वं न स्यात् । नचेष्टापत्तिः, आचारविरोधात् । पितृ-
पत्न्यः सर्वा मातर इति पितृपत्नीत्वमात्रनिमित्तकमातृत्वव्यपदेशवि-
रोधाच्चेति चेन्मैवं । सपत्नीपुत्रस्य साक्षादङ्गवयवारब्धतया अकृत-
स्यापि पुत्रत्वसम्भवात् वचनन्तु नियमार्थ इत्युक्तमेव । भ्रातृव्ये तु
दम्पत्योरन्यतरस्याप्यवयवसम्बन्धाभावात् नाकृतस्य पुत्रत्वमिति ।

लौकिकसिद्धेति । लोके बहुभिरपुत्रैर्भातृपुत्राः परिगृह्यन्ते
इत्यभिप्रायेण भ्रातृपुत्रैरिति बहुवचनं कृतं । अतएव बहुत्वस्य लोक-
प्राप्तत्वादनुवादः, अतएवोच्यते लौकिकसिद्धेत्यादि । तथाचानिकाभि-
प्रायेण बहुवचनं कृतमिति फलितं । प्रकृतनित्यविधीति । - पुत्र-
मुत्पादयेदिति प्रकृतनित्यविधिसिद्धावित्यर्थः । स्वस्थान इति । -
त्नी दुहितरश्चैवेत्यादिवचनोपात्ते इत्यर्थः । विष्णुवचनन्विति । - अप-
शस्तास्तु कानीनगूढोत्पन्नसहोढजाः । यैरंशभक्तु भवेते पिण्डरिक्थ-
धाग्भागिन इति विष्णुवचनमित्यर्थः । मैवमिति । - अकृतस्य पुत्रत्वं
६

४४ दत्तकमीमांसा ।
सन्तेर्नियामकत्वात् । शूद्रजातिष्विति । अत्रापि प्रत्यासत्तिः
पूर्ववदेव । गुरुगोत्राश्रवणाच्च गुरुगोत्रसमेऽपि वेत्यसंजातप्रवृत्तिः ।
तेन शूद्रजातिमात्र इति सिद्धयति ।
तदाह ब्रह्मपुराणम् । शूद्राणां दासवृत्तीनां परपिण्डोपजी-
विनां । परायत्तशरीराणां न क्वचित्पुत्र इत्यपि । तस्मात् दासस्य
दासपुत्राय जायते दास एव हीति । त्रैवर्णिकानां त्रैवर्णिकानुलोम-
जानाञ्चोत्कृष्टत्वात् प्रतिलोमजानाञ्चापकृष्टत्वात् न क्वचित् पुत्रः
कर्त्तुं शक्यते इति शूद्र एव पुत्रीकार्य्यः दासदासत्वत्पन्नत्वादिति ।
ननु क्षत्रियादिवाक्यत्रयं नारम्भणीयं न्यायसाम्येन पूर्ववाक्यादेव
तदर्थसिद्धेः आरम्भे वाऽपि सर्वेषाञ्चैव वर्णानामित्यनेन पौनरुक्त्या-
द्यद्यपीति । —वैश्यजातावपीत्यर्थः । राजन्यविशामिति । —इतिशब्देन
प्रशस्यत इत्याश्वलायनप्रतीकपरिग्रहः । यथाप्रशस्तैरिति । —अत्र शूद्र-
जातावित्यर्थः ।
त्रैवर्णिकानामिति । —ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामित्यर्थः । त्रैवार्णि-
कानुलोमेति । —मूर्द्धावसिक्तादीनामित्यर्थः । प्रतिलोमजानां रथ-
कारादीनामित्यर्थः । 'क्वचित्' सजातिभिन्ने । क्षत्रियादिवाक्यत्रय-
मिति । —क्षत्रियाणां सजातौ वै गुरुगोत्रसमेऽपि चेत्येकं वैश्यानां
वैश्यजातिष्वित्यपरं शूद्राणां शूद्रजातिष्वित्येकेत्येतत्त्रयमित्यर्थः । नार-
म्भणीयं इति । —न वक्तव्यमित्यर्थः । पूर्ववाक्यादेवेति । —ब्राह्मणानां
सपिण्डेषु इति शौनकप्रतीयपूर्ववाक्यात् इत्यर्थः । ननु ब्राह्मणानां सपिण्डेषु
इति पूर्ववाक्ये ब्राह्मणपदश्रवणात् वचनस्य तद्विषयत्वमेव, क्षत्रियाणां
ग्राह्यो क्षत्रियस्त्वित्यादिवचनं कथं नारम्भणीयमित्यत आह आर-
म्भेवेति । सर्वेषाञ्चैव वर्णानामिति । —क्षत्रियाणां सजातौ वा इत्या-

चेति चेत् मैव । क्षत्रियादिपदै क्षत्रियादिसमानधर्मकमूर्द्धा-
वसिक्तादीनामपि प्राप्त्यर्थत्वात् । ब्राह्मणेन क्षत्रियायामुत्पादित
क्षत्रिय एव भवति, क्षत्रियेण वैश्याया वैश्य एव, वैश्येन शूद्रायां
शूद्र एव भवतीति शङ्खस्मरणात् । सजाताविति क्षत्रियादिसमान
धर्मत्वेऽपि मूर्द्धावसिक्तादीनां क्षत्रियादिपुत्रत्वाभावबोधनार्थेति ।
तिस्रो वर्णानुपूर्व्येणेत्यानुपूर्व्यलिङ्गात् । नच सर्वेषामित्यनेन पौन-
रुक्त्यं तस्य वर्णानामनुलोमानाञ्च सजातिनियमानुवादेन प्रतिलो-

दिभिस्तदर्थाभिधानेन पौनरुक्त्याचेति भाव । क्षत्रियादिसमानेति ।-
तथाच ब्राह्मणानामित्यादिवचने न्यायसाम्यात् तत्सजातीयब्राह्म-
णादिवर्गाणा सपिण्डेष्वस्तु पुत्रग्रहण मूर्द्धावसिक्तादीना वर्य्यात्वाभावेन
तत्प्राप्त्यर्थ क्षत्रियादिवचनमारब्धं अन्यथा तेषा व्यवस्था न स्या-
दिति भाव । मूर्द्धावसिक्तादीना क्षत्रियादिसमानधर्मत्वेन क्षत्रि
या दिकपदेशमुपपादयति ब्राह्मणेनेति । ननु शङ्खवचनात् मूर्द्धाव
सिक्तादीनामपि क्षत्रियादिपदैरुपात्तत्वात् क्षत्रियादीनां मूर्द्धाव-
सिक्तादीनाञ्च परस्परं पुत्रपरिग्रहोऽस्तु इत्यत आह सजाताविति ।
तिस्रो वर्णानुपूर्व्येति ।-आचार्यनेति शब्देन द्वे तथैका यथाक्रम
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या स्वा शूद्रजन्मन इत्युक्तप्रतीकपरिग्रह ।
व्याख्यार्थ । वर्णक्रमेण ब्राह्मणस्य तिस्रो भार्या ब्राह्मरणक्षत्रियवैश्या,
क्षत्रियस्य द्वे क्षत्रियवैश्ये, वैश्यस्यैका वैश्येव, शूद्रस्य स्वा सजातीयैव
तत्र सजातीया मुख्या तदभावेऽसजातीया अनुकल्प तथाच वर्णक्रमेण
दारानुकल्पवत् वर्णक्रमेण पुत्रप्रतिनिधिर्भवति न वर्णजातीनो पर-
स्पर पुत्रप्रतिनिधिव्यवस्था सादृष्टिकन्यायादिति भाव । सजाति
नियमानुवादेनेति ।-तथाच क्षत्रियाणां सजाती वैश्यादिपूर्व्यवाक्येनैव

[Header]
४६ दत्तकमीमांसा ।

मानां तदभावबोधनार्थत्वात् तदेवाह सर्वेषामिति । वर्णपदोपादा-
नसामर्थ्यात् वर्णानामेव सजातिनियमः स्यात् नानुलोमजानामिति
तत्प्राप्त्यर्थं सर्व्वपदोपादानं, प्राप्तिश्च वर्णसमानधर्मत्वात् नच वर्ण-
विशेषणं तत् चकारानुपपत्तेः ततश्च वर्णानामनुलोमजानाञ्च जाति-
ष्वेवेति नियमो नान्यतो नान्येषु प्रतिलोमेष्वित्यर्थः ।
नन्विदं पूर्व्ववाक्यप्राप्तप्रत्यासत्त्यपवादकतयैव कुतो नेष्यते अदूर-
बान्धवमिति वसिष्ठवाक्यविरोधादिति चेन्न, तस्य ब्राह्मणवाक्यैक-
वाक्यतयोपसंहारादिति चेत्, मैवं अपवादलौकिकवैदिकप्रत्यासत्ति-

वर्णानामनुलोमजानाञ्च सजातिनियमे सिद्धे सर्वेषामेव वर्णानामिति
कथनेन ‘सिद्धे सत्यारम्भो नियमायेति’ न्यायात् वर्णानामनुलोमजाता-
नाञ्च सजातिनियममनूद्य प्रतिलोमजानाञ्च सजातिनियमो नास्तीति
विधानार्थं तदारम्भः सकारणानुवादो नैव दोषायश्च इति भावः ।
तदिति सर्वेषामिति पदं चकारानुपपत्तेः सर्वेषामित्येवेति चकारा-
नुपपत्तेः ।
नन्विदमिति।—ब्राह्मणानां सपिण्डेष्विति पूर्व्ववाक्ये सापिण्ड्यादि—
प्रत्यासत्त्यपवादकतयेत्यर्थः । तथाच विशेषवचनात् ब्राह्मणानां तथास्तु
क्षत्रियाणां सजातौ वा इति सामान्यवचनेन जातिमात्रे पुत्रेयग्रहणं
स्यान् न सापिण्ड्यादिप्रत्यासत्तिरादरणीया इति पूर्वपक्षयितुराशयः ।
यदूरबान्धवमिति ।—तथा च ब्राह्मणानां सपिण्डेष्वित्यादिविशेषवचने-
नैकवाक्यत्वात् अदूरबान्धवमितिवचनं ब्राह्मणमात्रविषयमेव नान्य-
विषयं, स्पष्टस्य तु विधेर्नान्यै रुपसंहार इष्यते इति न्यायविरोधा-
दित्यर्थः । अपवादेति ।—भ्रातृभ्रातृपुत्रादिषु पित्राद्यवयवसम्बन्धेन या
प्रत्यासत्तिः सा लौकिकी, लोके प्रत्यक्षसिद्धत्वात् भार्य्यादिषु च यस्मिन्नि-

दत्तकमीमांसा । ४७
नियामकवृद्धव्यवहाररूपन्यायविरोधात् प्रयोजनाभावादतिप्रस-
ङ्गात् । अनेनैव प्रत्यासत्तिसामान्यापवादे दौहित्रो भागिनेयश्चेति
प्रत्यासत्तिविशेषापवादामङ्गतेश्च तस्मात् यथोक्तव्याख्यैवं प्रयोजनव-
तीति ।
प्रत्यासत्तिसामान्यात्प्राप्तयोर्दौहित्र इति तुशब्दस्य चावधा-
रणार्थतया शूद्रैरेवेति नियमात् त्रैवर्णिकव्यावृत्तिः, तत्र हेतुमाह
ब्राह्मणादित्रय इति । क्वचिदपि शास्त्रे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वा-
दर्शनात् शूद्रविषयत्वमेवे तिसमुदायार्थः, भागिनेय इत्यविवक्षितं
रस्थीनि मांसैर्मांसानीत्यादि श्रुतेरवयवैकत्वाक्षेपात् सच वैदिकप्रत्यासत्तिः
उक्तश्रुतिरूपवेदसिद्धत्वात् अपवादश्चासौ लौकिकवैदिकप्रत्यासत्ति-
श्चेति तन्नियामकस्तन्निर्णायको यो वृद्धव्यवहाररूपो न्यायस्तद्विरोधा-
दित्यर्थः । प्रयोजनाभावादिति ।—सन्निहितसपिण्डादिपरित्यागेन स-
जातिमात्रग्रहणव्यवस्थायां दृष्टप्रयोजनाभावात् इत्यर्थः । यतोति ।—
ब्राह्मणानां सपिण्डेष्वित्यादिना प्रथमं सपिण्डग्रहणस्य लक्षितत्वात्
तद्ग्रहणे सत्ये वक्ष्यमाणमनवबाधितं स्यात् । तत्सत्त्वे सजातिमात्रग्रह-
णेऽलक्ष्ये स्वीकार्ये वक्ष्यमाणमनुरूपातिप्रसङ्गादित्यर्थः । अने-
नैवेति ।—क्षत्रियस्यापि सजातौ वा इत्यनेनैवेत्यर्थः । प्रत्यासत्तिसामन्ये-
नेति ।—एतद्वचनेनैव सापिण्ड्यादिप्रत्यासत्तिसामान्यापवादे दौहित्रि
भागिनेयश्चेत्यनेन प्रत्यासत्तिविशेषस्यापवादासम्भवादित्यर्थः, तथाचा-
पवादस्यापवादोऽसम्भव इति भावः । उपसंहरति तस्मादिति ।
, तुशब्दस्येति । शूद्रैस्त्वित्यत्रेति ज्ञेयः । ननु ब्राह्मणादित्रये नास्ति
भागिनेयः अतः क्वचिदित्यत्र मुनेर्भागिनेयपदप्रयोगवैयर्थ्यात् तत्पदं
विवक्षितमेवेतिपरित्याग्य दिश्याह । हेताविति ।—

हेतौ व्यर्थविशेषणतापत्तेः विवक्षायां भागासिद्धेश्च दौहित्रभागिनेयौ
शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे त्रैवर्णिकविषयलाभावात् यथा सुरापाना-
दाविति तेनोभयोस्त्रैवर्णिकविषयत्वासिद्धिः ।
अथेहं वाक्यद्वयं शब्दविधयैव स्वस्वविषये प्रमाणं नानुमान-
विधया, तेन भागिनेयमात्रस्यैव त्रैवर्णिकविषयत्वाभावो न दौहित्र-
भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादिति हेतौ भागिनेयविशेषणस्य
व्यभिचारावारकत्वेन वैयर्थ्यात् त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्यनेनैव विव-
क्षितार्थलाभादिति भावः । भागासिद्धेरिति । दौहित्रभागिनेयौ
शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्यनुमाने
पक्षांशे भागिनेये शास्त्रान्तरे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शना-
दिति हेतोश्चरितार्थत्वेऽपि दौहित्ररूपपक्षांशे तस्याचरितत्वात् भागासिद्धि-
रिति, यथा अभिधेयं प्रमेयम् धर्मत्वादित्यत्र धर्मशब्दस्य पुण्यधर्मै-
कत्वकल्पनया भागासिद्ध्यभिधानं, तथाच न्यायविद् पक्षतावच्छेदकसा-
मानाधिकरण्येन हेत्वभावे भागासिद्धिरिति । सुरापानादाविति ।-
यथा सुरापाननिषेधस्तु गौड्याश्रय इति स्मृत इति शास्त्रात् सुरा-
पानं शूद्रविषयं त्रैवर्णिकविषयत्वाभावादिति सच्चेत्यर्थः ।
शूद्रैरेव दौहित्रभागिनेयौ पुत्रीकार्यौ इति नियमदार्थ्याय पूर्व-
पक्षासिद्धान्ताभ्यां विचारयति अथेति । इदमिति ।- 'दौहित्रो
भागिनेयश्चेति, 'ब्राह्मणादित्रयेनास्ति' इति वाक्यद्वयमित्यर्थः । शब्देति ।
शूद्ररूपेण स्व स्व विषये दौहित्रोभागिनेयश्चेति ब्राह्मणादित्रये
नास्तीति शब्दप्रमाणप्रमेये शूद्रकर्तृकं दौहित्रभागिनेयपुत्रीकरणरूपे
ब्राह्मणादीनां भागिनेयमात्रपुत्रीकरणनिषेधरूपे च । नानुमानविधया ।-
दौहित्रभागिनेयौ शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्य-
नुमानरूपेण तथाच शूद्राणां दौहित्रभागिनेययोः पुत्रीकरणविधिः

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page of Dattaka Mīmāṁsā:

दत्तकमीमांसा । ४८
मेवेति वाच्यं तदपि न, वाक्यभेदापत्तेः, दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु विक-
ल्पापत्तेश्च । अट्टूरबान्धवत्वेन प्राप्तत्वात् शूद्राणामेवेति नियमेन
निषिद्धत्वात् ।
यदा शूद्राणामेवेति नियमेन दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु निषेधः
सिध्यति । त्रैवर्णिकानां भागिनेय एव न भवतीति नियमेन दौहि-
त्रस्य प्राप्तिश्च सिद्ध्यतीति [विकल्पः । किञ्च शब्दविधया प्रामाण्ये
पूर्ववाक्ये किं नियमः परिसङ्ख्या वा स्यात् । कथं नियमः कथञ्च
परिसङ्ख्या । दौहित्रभागिनेयावेव शूद्राणामिति नियमः पक्षे
ब्राह्मणादीनां भागिनेयमात्रस्य पुत्रीकरणनिषेधः, दौहित्रो भागिनेय-
श्चेत्यत्र दौहित्रभागिनेयशब्दश्रवणात् ब्राह्मणादित्रये नास्तीत्यत्रापि
भागिनेयशब्दव्यञ्जनादिति भावः, तथाच वाक्यद्वयं नैकवाक्यतानि-
षद्धितं । दूषयति तदपि नेति । वाक्यभेदापत्तेः ।—नचैतदिष्यते 'सम्-
भव्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदोन चेष्यते, इति न्यायविरोधात् । मुने-
र्दौहित्रपदश्रवणात् वाक्यद्वयमस्तु का क्षतिरित्यत दौहित्रस्येति ।
विकल्पं दर्शयति अट्टूरबान्धवेत्यादिना शूद्राणामेवेति नियमेन त्रैव-
र्णिकेषु दौहित्रस्य निषेधात् वैदिकप्रमाणत्वेनोभयोस्तुल्यबलत्वात्
तुल्यबलविरोधे विकल्प इति न्यायावकाशात् ।
ननु दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणामेवेति नियमेन ब्राह्मणादीना-
मुभयोर्निषेधप्राप्तौ भागिनेयमात्रस्य निषेधार्थं ब्राह्मणादित्रये नास्ती-
त्यस्य वाक्यस्य सार्थक्ये क विकल्पस्यावसर इत्याह यदेति । 'पूर्ववाक्ये'
दौहित्रो भागिनेयश्चेति पूर्ववाक्ये इत्यर्थः । विधिपरिसङ्ख्ययोः
शरीरमाह दौहित्रभागिनेयावेवेति । नियम इति ।—पक्षे प्राप्तस्या-
प्राप्तपक्षान्तरप्रापणं नियम इति लक्षणत्वात् । परिसंख्यामाह पक्ष

५० दत्तकमीमांसा ।
दौहित्रादि पक्षे च भ्रातृव्यादेः प्राप्तत्वात् । शूद्राणामेव दौहित्र-
भागिनेयाविति च परिसङ्ख्या दौहित्रादिश्चतुर्ष्वपि वर्णेषु युगपत्-
प्राप्तत्वात् । तथाच भ्रातृव्यादिविधायकसामान्यशास्त्रस्य बाधः,
सर्वेषामेव वर्णानां जातिष्वेव न चान्यत इत्यत्र जातिपदस्य दौहि-
त्रादिपरतया सङ्कोचः, दौहित्रभागिनेययोरभावे पुत्रीकरणा-
भावप्रसङ्गश्चेति । परिसङ्ख्यापक्षे तु शूद्राणामिवेत्यनेनैव त्रैवर्णिकेषु
तन्निषेधसिद्धौ ब्राह्मणादित्रये नास्ति इत्यादि पुनस्तन्निषेधकवाक्य-
वैयर्थ्यापत्तिरिति । तस्मादनुमानविधेव वाक्यद्वयव्याख्या साधीय-
सीति । किञ्च न्यायमूलिकाया अनुमानविधायाः श्रुतिमूलिकायाः
इति ।—पक्षे रागपक्षे शूद्राणामेव दौहित्रभागिनेयाविति । तथाच
एकस्य दौहित्रविषयकपुत्रीकरणस्य शूद्रेषु त्रैवर्णिकेषु च प्राप्तस्य
त्रैवर्णिकेभ्यो निवृत्यर्थं शूद्रेषु विधीयते इति तात्पर्ये एकस्यानेकत्र
प्राप्तस्य वन्यतो निवृत्यर्थं एकत्र पुनर्वचनं परिसङ्ख्येति लक्षणात् ।
क्रमेण दूषयति तथाच इति बाध इति—नियमस्य स्वांशेऽन्ययोगव्यवच्छेद-
फलकत्वमिव सदतिरिक्त सदैवेवम् अन्ययोगव्यवच्छेदफलकत्वमपीति
तात्पर्यम् । जातिपदस्येति ।—शूद्रविषय इति शेषः । ननु दौहित्र-
भागिनेयवचनेन सर्वेषामपि वर्णानामिति सामान्यशास्त्रस्याप्य-
भावस्य सामान्यविशेषन्यायात् कथं स्याद् दौहित्रभागिनेयोरिति ।
पुत्रीकरणाभावप्रसङ्गश्चेति ।—इष्टापत्तौ समाचारविरोधादिति भावः ।
परिसंख्यापक्षे दोषमाह शूद्राणामिवेतीति ।—तन्निषेधसिद्धाविति
विधानेनैवान्यत्र प्रतिषेधसिद्धेरिति । न्यायात् उपसंहरति तस्मा-
दिति । दृष्टान्तं प्रदर्शयति किञ्चेति । न्यायमूलिकाया इति ।—
स्मृतेर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारत इत्यादि वचनारूढमा-

शब्दविधाया गुरुत्वात् श्रुतिकल्पने श्रुतिद्वयकल्पनाच न्यायमूलकत्वे
च नास्तीतिवर्त्तमानोपदेशो लिङ्गम्
यदा तु दौहित्रो भागिनेयो वा शूद्राणां विहितः सुत इति
पाठस्तदापि शूद्राणामेव शूद्राणामपीति वेत्यन्वयसंशयव्युदासाय
नियमपरतामेव स्पष्टीकर्त्तुं " ब्राह्मणादिष्वित्यस्य सह तैरेकवाक्य-
तैव नियमपरता चेयं । दौहित्रभागिनेयकर्मकपुत्रीकरणभाव-
नायामनियमेन चतुर्णामपि वर्णानां कर्त्तृत्वेन प्राप्तौ शूद्रनियमेन
शूद्राणामेवेत्यन्वयः सिध्यति, तथा च भागिनेयपदं दौहित्रस्याप्युप-
नापेक्षया शब्दवोधस्य गौरवात् । न्यायमूलकतयैकवाक्यत्वे प्रमाणं
दर्शयति न्यायमूलकत्वे चेति, तथाच भिन्नवाक्यत्वे दौहित्रभागि-
नेयश्च शूद्रेषु क्रियते सुत इतिवत् ब्राह्मणादिष्वग्रे नास्तीत्यत्रापि क्रियते
कर्त्तव्योवेत्यादिविध्यर्थकक्रियापद मुनीनामुचितं स्यात्, नास्तीति विध्य-
वाचकवर्त्तमानार्थैकप्रयोगस्यानौचित्यादिति भावः । वर्त्तमानोपदेश
इति ।—वर्त्तमानकथनमित्यर्थः । 'लिङ्ग' हेतुः ।
अन्वयसंशयव्युदासेति —तथाच दौहित्रोभागिनेयो वेत्यत्र वा-
शब्दस्यावधारणार्थत्वसमुच्चयार्थत्वसम्भवात् तदर्थलाभः, "वा स्याद्वि-
कल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये" इतिकोशात् । एकवाक्यतैवेति, नियम-
परतैवेति ।—यदा तु दौहित्रो भागिनेयो वा इति पाठस्तदापि
तत्पाठेऽपि नियमपरता इत्यर्थः । इयं दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणा-
मेवेत्येवंरूपा एतदेवाभिप्रेत्य स्वयमेव व्याचष्टे दौहित्रेति । अनिय-
मेनेति ।—ब्राह्मणाना सपिण्डेषु कर्त्तव्य पुत्रसङ्ग्रह इत्यादि सामा-
न्यवचनात् । शूद्रनियमेनेति ।—दौहित्रभागिनेयश्चेत्यनेनेतिशेषः ।
शूद्राणामेवेत्यन्वय इति ।—अन्यथा ब्राह्मणाना सपिण्डेषु इति सामा-

५९ दत्तकमीमांसा ।
लक्षणमेव, अन्यथा दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वनियमा-
सिद्धेः । सिद्धो वा दौहित्रस्य त्रैवर्णिकविषये विकल्पापत्तिरित्युक्त-
मेव । यद्येवं तर्हि भागिनेयस्य त्रैवर्णिकविषयत्वाभाव एव दौहित्र-
भागिनेययोः शूद्रविषयत्वेन साध्यतामिति चेन्न । शूद्रविषयत्वा-
दित्यनेनैव सिद्धौ दौहित्रभागिनेयपदोपादानवैयर्थ्यात् । अविव-
क्षायामुभयाविवक्षातो भागिनेयमात्राविवक्षायाः लघुत्वात् । तस्मात्
यथोक्तमेव साधीय इति ।
न्यवचनात् दौहित्रभागिनेययोः शूद्राणामपि प्राप्तौ दौहित्रभागि-
नेयश्चेति वचनस्य नियमरूपविधायकत्वाभावेनानुवादकत्वेन च वैयर्थ्यं
स्यात् इति भावः । अन्यथेति ।—भिन्नवाक्यत्वेनोपलक्षणत्वाभावे
दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणामेवेति नियमासिद्धेरित्यर्थः । ननु भिन्न-
वाक्यत्वेऽपि दौहित्रभागिनेयावेव शूद्राणामिति नियम स्यात् स्याच्च
भागिनेयस्यैव ब्राह्मणादीनां निषेधनियमः कथं नियमासिद्धिरित्याह
सिद्धौ वेति ।—नियमसद्भावित्यर्थः । दत्तमपि दूषणं स्मारयति
त्रैवर्णिकेति । उक्तमेवेति ।—यदा शूद्राणामित्यादिना प्राप्तिश्च
सिध्यतीत्यन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेणोक्तमित्यर्थः । वैपरीत्येनैकवाक्यत्वं वचन-
व्यापत्तिमुखेन प्रदर्शयति यद्येवमिति । भागिनेयस्त्रैवर्णिकसुतत्वा-
भाववान् दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वादित्येवानुगमस्तत् किं
वैपरीत्येनेति तात्पर्यं । दूषयति नेति ।—ननु यथा भवन्मते
दौहित्रभागिनेयौ शूद्रविषयौ क्वचिदपि प्राप्तौ भागिनेयस्य त्रैव-
र्णिकसुतत्वाभावत्वादित्यनुमाने भागिनेयपदस्य वैय्यर्थ्यमाशङ्कयाह तथा
अस्मन्मतेऽपि भागिनेयश्चेत्येवंविषयत्वाभाववान् दौहित्रभागिने-
ययोः शूद्रविषयत्वादित्यनुमाने दौहित्रभागिनेययोरविवक्षात्तु इतरत्र

तदेतत् स्पष्टमाह शौनकः। सपिण्डापत्यकसैव सगोत्रजमथा-
पिवा। अपुत्रकोऽदिशो यस्मात् पुत्रत्वे परिकल्पयेत्। समानगोत्र-
जाभावे पालयेदन्यगोत्रजं। दौहित्रं भागिनेयञ्च मातृष्वसृसु-
तन्विनेति। एतेन भागिनेयपदं दौहित्रमातृष्वस्रेययोरुपलक्षणमिति
स्पष्टमेव सिद्धम्। युक्तञ्चैतत् विरुद्धसम्बन्धस्य त्रिष्वपि समानत्वा-
दित्यलं बहुना।
नान्याजातीयः पुत्रीकार्य इत्युक्तं तदतिक्रमे कथमित्यत आह
शौनकः। यदि स्यादन्यजातीयो गृहीतोऽपि सुतः क्वचित्। अंश-
भाजं न तं कुर्य्याच्छौनकस्य मतं हि तदिति। अन्या ग्रहीत्रपेक्षया
उत्कृष्टा अपकृष्टा वा जातिर्यस्यासौ गृहीतो विधिनापीत्यर्थः।
अंशोधनस्य। अंशपदसामर्थ्यात् कृत्स्नधनव्युदासोऽर्थसिद्ध एव, सम-

षात् अविषक्षायामिति। दौहित्रभागिनेयेत्युभयपदाविवक्षापेक्षया
मदुक्तव्याख्याने भागिनेयपदमात्राविवक्षायां लाघवादित्यर्थः। तथा-
चात्र वचने द्विजपदात् दौहित्रभागिनेयपदाच्च दौहित्रभागिनेययो-
नैवत्रिकसत्त्वाभावः स्पष्टमेव सिध्यति, तदा च शूद्राणामेव दौहि-
त्रभागिनेयाविति नियमशरीरं सुलभमेव न क्वाप्यनुपपत्तिरितिभावः।
भागिनेयपदमिति। ब्राह्मणादिष्वये नास्ति इतिवचनात्
भागिनेयपदं। यच्च दौहित्रादीनां पुत्रान्तरत्वे प्रमापयति विरुद्ध-
सम्बन्धस्येति। विरुद्धसम्बन्धस्तु स्वयमेव वक्ष्यति विरुद्धसम्बन्धो गृह्य-
परिशिष्ट उक्तोदिगा नान्याजातीय इति। —सर्वेषामेव वर्णानां
जातियेव न चान्यत इत्युक्तेरितिशेषः। कथमिति का व्यवस्थेत्यर्थः।
कृत्स्नधनव्युदास इति। —सदाचीनन्यूनतरफलदानंरंअंशरलाभानेऽपि

े - धे - न प्र - ति - ग्र - ह - नि - षे - ध - म - प्यु - प - पा - Yes! Exactly:तत् स्मारयति इदानीमिति । अत्र दाननिषेधेन प्रतिग्रहनिषेधमप्युपपा-`

Line 23:
दयति, स्वत्वेति । 'आक्षिपति' विषयीकरोति । अनेनैवेति ।—नैक-
Wait, let's look at दयति, स्वत्वेति:
Is there a comma? Yes, दयति, स्वत्वेति ।
Wait, look at स्वत्वेति:
Is it स्वत्वेति?
In the main text (L8), it says: अत्र स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनस्य...
In the commentary: दयति, स्वत्वेति । or दयति, 'स्वत्वेति'?
There is दयति, स्वत्वेति ।
Wait, then 'आक्षिपति' has single quotes: 'आक्षिपति'!
Then विषयीकरोति ।
Then अनेनैवेति ।—नैक- (or is it a dash: ।— or -? It's an em-dash/hyphen: ।—नैक-).

Let's check

' = शि
'क्षा' = क्षा
'या' = या with something?
Wait, look at line 19 last character:
It is: 'र्थ' or 'य' with 'ा'?
Wait, line 19 has:
दृ ष्टा दृ ष्टा ध्यै शि क्षा र्था ?
No, look at line 20:
First letter: looks like 'ध' with 'ी': धी? No, there is 'ा' before 'धी'?
Wait, the letters of line 20 first word are:
Letter 1: 'थ' or 'ध' with 'ा': 'धा'?
Letter 2: 'धी' (dhī)
Letter 3: 'न' (na)
Letter 4: 'त्वं' (tvaṁ)
Wait! "धाधीनत्वं"? Or "थाधीनत्वं"? Or "याधीनत्वं"?
Wait, look at line 19:
What if line 19 ends with: "...शिक्षार्था-" and line 20 is "-याधीनत्वं"?
Wait, what if it is "दृष्टादृष्टार्थशिक्षार्थी" / "याधीनत्वं"?
Wait, look at line 19 again:
"दृष्टादृष्टाद्यैशिक्षार्था" - wait, could it be "दृष्टादृष्टार्थशिक्षायाम्"?
Wait, let's look at the letters after "दृष्टादृष्टा":
It is 'र्थ' with 'े

५६ दत्तकमीमांसा ।
नचैवं विधवाया आपद्यपि पुत्रदानं न स्यात् भर्तुरनुज्ञाना-
सद्भावात् परिग्रहवदिति वाच्यम् । मानवीयलिङ्गदर्शनेन तथाकल्प-
नात् नैरपेक्ष्यैकत्वश्रवणाच्च । स्त्रीनिरपेक्षस्यैकस्यापि भर्तुर्दानाधि-
कारः । दद्यान्माता पिता यं वा माता पिता वा दद्यातामिति
मातृनिरपेक्षैकपितृनिर्देशात् बीजस्य प्राधान्यात् अयोनिजा अपि
पुत्रा दृश्यन्त इति बौधायनीयहेतुदर्शनाच्च । भारतेऽपि । माता
भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव हीति । श्रुतिरपि-आत्मा
वै जायते पुत्र इति । मानवे दद्यातामित्युभयकर्तृकताश्रवणा-
च्छोभयाधिकारो मुख्यः । अतएव वशिष्ठः शुक्रशोणितसम्भवः पुत्रो
नैरपेक्ष्यश्रवणाच्चेति ।—बहुपुत्रेष्वित्यत्र पत्नीनैरपेक्ष्येण बहुपुत्रकर्तृक-
पुत्रदानश्रवणादित्यर्थः । एवं भर्तृव्यपेक्षायां क्वापि पुत्रदानं सिध्यती

दत्तकमीमांसा। ५७
मातापितृनिमित्तकस्तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभ-
वत इति। बौधायनोऽपि। मातापित्रोरेव संसर्गसाम्यादिति।
अतएव माता पिता वा दद्यातामिति मनुना मातुर्भर्त्त्रनुज्ञानसापे-
क्षत्वात् जघन्यत्वं स्त्र्यनुज्ञाननिरपेक्षत्वात् पितुर्मध्यमत्वं जनकत्वा-
साम्यात् उभयोर्मुख्यत्वमभिप्रेत्य पूर्वपूर्वानिरसादुत्तरोत्तरमभि-
धितम्। नचेदमेकमेव वाक्यं द्विवचनान्तैकक्रियाश्रवणादिति
वाच्यम्, मध्ये विकल्पसङ्गतेः, तस्मात् कल्पत्रयमेव। अतएव
योगीश्वरः। दद्यान्माता पिता यं वेति प्रत्येकमेकवचनान्तमेव
क्रियापदमुदाजहार, तत्रापि निमित्तमाह प्रयत्नत इति। प्रकृष्टो
यत्नो यस्मिन् कालेऽसौ 'प्रयत्नः' आपत्कालस्तेन चापत्काल एव
पुत्रदानं नान्यथेत्यर्थः। यथाह कात्यायनः। आपत्काले तु
कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव वा। अन्यथा न प्रवर्त्तेत इति शास्त्रविनि-
श्चय इति। प्रक्रमात् पुत्रदाराणाम्। मनुरपि। माता पिता वा

विशिष्टशब्दप्रयोगे प्रयोक्तुः कौशल्यात् प्रयोगस्य सौगम्याच्च। संसर्ग-
साम्यादिति।—जनकत्वरूपसम्बन्धसाम्यादित्यर्थः। पूर्वपूर्वानिरसादिति।
—माता पिता वेत्यादिमनुवचने प्रथमतः मातृपदप्रयोगः कृतः, तत्र
पितरमपेक्ष्य मातुराधमत्वमस्वरसं विचिन्त्य पितृपदप्रयोगः कृतः पिता
वेति। तत्रापि शुक्रमशोणितमित्यादिवचनेनोभयोस्तुल्यकर्त्तृतामस्वरसबीजं
विचिन्त्य दद्यातामिति द्विवचनान्तक्रियोदाहरणेन पित्रोः प्रयोगः कृत
एवेति भावः। विकल्पेति।—माता पिता वेति वाक्यद्वयेनेतिशेषः।
अतएवेति।—यत एव कल्पत्रयं अतएवेत्यर्थः। तत्रापीति पुत्रग्रहणे-
ऽपीत्यर्थः। प्रयत्नत इति।—नैकपुत्रेण कर्त्तव्यं पुत्रदानं प्रयत्नत इत्य-
र्थेति ज्ञेयः। अत्र कात्यायनवचनं प्रमाणयति यथाह कात्यायन इति।
८

५८ दत्तकमीमांसा ।
दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदीति । 'आपदि' दुर्भिक्षादौ । नापदि दाने
दातुर्दोषः अन्यथा न प्रवर्त्तेतेति निषेधात् यद्वा प्रयच्छत इति प्रति-
ग्रहीतुः प्रयत्नादापद्यपुत्रत्व इति । अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रति-
निधिः सदेत्यविधारणात् व्याख्यातश्चैवमेवापरार्कचन्द्रिकाभ्याम्
आपदि ग्रहीतुरपुत्रत्व इति ।
विशेषात्तरमपि कालिकापुराणे । दत्ताद्या अपि तनया निज-
गोत्रेण संस्कृताः । आयान्ति पुत्रतां सम्यगन्यबीजसमुद्भवाः । पितु-
र्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपते । आचूडान्तं न पुत्रः स पुत्रतां
याति चान्यत इति । चूडाद्या यदि संस्कारा निजगोत्रेण वै कृताः ।
दत्ताद्यास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते । ऊर्द्ध्वन्तु पञ्चमाद्वर्षा-
न दत्ताद्याः सुता नृप । गृहीत्वा पञ्चवर्षीयं पुत्रेष्टिं प्रथमञ्चरेत् ।
पौनर्भवञ्च तनयं जातमात्रं समानयेत् । कृत्वा पौनर्भवष्टोमं जात-
मात्रस्य तस्य वै । मन्त्रैस्तु कुर्य्यात् संस्कारान् जातकर्मदिकान्
नरः । कृते पौनर्भवष्टोमे ततः पौनर्भवः सुत इति ।
दत्तेति अन्यबीजसमुद्भवा अपि दत्ताद्यास्तनया निजगोत्रेण
प्रतिग्रहीत्रा स्वगोत्रेण सम्यक् स्वसूक्तोक्तविधिना जातकर्मादिभिः
पुत्रमापाद्यामिति दानादीत्यर्थः । दातुर्दोष इति—तथाच दातुः प्रत्य-
वायमात्रं न प्रतिग्रहीतुः । प्रत्यवायाश्रयत्वात् दाने नियमस्येति भावः ।
आपदि अपुत्रत्व इति । — तथाचापुत्रत्वरूपायामापदि प्रतिग्रहीतुः
प्रयत्नात्सम्पदात् ।
विशेषान्तरमपीति । अन्यं विवरणं स्वयं वदति दत्तेत्यादिभिः ।
स्वसूक्तोक्तेति । — स्वगृहोक्तविधिना स्वप्रणीतविधिना स्वोक्ताग्नीय-

शब्दार्ह इति ।"
Then what does "पुत्रशब्दार्ह" mean?
"प्रशस्तपुत्रशब्दार्ह"? Or "पुत्रशब्दोऽत्र प्रशस्तवाची"?
Look at the letters of word 2:
Letter 1: 'प्र'
Letter 2: 'श'
Letter 3: 'ं' (anusvara)
Letter 4: 'स'
Wait: 'प्रशंसा' or 'प्रशस्त'?
Wait, what if it is:
"प्रशंसशब्दे ।" -> no, look at the end:
...शब्दे? No, 'शब्दो'!
"प्रशंसशब्दोऽपत्यप्रधानोऽयमर्थः"?
No, look at the letters between 'प्र' and 'शब्दो':
Is it 'शस्त'?
प्र - श - स्त - श - ब्दो = "प्रशस्तशब्दो"!
Wait, look at: "प्रशस्तशब्दोऽपत्यप्रधानोऽयमर्थः"?
Why would "प्रशस्तशब्द" be "अपत्यप्रधान"?
Wait! Could it be "पुत्रशब्दो"?
Wait, look at the first letter of word 2:
Does it have 'प्र'?
Look at line 13: 'प्रागेवाभिधानात्' - 'प्र' has a diagonal stroke to bottom-left.
In line 19, word 2:
It has a loop: 'प' with a bottom hook! That's 'पु