दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

[Page Header]
दत्तकमीमांसा । ३७

[Above Rule]
द्वादशसङ्ख्याविरोधात् । नन्वस्त्वेव सङ्ख्याविरोधः, औरसः पुत्रिका-

[Below Rule]
इति भावः । सङ्ख्येति ।—द्वादशेत्यादिः । केषाञ्चिदिति ।—त्रयोदश-
संख्यावचने पुत्रिकाबीजजयोरौरसेऽन्तर्भावात् । औरसादिस्वरूप-
माह विष्णुः ।—स्वे क्षेत्रे संस्कृतायां उत्पादितः स्वयमौरसः प्रथमः ।
कानीनादिष्वतिप्रसङ्गवारणाय स्वयमिति, काकाक्षिगोलकन्यायात्
संस्कृतायामित्यत्रापि स्वयमित्यस्य परामर्शः, कुण्डगोलकयोरतिप्रसङ्ग-
वारणाय पौनर्भवे चातिप्रसङ्गनिवृत्तये समानसंस्कृतेति वक्तव्यं, तथाच
समानक्षेत्रे धर्मपत्न्यां समानसंस्कृतायां स्वयमुत्पादित औरस इति
सिद्धम् । नियुक्तायां सपिण्डेनोत्तमवर्णेन चोत्पादितः क्षेत्रजो द्वितीयः ।
वाग्दानानन्तरमेव मृतपतिकायां क्लीवभार्यायां व्याधितभार्यायां वा
पुत्रोत्पत्त्यर्थं गुरुभिर्नियुक्तायां गुर्व्वनुज्ञातेनैव देवरेण कनिष्ठेन ज्येष्ठेन
वा भर्तृभ्रात्रा तदभावे सपिण्डेन तस्याप्यभावे सोदकेन तस्याप्यभावे
अन्येनोत्तमवर्णेन ब्राह्मणेन वा य उत्पादितः सम्मतस्य क्लीवादेश्च क्षेत्रजः
पुत्रो भवति इत्यर्थः । स्वयमुत्पादनाभावेनौरसात् द्वितीयत्वं । औरसो
धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्त्विति याज्ञवल्क्योक्तौ
यत् क्षेत्रजस्य तृतीयत्वमुक्तं तत् वाग्दत्ताभिप्रायं विधेयं । तत्र भर्त्रे
संस्काराभावेन स्वयमुत्पादनाभावेन च कक्षाद्वयान्तरितत्वात् विप्र-
कर्षात् तृतीयत्वमुक्तं युक्तमेव । क्षेत्रजः पुनः संविदा उभयोरपि
द्वामुष्यायणो भवति, यथाह मनुः ।—क्रियाभ्युपगमात् क्षेत्रं बीजार्थे
यत् प्रदीयते । तस्येह भागिनौ द्वौ बीजी क्षेत्रिक एव चेति ।
'क्रिया' संवित् । यत्तु औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः इति
पुत्रिकापुत्रस्य द्वितीयस्थाने गमनं तत् स्त्रीरूपपुत्रिकापुत्रविषयम्,
तस्याः क्षेत्रपतित्वेन परिग्रहात् क्षेत्रजात् उत्कृष्टत्वात् । पुत्रिकापुत्र-
स्तृतीयः । गृहीतपुत्रे तत्पुत्रत्वस्याभावेन कक्षाद्वयान्तरितत्वात्