दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

५९ दत्तकमीमांसा ।
लक्षणमेव, अन्यथा दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वनियमा-
सिद्धेः । सिद्धो वा दौहित्रस्य त्रैवर्णिकविषये विकल्पापत्तिरित्युक्त-
मेव । यद्येवं तर्हि भागिनेयस्य त्रैवर्णिकविषयत्वाभाव एव दौहित्र-
भागिनेययोः शूद्रविषयत्वेन साध्यतामिति चेन्न । शूद्रविषयत्वा-
दित्यनेनैव सिद्धौ दौहित्रभागिनेयपदोपादानवैयर्थ्यात् । अविव-
क्षायामुभयाविवक्षातो भागिनेयमात्राविवक्षायाः लघुत्वात् । तस्मात्
यथोक्तमेव साधीय इति ।
न्यवचनात् दौहित्रभागिनेययोः शूद्राणामपि प्राप्तौ दौहित्रभागि-
नेयश्चेति वचनस्य नियमरूपविधायकत्वाभावेनानुवादकत्वेन च वैयर्थ्यं
स्यात् इति भावः । अन्यथेति ।—भिन्नवाक्यत्वेनोपलक्षणत्वाभावे
दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणामेवेति नियमासिद्धेरित्यर्थः । ननु भिन्न-
वाक्यत्वेऽपि दौहित्रभागिनेयावेव शूद्राणामिति नियम स्यात् स्याच्च
भागिनेयस्यैव ब्राह्मणादीनां निषेधनियमः कथं नियमासिद्धिरित्याह
सिद्धौ वेति ।—नियमसद्भावित्यर्थः । दत्तमपि दूषणं स्मारयति
त्रैवर्णिकेति । उक्तमेवेति ।—यदा शूद्राणामित्यादिना प्राप्तिश्च
सिध्यतीत्यन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेणोक्तमित्यर्थः । वैपरीत्येनैकवाक्यत्वं वचन-
व्यापत्तिमुखेन प्रदर्शयति यद्येवमिति । भागिनेयस्त्रैवर्णिकसुतत्वा-
भाववान् दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वादित्येवानुगमस्तत् किं
वैपरीत्येनेति तात्पर्यं । दूषयति नेति ।—ननु यथा भवन्मते
दौहित्रभागिनेयौ शूद्रविषयौ क्वचिदपि प्राप्तौ भागिनेयस्य त्रैव-
र्णिकसुतत्वाभावत्वादित्यनुमाने भागिनेयपदस्य वैय्यर्थ्यमाशङ्कयाह तथा
अस्मन्मतेऽपि भागिनेयश्चेत्येवंविषयत्वाभाववान् दौहित्रभागिने-
ययोः शूद्रविषयत्वादित्यनुमाने दौहित्रभागिनेययोरविवक्षात्तु इतरत्र