दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

चेति चेत् मैव । क्षत्रियादिपदै क्षत्रियादिसमानधर्मकमूर्द्धा-
वसिक्तादीनामपि प्राप्त्यर्थत्वात् । ब्राह्मणेन क्षत्रियायामुत्पादित
क्षत्रिय एव भवति, क्षत्रियेण वैश्याया वैश्य एव, वैश्येन शूद्रायां
शूद्र एव भवतीति शङ्खस्मरणात् । सजाताविति क्षत्रियादिसमान
धर्मत्वेऽपि मूर्द्धावसिक्तादीनां क्षत्रियादिपुत्रत्वाभावबोधनार्थेति ।
तिस्रो वर्णानुपूर्व्येणेत्यानुपूर्व्यलिङ्गात् । नच सर्वेषामित्यनेन पौन-
रुक्त्यं तस्य वर्णानामनुलोमानाञ्च सजातिनियमानुवादेन प्रतिलो-

---

दिभिस्तदर्थाभिधानेन पौनरुक्त्याचेति भाव । क्षत्रियादिसमानेति ।-
तथाच ब्राह्मणानामित्यादिवचने न्यायसाम्यात् तत्सजातीयब्राह्म-
णादिवर्गाणा सपिण्डेष्वस्तु पुत्रग्रहण मूर्द्धावसिक्तादीना वर्य्यात्वाभावेन
तत्प्राप्त्यर्थ क्षत्रियादिवचनमारब्धं अन्यथा तेषा व्यवस्था न स्या-
दिति भाव । मूर्द्धावसिक्तादीना क्षत्रियादिसमानधर्मत्वेन क्षत्रि
या दिकपदेशमुपपादयति ब्राह्मणेनेति । ननु शङ्खवचनात् मूर्द्धाव
सिक्तादीनामपि क्षत्रियादिपदैरुपात्तत्वात् क्षत्रियादीनां मूर्द्धाव-
सिक्तादीनाञ्च परस्परं पुत्रपरिग्रहोऽस्तु इत्यत आह सजाताविति ।
तिस्रो वर्णानुपूर्व्येति ।-आचार्यनेति शब्देन द्वे तथैका यथाक्रम
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या स्वा शूद्रजन्मन इत्युक्तप्रतीकपरिग्रह ।
व्याख्यार्थ । वर्णक्रमेण ब्राह्मणस्य तिस्रो भार्या ब्राह्मरणक्षत्रियवैश्या,
क्षत्रियस्य द्वे क्षत्रियवैश्ये, वैश्यस्यैका वैश्येव, शूद्रस्य स्वा सजातीयैव
तत्र सजातीया मुख्या तदभावेऽसजातीया अनुकल्प तथाच वर्णक्रमेण
दारानुकल्पवत् वर्णक्रमेण पुत्रप्रतिनिधिर्भवति न वर्णजातीनो पर-
स्पर पुत्रप्रतिनिधिव्यवस्था सादृष्टिकन्यायादिति भाव । सजाति
नियमानुवादेनेति ।-तथाच क्षत्रियाणां सजाती वैश्यादिपूर्व्यवाक्येनैव