दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

याचिष्येते । तथाचात्रिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधि-
र्सदेति । वशिष्ठोऽपि पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन् बन्धूनाहूय राजनि चावेद्य
निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्हुत्वा अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव
प्रतिगृह्णीयादिति । शौनकोऽपि । दातुः समक्षं गत्वा तु पुत्रं
देहीति याचयेत् । याचयेदिति प्रयोजके णिच्, तेन याचनार्थदूत
ब्राह्मणद्वारा याचयेदिति । एतेनाकृतस्यैव भ्रातृपुत्रस्य पितृव्य
पुत्रत्वम् । अपुत्रस्य पितृव्यस्य तत्पुत्रो भ्रातृजो भवेत् । स एव
तस्य कुर्वीत श्राद्धपिण्डोदकक्रियामितिवृद्धपराशरस्मरणात्
इतिचोद्यं निरस्तम्, प्रतिग्रहीतृव्यापारं विना तत्पुत्रत्वानु-
पपत्तेः ।
नच गूढोत्पन्नदत्तात्मनोः कर्त्तृव्यापाराभावः, गृहे प्रच्छन्न
उत्पन्नो गूढ़जस्तु सुतः स्मृत इति दत्तात्मा तु स्वयं दत्त इति
कर्त्तृव्यापाराश्रवणादिति वाच्यम्, तत्रापि फलस्य क्रियासामाना-
धिकरण्यान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनात् । तस्मात् भ्रातॄणामेक-
जातानामिति, अपुत्रस्य पितृव्यस्येतिवचनं न यथाश्रुतमेवार्थवत्
त्रयोदशपुत्रापत्तेः । नवेष्टापत्तिः, पुत्रान् द्वादश यानाह नॄणां
स्वायम्भुवो मनुः । तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवा इति
चात्रिरिति । कर्त्तव्य इत्यनेन कृतिरूपप्रतिग्रहीतृव्यापारो बोध्यते ।
अपुत्रस्य पितृव्यस्येति ।—अपुत्रस्य पितृव्यस्य भ्रातृजस्तत्पुत्रोभवे-
दित्यन्वयः ।
फलस्येति । 'क्रिया' व्यापारः । तथाच व्यापारं बिना फलानुपपत्ते-
र्पुत्ररूपफलस्यौत्पत्तिकधर्मत्वात् तत्रापि प्रतिग्रहीतृव्यापारोऽवश्यं वक्तव्य