दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

श्लो० २३–२७ ] अवलोकसमेतम् । ४९
अथ विरहोत्कण्ठिता—
चिरयत्यव्यलीके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः ।
यथा—
‘सखि स विजितो वीणावाद्यैः कथाप्यपरस्त्रिया
पणितमभवत्ताभ्यां तत्र क्षपाललितं ध्रुवम् ।
कथमितरथा शेफालीषु स्खलत्कुसुमास्वपि
प्रसरति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते ॥’
अथ खण्डिता—
ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता ॥ २५ ॥
यथा ( शिशु० ११।३४ )—
‘नवनखपदमङ्गं गोपयस्यंशूकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् ।
प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन्नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥’
अथ कलहान्तरिता—
कलहान्तरितामर्षाद्विधूतेऽनुशयार्तियुक् ।
यथा ( अमरु० श्लो० ९२ )—
‘निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मथ्यते
निद्रा नैति न दृश्यते प्रियसुखं नक्तंदिवं रुद्यते ।
अङ्गं शोषमुपैति पादपतितः प्रेयांस्तथोपेक्षितः
सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥’
अथ विप्रलब्धा—
विप्रलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता ॥ २६ ॥
यथा—
‘उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः ।
यातः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेत्तस्याः ॥’
अथ प्रोषितप्रिया—
दूरदेशान्तरस्थे तु कार्यतः प्रोषितप्रिया ।
यथामरुशतके ( श्लो० ७६ )—
‘आदृष्टिप्रसरात्प्रियस्य पदवीमुद्वीक्ष्य निर्विण्णया
विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिणतौ ध्वान्ते समुत्सर्पति ।
दत्वैकं सशुचा गृहं प्रति पदं पान्थस्त्रियास्मिन्क्षणे
मा भूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितम् ॥’
अथाभिसारिका—
कामार्ताभिसरेत् कान्तं सारयेद्वाभिसारिका ॥ २७ ॥
१ ‘विरहोत्कण्ठिता मता’ इति पाठः. २ ‘विधुते’ इति पाठः.
द० ५

यथाऽमरुशतके (श्लो० ३१)—
'उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने
कलकलवती काञ्ची पादौ रणन्मणिनूपुरौ ।
प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे त्वमाहतडिण्डिमा
यदि किमधिकत्रासोत्कम्पं दिशः समुदीक्षसे ॥'
यथा च (शिशु० ९।५६)—
'न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि ।
निपुणं तथैनमुपगम्य वदेरभिदूति काचिदिति संदिदिशे ॥'
तत्र—
चिन्तानिःश्वासखेदाश्रुवैवर्ण्यग्लान्यभूषणैः ।
युक्ताः पडन्त्या द्वे चाद्ये क्रीडौज्वल्यप्रहर्षितैः ॥ २८ ॥
परस्त्रियौ तु कन्यकोढे । संकेतात्पूर्वं विरहोत्कण्ठिते पश्चाद्विदूषकादिना
सहाभिसरन्त्यावभिसारिके । कुतोऽपि संकेतस्थानमप्राप्ते नायके विप्रलब्धे इति
व्यवस्थितैवानयोरिति । अस्वाधीनप्रिययोरवस्थान्तरायोगात् । यत्तु मालवि-
काग्निमित्रादौ (पृ० ७८) 'योऽप्येवं धीरः सोऽपि दृष्टो देव्याः पुरतः' इति
मालविकावचनानन्तरम्—'राजा—
दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि नायकानां कुलव्रतम् ।
तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते त्वदाशानिबन्धनाः ॥' (मालविका० ४।१४)
इत्यादि, तन्न खण्डितानुनयाभिप्रायेण । अपि तु सर्वथा मम देव्यधीनत्वमा-
शङ्क्य निराशा मा भूदिति कन्याविश्रम्भणायेति । तथानुपसंजातनायकसमाग-
माया देशान्तरव्यवधानेऽप्युत्कण्ठितात्वमेवेति न प्रोषितप्रियात्वमनायत्ताप्रिय-
त्वादेवेति ।
अथासां सहायिन्यः—
दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रतिवेशिका ।
लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वं च नेतृमित्रगुणान्विताः ॥ २९ ॥
दासी=परिचारिका । सखी=स्नेहनिबद्धा । कारूः=रजकीप्रभृतिः । धात्रेयी=उप-
मातृसुता । प्रतिवेशिका=प्रतिगृहिणी । लिङ्गिनी=भिक्षुक्यादिका । शिल्पिनी=चित्र-
कारादिस्त्री । स्वं चेति दूतीविशेषा । नायकमित्राणां पीठमर्दादीनां निसृष्टार्थ-
त्त्वादिना गुणेन युक्ताः । तथा च मालतीमाधवे (३।११) कामन्दकीं प्रति—
'शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्च बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी ।
कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्वमेते गुणाः कामदुघाः क्रियासु ॥'
तत्र सखी । यथा—
'मृगशिशुदृशस्तस्यास्तापं कथं कथयामि ते
दहनपतिता दृष्टा मूर्तिर्मया न हि वैधवी ।
इति तु विदितं नारीरूपः स लोकदृशां सुधा
तव शठतया शिल्पोत्कर्षो विधेर्विघटिष्यते ॥'

श्लो० २८-३३ ] अवलोकसमेतम् । ५१
यथा च ( गाथा० )—
१सच्चं जाणइ दट्ठुं सरिसम्मि जणम्मि जुज्जए राओ ।
मरउ ण तुमं भणिस्सं मरणं पि सलाहणिज्जं से ॥'
स्वयं दूती । यथा—
२मँहु एहि किं णिवालअ हरसि णिअं वाउ जइ वि मे सिच्चअं ।
साहेमि कस्स सुंदर दूरे गामो अहं एक्का ॥'
इत्याद्यूह्यम् ।
अथ योषिदलङ्काराः—
यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलंकारास्तु विंशतिः ।
यौवने सत्त्वोद्भूता विंशतिरलंकाराः स्त्रीणां भवन्ति ।
तत्र—
भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः ॥ ३० ॥
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता ।
औदार्यं धैर्यमित्येते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ ३१ ॥
तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । शोभा कान्तिर्दीप्तिर्माधुर्यं प्रागल्भ्यमौ-
दार्यं धैर्यमित्ययत्नजाः सप्त ।
लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलिकिञ्चितम् ।
मोट्टायितं कुट्टमितं विब्बोको ललितं तथा ॥ ३२ ॥
विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः ।
तानेव निर्दिशति—
निर्विकारात्मकात्सत्त्वाद्रावस्तत्राद्यविक्रिया ॥ ३३ ॥
तत्र विकारहेतौ सत्यप्यविकारकं सत्त्वम् । यथा कुमारसंभवे ( ३।४० )—
‘श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन् हरः प्रसंख्यानपरो बभूव ।
आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥’
तस्माद्विकाररूपात्सत्त्वात् यः प्रथमो विकारोऽन्तर्विपरिवर्ती बीजस्योच्छून-
तेव स भावः । यथा—
‘दृष्टिः सालसतां बिभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा
श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि ।
पुंसामङ्गमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा
बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥’
१ ‘सत्यं जानाति द्रष्टुं सदृशे जने युज्यते रागः ।
म्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्लाघनीयमस्याः ॥’ इति च्छाया.
२ ‘मुहुरेहि किं निवारक हरसि निजं वायो यद्यपि मे सिचयम् ।
साधयामि कस्य सुन्दर दूरे ग्रामोऽहमेका ॥’ इति च्छाया.

यथा वा कुमारसंभवे ( ३।६७ )—
‘हरस्तु किंचित्परिलुप्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः ।
उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥’
यथा वा ममैव—
‘तं १ चिअ वअणं ते चेअ लोअणे जोव्वणं पि तं चेअ ।
अण्णा अंगंगलच्छी अण्णं चिअ किं पि साहेइ ॥’
अथ हावः—
हेवाक²सस्तु शृङ्गारो हावोऽक्षिभ्रूविकारकृत् ।
प्रतिनियताङ्गविकारकारी शृङ्गारः, स्वभावविशेषो हावः । यथा ममैव—
‘३ जं किं पि पेच्छमाणं भणमाणं रे जहा तह चेअ ।
णिज्झाअ णेहमुद्धं वअस्स मुद्धं णिअच्छेहि ॥’
अथ हेला—
स एव हेला सुव्यक्तशृङ्गाररससूचिका ॥ ३४ ॥
हाव एव स्पष्टभूयोविकारत्वात् सुव्यक्तशृङ्गाररससूचको हेला । यथा ममैव—
‘४ तह झत्ति से पअत्ता सव्वंगं विब्भमा थणुब्भेए ।
संसइअबालभावा होइ चिरं जह सहीणं पि ॥’
अथायत्नजाः सप्त । तत्र शोभा—
रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूषणम् ।
यथा कुमारसंभवे ( ७।१३ )—
‘तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य बालां क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः ।
भूतार्थशोभाह्रियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहितेऽपि नार्यः ॥’
इत्यादि । यथा च शाकुन्तले ( २।१० )—
‘अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै-
रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् ।
अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं
न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥’

१ ‘तदेव वचनं ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव ।
अन्यानङ्गलक्ष्मीरन्यदेव किमपि साधयति ॥’ इति छाया.
२ ‘अल्पालापः’ इति पाठः.
३ ‘यत्किमपि प्रेक्षमाणां भणमानां रे यथा तथैव ।
निध्याय स्नेहमुग्धां वयस्य मुग्धां पश्य ॥’ इति छाया.
४ ‘तया झटित्यस्याः प्रवृत्ताः सर्वाङ्गं विभ्रमाः स्तनोद्भेदे ।
संशयितबालभावा भवति चिरं यथा सखीनामपि ॥’ इति छाया.

श्लो० ३४-३६ ] अवलोकसमेतम् । ५३
अथ कान्तिः—
१मन्मथामापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता ॥ ३५ ॥
शोभैव रागावतारघनीकृता कान्तिः । यथा—
‘उन्मीलद्वदनेन्दुदीधितिविसरैर्दूरे समुत्सारितं
भिन्नं पीनकुचस्थलस्य च रुचा हस्तप्रभाभिर्हतम् ।
एतस्याः कलविङ्ककण्ठकदलीकल्पं मिलत्कौतुका-
दप्राप्ताङ्गसुखं रुषेव सहसा केशेषु लग्नं तमः ॥’
यथा हि महाश्वेतावर्णनावसरे भट्टबाणस्य ।
अथ माधुर्यम्—
अनुल्बणत्वं माधुर्यं
यथा शाकुन्तले ( १।१७ )—
‘सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति ।
इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥’
अथ दीप्तिः—
दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः ।
यथा—
२देओ पसिअ णिअंतसुमुहससिजोण्हाविलुत्ततमणिवहे ।
अहिसारिआण विघ्घं करेसि अण्णाण विहआसे ॥’
अथ प्रागल्भ्यम्—
निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं
मनःक्षोभपूर्वोकोऽङ्गसादः=साध्वसम्, तदभावः प्रागल्भ्यम् । यथा ममैव—
‘तथा व्रीडाविधेयापि तथा मुग्धापि सुन्दरी ।
कलाप्रयोगचातुर्यं सभास्वाचार्यकं गता ॥’
अथौदार्यम्—
औदार्यं प्रश्रयः सदा ॥ ३६ ॥
यथा ( गाथा० ३।२६ )—
३दिअहं खु दुखिआए सअलं काऊण गेहवावारं ।
गरुएवि मण्णुदुक्खे भरिमो पाअंतसुत्तस्स ॥’
यथा वा—‘भ्रूभङ्गे सहसोद्गता’ ( रत्ना० २।२१ ) इत्यादि ।
१ ‘मन्मथाध्यासित’ इति पाठः.
२ ‘दैवादृष्ट्वा नितान्तसुमुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे ।
अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासां विहताशे ॥’ इति च्छाया.
३ ‘दिवसं खलु दुःखितायाः सकलं कृत्वा गृहव्यापारम् ।
गुरुण्यपि मन्युदुःखे भरिमा पादान्ते सुप्तस्य ॥’ इति च्छाया.

५४ दशरूपकं [ प्रकाशः २
अथ धैर्यम्—
चापलाविहता धैर्यं चित्तवृत्तिरविकत्थना ।
चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्मगुणानामनाख्यायिका धैर्यमिति । यथा मालती-
माधवे ( २।२ )—
‘ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी
दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति ।
मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया
कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥’
अथ स्वाभाविका दश । तत्र—
प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥ ३७ ॥
प्रियकृतानां वाग्वेषचेष्टानां शृङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनुकरणं=लीला । यथा
ममैव—
‘तह दिट्ठं तह भणिअं ताए णिअदं तहा तहा सीणं ।
अवलोइअं सइण्हं सविब्भमं जह सवत्तीहिं ॥’
यथा वा—‘तेनोदितं वदति याति तथा यथासौ’ इत्यादि ।
अथ विलासः—
तत्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु ।
दयितावलोकनादिकालेऽङ्गे क्रियायां वचने च सातिशयविशेषोत्पत्तिः=विलासः ।
यथा मालतीमाधवे ( १।२९ )—
‘अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्तवैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः ।
तद्भूरिसात्त्विकविकारविशेषरम्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥’
अथ विच्छित्तिः—
आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् ॥ ३८ ॥
स्तोकोऽपि वेषो बहुतरकमनीयताकारी=विच्छित्तिः । यथा कुमारसंभवे
( ७।१७ )—
‘कर्णार्पितो रोध्रकषायरूक्षे गोरोचनाभेदनितान्तगौरे ।
तस्याः कपोले परभागलाभाद्वबन्ध चक्षूंषि यवप्ररोहः ॥’
अथ विभ्रमः—
विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः ।
यथा—
‘अभ्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूतसंलापसंवलितलोचनमानसाभिः ।
अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषाविन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः ॥’
१ ‘तथा दृष्टं तथा भणितं तथा नियतं तथा तथा शीर्णम् ।
अवलोकितं सतृष्णं सविभ्रमं यथा सपत्नीभिः ॥’ इति च्छाया.
२ ‘क्रियोक्तिषु’ इति पाठः.

श्लो० ३७-४० ] अवलोकसमेतम् । ५५
यथा वा ममैव—
'श्रुत्वायातं बहिः कान्तमसमाप्तविभूषया ।
भालेऽञ्जनं दृशोर्लाक्षा कपोले तिलकः कृतः ॥'
अथ किलकञ्चितम्—
क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः संकरः किलकञ्चितम् ॥ ३९ ॥
यथा ममैव—
'रतिक्रीडाद्यूते कथमपि समासाद्य समयं
मया लब्धे तस्याः क्वणितकलकण्ठार्धमधुरे ।
कृतभ्रूभङ्गासौ प्रकटितविलक्षार्धरुदित-
स्मितक्रोधोद्भ्रान्तं पुनरपि विदध्यान्मयि मुखम् ॥'
अथ मोट्टायितम्—
मोट्टायितं तु तद्भावभावनेष्टकथादिषु ।
इष्टकथादिषु प्रियतमकथानुकरणादिषु प्रियानुरागेण भावितान्तःकरणत्वं=
मोट्टायितम् । यथा पद्मगुप्तस्य—
'चित्रवर्तिन्यपि नृपे तत्त्वावेशेन चेतसि ।
व्रीडार्धवलितं चक्रे मुखेन्दुमवशैव सा ॥'
यथा वा—
'मातः कं हृदये निधाय सुचिरं रोमाञ्चिताङ्गी मुहु-
र्जृम्भामन्थरतारकां सुललितापाङ्गां दधाना दृशम् ।
सुप्तेवालिखितेव शून्यहृदया लेखावशेषीभव-
त्यात्मद्रोहिणि किं हिया कथय मे गूढो निहन्ति स्मरः ॥'
यथा वा ममैव—
'स्मरदवथुनिमित्तं गूढमुन्नेतुमस्याः सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां सखीभिः ।
भवति विततपृष्ठोदस्तपीनस्तनाग्रा ततवलयितबाहूर्जृम्भितैः साङ्गभ

५६ दशरूपकं [ प्रकाशः २
यद्भ्रूभङ्गतराङ्गताञ्चितदृशा सावज्ञमालोकित-
स्तद्ग्रीवादवधीरतोऽस्मि न पुनः कान्ते कृतार्थीकृतः ॥'
अथ ललितम्—
सुकुमाराङ्गविन्यासो मसृणो ललितं भवेत् ॥ ४१ ॥
यथा ममैव—
'सभ्रूभङ्गं करकिसलयावर्तनैराल्पन्ती
सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याञ्चलेन ।
विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयातै-
र्निःसंगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पङ्कजाक्षी ॥'
अथ विहृतम्—
प्राप्तकालं न यद्ब्रूयाड्रीडया विहृतं हि तत् ।
प्राप्तावसरस्यापि वाक्यस्य लज्जया यदवचनं तद्विहृतम् । यथा ( अमरु०
श्लो० १३६)—
'पादाङ्गुष्ठेन भूमिं किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती
भूयो भूयः क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे ।
वक्त्रं हीनम्रमीषत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भं दधाना
यन्मां नोवाच किञ्चित्स्थितमपि हृदये मानसं तद्धुनोति ॥'
अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह—
मन्त्री स्वं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने ॥ ४२ ॥
तस्य नेतुरर्थचिन्तायां तन्त्रावापादिलक्षणायां मन्त्री वात्मा वोभयं वा
सहायः ।
तत्र विभागमाह—
मन्त्रिणा ललितः शेषा मन्त्रिखायत्तसिद्धयः ।
उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्त्र्यायत्तसिद्धिः । शेषाः=धीरोदात्तादयः ।
अनियमेन मन्त्रिणा स्वेन वोभयेन वाङ्गीकृतसिद्धय इति ।
धर्मसहायास्तु—
ऋत्विक्पुरोहितौ धर्मे तपस्विब्रह्मवादिनः ॥ ४३ ॥
ब्रह्म=वेदः, तं वदन्ति व्याचक्षते वा तच्छीला ब्रह्मवादिनः, आत्मज्ञानिनो
वा । शेषाः प्रतीताः ।
दुष्टदमनं=दण्डः, तत्सहायास्तु—
सुहृत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकाः ।
स्पष्टम् । एवं तत्तत्कार्यान्तरेषु सहायान्तराणि योज्यानि । यदाह—
अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः ॥ ४४ ॥
म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वस्वकार्योपयोगिनः ।
शकारः=राज्ञः श्यालो हीनजातिः ।

श्लो० ४१–५० ] अवलोकसमेतम् । ५७
विशेषान्तरमाह—
ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता ॥ ४५ ॥
तारतम्याद्यथोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता ।
एवं प्रागुक्तानां नायकनायिकादूतदूतीमन्त्रिपुरोहितादीनामुत्तममध्यमाधम-
भावेन त्रिरूपता । उत्तमादिभावश्च न गुणसंख्योपचयापचयेन किं तर्हि गुणा-
तिशयतारतम्येन ।
एवं नाट्ये विधातव्यो नायकः संपरिच्छदः ॥ ४६ ॥
उक्तो नायकः, तद्व्यापारस्तूच्यते—
तद्व्यापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी ।
गीतनृत्यविलासाद्यैर्मृदुः शृङ्गारचेष्टितैः ॥ ४७ ॥
प्रवृत्तिरूपो नेतृव्यापारस्वभावः=वृत्तिः । सा च कैशिकी-सात्त्वती-आरभटी-
भारती-भेदाच्चतुर्विधा । तासां गीतनृत्यविलासकामोपभोगाद्युपलक्ष्यमाणो मृदुः
शृङ्गारी कामफलावच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी । सा तु—
नर्मतत्स्फिञ्जतत्स्फोटतद्गर्भैश्चतुरङ्गिका ।
तदित्यनेन सर्वत्र नर्म परामृश्यते ।
तत्र—
वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम् ॥ ४८ ॥
हास्येनैव सशृङ्गारभयेन विहितं त्रिधा ।
आत्मोपक्षेपसंभोगमानैः शृङ्गार्यपि त्रिधा ॥ ४९ ॥
शुद्धमङ्गं भयं द्वेधा त्रेधा वाग्वेषचेष्टितैः ।
सर्वं सहास्यमित्येवं नर्माष्टादशधोदितम् ॥ ५० ॥
अग्राम्य इष्टजनार्जनरूपः परिहासः=नर्म । तच्च शुद्धहास्येन सशृङ्गार-
हास्येन सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम् । शृङ्गारवदपि स्वानुरागनिवेदन-संभोगे-
च्छाप्रकाशन-सापराधप्रियप्रतिभेदनैस्त्रिविधमेव । भयनर्मापि शुद्धरसान्तराङ्गभावा-
द्विविधम् । एवं षड्विधस्य प्रत्येकं वाग्वेषचेष्टाव्यतिकरेणाष्टादशविधत्वम् ।
तत्र वचो हास्यनर्म यथा ( कुमार० ७।१९ )—
‘पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् ।
सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥’
वेषनर्म यथा नागानन्दे विदूषकशेखरकव्यतिकरे । क्रियानर्म यथा माल-
विकाग्निमित्रे ( पृ० ८१ ) उत्स्वप्नायमानस्य विदूषकस्योपरि निपुणिका सर्पभ्रमकारणं
दण्डकाष्ठं पातयति । एवं वक्ष्यमाणेष्वपि वाग्वेषचेष्टापरत्वमुदाहार्यम् ।
शृङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म यथा—
‘मध्याह्नं गमय त्यज श्रमजलं स्थित्वा पयः पीयतां
मा शून्येति विमुञ्च पान्थ विवशः शीतः प्रपामण्डपः ।
• १ ‘सपरिग्रहः’ इति पाठः. २ ‘स्फञ्ज’ इति पाठः.

!
It is completely clear now:
सिञ्चन्त्योऽपि न रञ्जयन्ति पथिकं प्रायः प्रपापालिकाः ॥'
Incredible! It is not "लञ्चितं तु" at all, it is "सिञ्चन्त्योऽपि"!

Now let's check line 5:
णेच्छं तस्स वि पाए धुअइ हसंती हसंतस्स ॥' ( गाथा० २।३० )
Wait, look at णेच्छं:
Is it णेच्छंतस्स?
In the image: णेच्छं then तस्स or णेच्छंतस्स?
There is an anusvara on छ: णेच्छं or णेच्छंतस्स?
Wait, look at footnote 1:
अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसततः ॥' इति च्छाया.
Wait, in footnote 1, does it say हसततः or हसतः?
Line 32: अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसतः ॥' इति च्छाया.
Yes, हसतः.
And Prakrit:
णेच्छंतस्स -> wait, does it have णेच्छंतस्स or णेच्छं तस्स?
In line 5: `णेच्छं तस्स वि पाए धुअइ हसंती

श्लो० ५१-५५ ] अवलोकसमेतम् । ५९
अथ नर्मगर्भः—
छन्ननेत्रप्रतीचारो नर्मगर्भोऽर्थहेतवे ।
अङ्गैः सहास्यनिर्ह्रासैरेभिरेषात्र कैशिकी ॥ ५२ ॥
यथाऽमरुशतके (श्लो० १९)—
'दृष्ट्रैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपैत्यादरा-
देकस्या नयने विमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः ।
ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा-
मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥'
यथा प्रियदर्शिकायां गर्भाङ्के वत्सराजवेषसुसंगतास्थाने साक्षाद्वत्सराज-
प्रवेशः ।
अथ सात्त्वती—
विशोका सात्त्वती सत्त्वशौर्यत्यागदयार्जवैः ।
संलापोत्थापकावस्यां सङ्घात्यः परिवर्तकः ॥ ५३ ॥
शोकहीनः सत्त्वशौर्यत्यागदयाहर्षादिभावोत्परो नायकव्यापारः=सात्त्वती ।
तदङ्गानि च संलापोत्थापकसङ्घात्यपरिवर्तकाख्यानि ।
तत्र—
संलापको गभीरोक्तिर्नानाभावरैसा मिथः ।
यथा वीरचरिते (पृ० ६८-६९)—'रामः—अयं स यः किल सपरिवार-
क्रार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्रान्तेवासिने तुभ्यं
प्रसादीकृतः परशुः । परशुरामः—राम राम दाशरथे, स एवायमाचार्यपादानां
प्रियः परशुः,—
शस्त्रप्रयोगखुरलीकलहे गणानां सैन्यैर्वृतो विजित एव मया कुमारः ।
एतावतापि परिरम्य कृतप्रसादः प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरुर्मे ॥'
(वीर० २।३४)
इत्यादिनानाप्रकारभावरसेन रामपरशुरामयोरन्योन्यगम्भीरवचसा संलाप इति ।
अथोत्थापकः—
उत्थापकस्तु यत्रादौ युद्धायोत्थापयेत् परम् ॥ ५४ ॥
यथा वीरचरिते (५।४९)—
'आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा
वैतृष्ण्यं नु कुतोऽद्य संप्रति मम त्वद्दर्शने चक्षुषः ।
त्वत्सांगल्यसुखस्य नास्मि विषयः किं वा बहुव्याहृतै-
रस्मिन्विश्रुतजामदग्न्यविजये बाहौ धनुर्जृम्भताम् ॥'
अथ सङ्घात्यः—
मन्त्रार्थदैवशक्त्यादेः सङ्घात्यः सङ्गभेदनम् ।
१ 'रसात्मकः' इति पाठः.

'?
Wait, look at 'श्चो':
There is 'श्चो'.
Then after 'श्चो': is it 'ग्र' or 'त्त' or 'न्न'?
Wait, looking at the image:
ए - तै - श्चो - [?] - क - ब - न्ध - र - न्ध्र - रु - धि - रै - रा - ध्या - य - मा - नो - द - रा
Look at [?]: It has a top loop, a vertical line, and a foot?
Wait, could it be 'ग्र'?
In line 20, look at 'ग्र' in 'परिग्रहः': 'ग' with a diagonal stroke to the bottom-left.
In line 34, [?] has: a vertical stem, a rounded part on left, and a diagonal stroke?
Wait, look at 'न्न' vs 'ग्र':
Wait, is it 'ग्र'? Wait, look at 'श्चो' in line 34:
'ए', 'तै', 'श्चो': wait, after 'श्चो', there is:
'ग्र'??
Wait, why did I think 'न्न'? Because the top looked square-ish or round? No, looking closely at the image:
It is 'ग्र'! 'ग' with a slash '्र'. Wait, wait, look at the letter:
Actually, let's look at the Udattaraghava verse in

adi... हास्यादीनां भार-
त्यात्मकत्वात् । नीरसस्य च काव्यार्थस्य चाभावात् । तिस्र एवैता अर्थवृत्तयः ।
भारती तु शब्दवृत्तिरामुखसङ्गत्वात्तत्रैव वाच्या ।
वृत्तिनियममाह—
शृङ्गारे कैशिकी वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः ।
रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ ६२ ॥
देशभेदभिन्नवेषादिस्तु नायकादिव्यापारः प्रवृत्तिरित्याह—
देशभाषाक्रियावेषलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः ।
लोकादेवावगम्यैता यथौचित्यं प्रयोजयेत् ॥ ६३ ॥
तत्र पाठ्यं प्रति विशेषः—
पाठ्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम् ।
लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रिजावेश्ययोः क्वचित् ॥ ६४ ॥
क्वचिदिति देवीप्रभृतीनां संबन्धः ।
स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः शौरसेन्यधमेषु च ।
१ 'अधिगम्य

६२ दशरूपकं [ प्रकाशः २
प्रकृतेरागतं प्राकृतम् । प्रकृतिः संस्कृतं तद्भवं तत्समं देशीत्यनेकप्रकारम् ।
शौरसेनी मागधी च स्वशास्त्रनियते ।
पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥ ६५ ॥
यद्देशं नीचपात्रं यत्तद्देशं तस्य भाषितम् ।
कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यों भाषाव्यतिक्रमः ॥ ६६ ॥
स्पष्टार्थमेतत् ।
आमन्त्रणामन्त्रणौचित्येनामन्त्रणमाह—
भगवन्तो वरैर्वाच्या विप्रदेवर्षिलिङ्गिनः ।
विप्रामात्याग्रजाश्चाऽऽर्या नटीसूत्रभृतौ मिथः ॥ ६७ ॥
आर्याविति संबन्धः ।
रथी सूतेन चायुष्मान् पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः ।
वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः ॥ ६८ ॥
अपिशब्दात् पूज्येन शिष्यात्मजानुजास्तातेति वाच्याः । सोऽपि तैस्तातेति
सुगृहीतमाना चेति ।
भावोऽनुगेन सूत्री च मार्षेयेतेन सोऽपि च ।
सूत्रधारः पारिपार्श्वकेन भाव इति वक्तव्यः । स च सूत्रिणा मार्ष इति ।
देवः स्वामीति नृपतिर्भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः ॥ ६९ ॥
आमन्त्रणीयाः पतिवज्ज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः ।
विप्रदेवादिस्त्रियो भर्तृवद्देव देवरादिभिर्वाच्याः ।
तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः ।
समा हलेति प्रेष्या च हञ्जे वेश्योऽज्जुका तथा ॥ ७० ॥
कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः ।
विदूषकेण भवती राज्ञी चेतीति शब्द्यते ॥ ७१ ॥
पूज्या जरती अम्बेति । स्पष्टमन्यत् ।
चेष्टागुणोदाहृतिसत्त्वभावानशेषतो नेतृदशाविभिन्नान् ।
को वक्तुमीशो भरतो न यो वा यो वा न देवः शशिखण्डमौलिः॥७२॥
दिक्मात्रं दर्शितमित्यर्थः । चेष्टाः=लीलाद्याः, गुणाः=विनयाद्याः, उदाहृतयः=
संस्कृतप्राकृताद्या उक्तयः, सत्त्वं=निर्विकारात्मकं मनः, भावः=सत्त्वस्य प्रथमो
विकारः, तेन हावादयो ह्युपलक्षिताः ॥
इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके
नेतृप्रकाशो नाम द्वितीयः प्रकाशः समाप्तः ।

१ सौरसेनी' इति पाठः. २ 'अर्जका' इति पाठः. ३ 'कुट्टिन्यनुगतैः पूजा अम्बेति
युवतीजनैः' इति पाठः. ४ 'राज्ञा' इति पाठः.

श्लो० १-४ ] अवलोकसमेतम् । ६३
तृतीयः प्रकाशः ।
बहुवक्तव्यतया रसविचारातिलङ्घनेन वस्तुनेतृरसानां विभज्य नाटकादिषू-
पयोगः प्रतिपाद्यते—
प्रकृतित्वादथान्येषां भूयोरसपरिग्रहात् ।
सम्पूर्णलक्षणत्वाच्च पूर्वं नाटकमुच्यते ॥ १ ॥
उद्दिष्टधर्मकं हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणां प्रकरणादीनां प्रकृतिः । शेषं प्रतीतम् ।
तत्र—
पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते ।
प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन्नटः ॥ २ ॥
पूर्वं रज्यतेऽस्मिन्निति पूर्वरङ्गो नाट्यशाला । तत्स्थप्रथमप्रयोगव्युत्थापनादौ
पूर्वरङ्गता । तं विधाय विनिर्गते प्रथमं सूत्रधारे तद्वदेव वैष्णवस्थानकादिना
प्रविश्यान्यो नटः काव्यार्थं स्थापयेत् । स च काव्यार्थस्थापनात् सूचनात् स्थापकः ।
दिव्यमर्त्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः ।
सूचयेद्वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥ ३ ॥
स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा मर्त्यं च मर्त्यरूपो भूत्वा मिश्रं च
दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूत्वा सूचयेत् । वस्तु=बीजं मुखं पात्रं वा । वस्तु यथोदा-
त्तराघवे—
'रामो मूर्ध्नि निधाय काननमगान्मौलामिवाज्ञां गुरो-
स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्झितम् ।
तौ सुग्रीवविभीषणावनुगतौ नीतौ परां संपदं
प्रोदृप्ता दशकन्धरप्रभृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः ॥'
बीजं यथा रत्नावल्याम् ( १।६ )—
'द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् ।
आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥'
मुखं यथा—
'आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः ।
उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ॥'
पात्रं यथा शाकुन्तले ( १।५ )—
'तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः ।
एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ॥'
रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः ।
ऋतुं कंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् ॥ ४ ॥
रङ्गस्य प्रशस्तिं काव्यार्थानुगतार्थैः श्लोकैः कृत्वा,—
'औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया
तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः ।

६४ दशरूपकं [ प्रकाशः ३
दृष्ट्वाग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे
संरोहत्पुलका हरेण हसताश्लिष्टा शिवा पातु वः ॥’ (रत्ना० १।२)
इत्यादिभिरेव भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् ।
सा तु,—
भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः ।
भेदैः प्ररोचनायुक्तैर्वीथीप्रहसनामुखैः ॥ ५ ॥
पुरुषविशेषप्रयोज्यः संस्कृतबहुलो वाक्प्रधानो नटाश्रयो व्यापारः=भारती ।
प्ररोचनावीथीप्रहसंनामुखानि चास्यामङ्गानि ।
यथोद्देशं लक्षणमाह—
उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना ।
प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोतॄणां प्रवृत्त्युन्मुखीकरणं=प्ररोचना । यथा रत्नाव-
ल्याम् (१।५)—
‘श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी
लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम् ।
वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन-
र्मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥’
वीथी प्रहसनं चापि स्वप्रसङ्गेऽभिधास्यते ॥ ६ ॥
वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुच्यन्तेऽत्रैव तत्पुनः ।
सूत्रधारो नटीं ब्रूते मारुषं वाथ विदूषकम् ॥ ७ ॥
स्वकार्ये प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुखम् ।
प्रस्तावना वा तत्र स्युः कथोद्घातः प्रवृत्तकम् ॥ ८ ॥
प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि त्रयोदश ।
तत्र कथोद्घातः—
१स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थं वा यत्र सूत्रिणः ॥ ९ ॥
गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं कथोद्घातो द्विधैव सः ।
वाक्यं यथा रत्नावल्याम् (१।६)—‘यौगन्धरायणः—द्वीपादन्यस्मादपि-’
इति ।
वाक्यार्थे यथा वेणीसंहारे (१।७)—‘भीमः—
निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह केशवेन ।
रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥’
ततोऽर्थेनाह (वे० सं० १।८)—‘भीमः—
लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य ।
आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥’
१ ‘वाक्यं वाक्यार्थमथवा प्रस्तुतं यत्र सूत्रिणः’ इति पाठः.

श्लो० ५-१४ ] अवलोकसमेतम् । ६५
अथ प्रवृत्तकम्—
कालसाम्यसमाश्रित्यप्रवेशः स्यात् प्रवृत्तकम् ॥ १० ॥
प्रवृत्तकालसमानगुणवर्णनया सूचितपात्रप्रवेशः=प्रवृत्तकम् । यथा—
‘आसादितप्रकटनर्मिलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः ।
उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ॥
( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रामः । )’
अथ प्रयोगातिशयः—
एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारप्रयोगतः ।
पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयो मतः ॥ ११ ॥
यथा—‘एष राजेव दुष्यन्तः’ इति ।
अथ वीथ्यङ्गानि—
उद्घात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् ।
वाक्केल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके ॥ १२ ॥
असत्प्रलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ।
तत्र—
गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा ॥ १३ ॥
यत्रान्योऽन्यं समालापो द्वेधोद्घात्यं तदुच्यते ।
गूढार्थं पदं तत्पर्यायश्लेषेयं

६६ दशरूपकम् [ प्रकाशः ३
अथावलगितम्—
यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत्प्रसाध्यते ॥ १४ ॥
प्रस्तुतेऽन्यत्र वान्यत्स्यात्तच्चावलगितं द्विधा ।
तत्रायं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगर्भदोहदायाः सीताया दोहदकार्येऽनु-
प्रविश्य जनापवादादरण्ये त्यागः । द्वितीयं यथा छलतरामे—‘रामः—लक्ष्मण,
तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । तदवतीर्य गच्छामि ।
कोऽपि सिंहासनस्याधः स्थितः पादुकयोः पुरः ।
जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते ॥’
इति भरतदर्शनकार्यसिद्धिः ।
अथ प्रपञ्चः—
असद्भूतं मिथः स्तोत्रं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः ॥ १५ ॥
असद्भूतेनार्थेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना याऽन्योन्यस्तुतिः स प्रपञ्चः । यथा
कर्पूरमञ्जर्याम्—‘भैरवानन्दः—
२रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मज्जं मंसं पिज्जए खज्जए अ ।
भिक्खा भोजं चम्मखंडं च सेज्जा कोलो धम्मो कस्स णो होइ रम्मो ॥’
अथ त्रिगतम्—
श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह ।
नटादित्रितयालापः पूर्वरङ्गे तदिष्यते ॥ १६ ॥
यथा विक्रमोर्वश्याम् ( १।३ )—
‘मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः ।
कैलासे सुरगणसेविते समन्तात्किन्नर्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥’
अथ छलनम्—
प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य ३छलनाच्छलम् ।
यथा वेणीसंहारे ( ५।२६ )—‘भीमार्जुनौ—
कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी
राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् ।
कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः
क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत पुरुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥’
१ 'असद्भूतमिथःस्तोत्रं' इति पाठः.
२ 'रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च ।
भिक्षा भोज्यं चर्मखण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य न भवति रम्यः ॥'
इति च्छाया. ३ 'छलना' इति पाठः.

श्लो० १४–१८ ] अवलोकसमेतम् । ६७
अथ वाकेली—
विनिवृत्त्यास्य वाकेली द्वित्रिः प्रत्युक्तितोऽपि वा ॥ १७ ॥
अस्येतिवाक्यस्य प्रक्रान्तस्य साकाङ्क्षस्य विनिवर्तनं=वाकेली । द्वित्रिर्वा उक्ति-
प्रत्युक्तयः । तत्राद्या यथोत्तरचरिते ( ३।२६ )—'वासन्ती—
त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे ।
इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥'
उक्तिप्रत्युक्तितो यथा रत्नावल्याम् (पृ० ३०)—'विदूषकः—^१भोदि मअणिए,
मं पि एदं चच्चरिं सिक्खावेहि ।' '^२मदनिका—हेदास, ण क्खु एसा
चच्चरी । दुवदिखंडअं क्खु एदं । विदूषकः—^३भोदि, किं एदिणा
खंडेण मोदआ करीअंति । मदनिका—^४णहि । पढीअदि क्खु एदं ।' इत्यादि ।
अथाधिवलम्—
अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाऽधिवलं भवेत् ।
यथा वेणीसंहारे ( ५।२७ )—'अर्जुनः—
सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः ।
रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डुपुत्रः ॥'
इत्युपक्रमे 'राजा—अरे, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु,—
द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे ।
मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ॥' ( वे० सं० ५।३४ )
इत्यन्तेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाक्यस्याधिक्योक्तिरधिवलम् ।
अथ गण्डः—
गण्डः प्रस्तुतसंबन्धिभिन्नार्थं सहसोदितम् ॥ १८ ॥
यथोत्तरचरिते ( १।३८ )—'रामः—
इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो-
रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहलश्चन्दनरसः ।
अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः
किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥
( प्रविश्य ) प्रतीहारी—देव^५, उअत्थिदो । रामः—अयि, कः ? प्रतीहारी—
देव^६स्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो ।' इति ।
१ 'भवति मदनिके, मामप्येतां चर्चरीं शिक्षय ।' इति च्छाया. २ 'हताश,
न खल्वेषा चर्चरी । द्विपदीखण्डकं खल्वेतत् ।' इति च्छाया. ३ 'भवति,
किमेतेन खण्डेन मोदकाः क्रियन्ते ।' इति च्छाया. ४ 'नहि । पठ्यते खल्वेतत् ।'
इति च्छाया. ५ 'देव, उपस्थितः ।' इति च्छाया. ६ 'देवस्यासन्नपरिचारको
दुर्मुखः ।' इति च्छाया.

६८ दशरूपकं [ प्रकाशः ३
अथावस्यन्दितम्—
रसोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत्।
यथा छलतरामे—‘सीता—जाद, कलं क्खु तुम्हेहिं अजुज्झाए गंतव्वं।
तहिं सो राजा विणएण णमिव्वो। लवः—अम्ब, किमावाभ्यां राजोपजी-
विभ्यां भवितव्यम् ? सीता—जाद, सो क्खु तुम्हाणं पिदा। लवः—किमा-
वयो रघुपतिः पिता ? सीता—(साशङ्कम्।) जाद, ण क्खु परं तुम्हाणं।
सअलाए जेव्व पुहवीए।' इति।
अथ नालिका—
सोपहासा निगूढार्था नालिकैव प्रहेलिका ॥ १९ ॥
यथा मुद्राराक्षसे—(पृ० ७२) 'चरः—४हंहो बम्हण, मा कुप्प। किं पि
तुह उअज्झाओ जाणादि। किं पि अम्हारिसा जणा जाणंति। शिष्यः—
किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि ? चरः—५यदि दे उवज्झाओ सव्वं
जाणादि ता जाणादु दाव कस्स चंदो अणभिप्पेदो त्ति। शिष्यः—किमनेन
ज्ञातेन भवति ?' इत्युपक्रमे 'चाणक्यः—चन्द्रगुप्तादपरक्तान् पुरुषाञ्जानामि।'
इत्युक्तं भवति।
अथासत्प्रलापः—
असंबद्धकथाप्रायोऽसत्प्रलापो ६यथोत्तरः।
ननु चासंबद्धार्थत्वेऽसंगतिर्नाम वाक्यदोष उक्तः। तन्न। उत्स्वप्रायितम-
दोन्मादशैशवादीनामसंबद्धप्रलापितैव विभावः। यथा—
'अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्त्रकुहराण्यासूक्ततो वासुके-
रङ्गुल्या विपकर्बुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान्।
एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त षडिति प्रध्वस्तसंख्याक्रमा
वाचः कौञ्चरिपोः शिशुत्वविकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥'
यथा च—
'हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता।
विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥'
यथा वा—
'भुक्ता हि मया गिरयः स्नातोऽहं वह्निना पिबामि वियत्।
हरिहरहिरण्यगर्भा मत्पुत्रास्तेन नृत्यामि ॥'
१ 'जात, कल्यं खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम्। तर्हि स राजा विनयेन
नमितव्यः।' इति च्छाया। २ 'जात, स खलु युवयोः पिता।' इति च्छाया।
३ 'जात, न खलु परं युवयोः। सकलाया एव पृथिव्याः।' इति च्छाया। ४ 'हंहो
ब्राह्मण, मा कुप्य। किमपि तवोपाध्यायो जानाति। किमप्यस्मादृशा जना जान-
न्ति।' इति च्छाया। ५ 'यदि त उपाध्यायः सर्वं जानाति तज्जानातु तावत्कस्य
चन्द्रोऽभिप्रेत इति।' इति च्छाया। ६ 'यथोत्तरम्' इति पाठः।