दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

५४ दशरूपकं [ प्रकाशः २
अथ धैर्यम्—
चापलाविहता धैर्यं चित्तवृत्तिरविकत्थना ।
चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्मगुणानामनाख्यायिका धैर्यमिति । यथा मालती-
माधवे ( २।२ )—
‘ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी
दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति ।
मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया
कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥’
अथ स्वाभाविका दश । तत्र—
प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥ ३७ ॥
प्रियकृतानां वाग्वेषचेष्टानां शृङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनुकरणं=लीला । यथा
ममैव—
‘तह दिट्ठं तह भणिअं ताए णिअदं तहा तहा सीणं ।
अवलोइअं सइण्हं सविब्भमं जह सवत्तीहिं ॥’
यथा वा—‘तेनोदितं वदति याति तथा यथासौ’ इत्यादि ।
अथ विलासः—
तत्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु ।
दयितावलोकनादिकालेऽङ्गे क्रियायां वचने च सातिशयविशेषोत्पत्तिः=विलासः ।
यथा मालतीमाधवे ( १।२९ )—
‘अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्तवैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः ।
तद्भूरिसात्त्विकविकारविशेषरम्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥’
अथ विच्छित्तिः—
आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् ॥ ३८ ॥
स्तोकोऽपि वेषो बहुतरकमनीयताकारी=विच्छित्तिः । यथा कुमारसंभवे
( ७।१७ )—
‘कर्णार्पितो रोध्रकषायरूक्षे गोरोचनाभेदनितान्तगौरे ।
तस्याः कपोले परभागलाभाद्वबन्ध चक्षूंषि यवप्ररोहः ॥’
अथ विभ्रमः—
विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः ।
यथा—
‘अभ्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूतसंलापसंवलितलोचनमानसाभिः ।
अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषाविन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः ॥’
१ ‘तथा दृष्टं तथा भणितं तथा नियतं तथा तथा शीर्णम् ।
अवलोकितं सतृष्णं सविभ्रमं यथा सपत्नीभिः ॥’ इति च्छाया.
२ ‘क्रियोक्तिषु’ इति पाठः.