सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पञ्चमनुष्यविभागाध्यायः २५७
वर्षाणि सप्ततिमितानि करोति राज्यं
प्रात्यन्तिकः क्षितिपतिः कथितो मुनीन्द्रैः ।।
इति शशः ।।२३।।
अधुना हंसलक्षणमाह—
रक्तं पीनकपोलमुन्नतनासं वक्त्रं सुवर्णोपमं
वृत्तं चास्य शिरोऽक्षिणी मधुनिभे सर्वे च रक्ता नखाः ।
स्रग्दामाङ्कुशशङ्खमत्स्ययुगलक्रत्वङ्गकुम्भाम्बुजै-
श्चिह्नैर्हंसकलस्वनः सुचरणो हंसः प्रसन्नेन्द्रियः ।।२४।।
लाल मुख वाला, पुष्ट कपोल वाला, ऊँची नासिका वाला, सुवर्ण के समान
कान्ति वाला, गोल शिर वाला, शहद के समान आँख वाला, रक्त नखों से युत, माला,
अंकुश, शंख, मत्स्ययुगल, यज्ञाङ्ग ( वेदी-स्रुव आदि ), कलश या कमल के समान
रेखा से युत हाथ-पाँव वाला, हंस के समान मधुर स्वर वाला, सुन्दर पाँव वाला और
निर्मल इन्द्रिय वाला हंस पुरुष होता है ।।२४।।
जीवेन गुरुणा सह योऽसौ योगो हंसाख्यः समुत्पद्यते तस्येत्यंरूपम्। अस्य हंसस्य
वक्त्रं मुखं रक्तवर्णम्। पीनकपोलं समांसलं मुखगण्डम्। उन्नतनसमुन्नतनासिकम्। सुवर्णोपमं
कनकसदृशं मुखं भवति। वृत्तं परिवर्तुलं शिरः। अक्षिणी चक्षुषी मधुनिभे मधुसदृशे
भवतः। नखाः कररुहाः सर्वे रक्ता रक्तवर्णाः। स्रग्दामो माला। अङ्कुशः प्रसिद्धः। शङ्खः
प्रसिद्ध एव। मत्स्ययुगलं मीनयुग्मम्। क्रत्वङ्गं यज्ञाङ्गं वेदीस्रुवादि। कुम्भोऽम्बुकलशः।
अम्बुजं पद्मम्। एतैश्चिह्नैश्चिह्नितः। हंसकलस्वनो हंसस्येव कलो मधुरः स्वनः शब्दो यस्य।
सुचरणः शोभनपादः। हंसः प्रसन्नेन्द्रियः प्रसन्नानि निर्मलानि इन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थानि
यस्य ।।२४।।
अन्यच्चास्य मानलक्षणमाह—
रतिरम्भसि शुक्रसारता द्विगुणा चाष्टशतैः पलैर्मितिः ।
परिमाणमथास्य षड्युता नवतिः सम्परिकीर्तिता बुधैः ।।२५।।
हंस पुरुष को जल में स्नेह और शुक्रसार होता है तथा इसकी ऊँचाई छियानबे
अंगुल होती है ।।२५।।
अम्भसि जलमध्ये रतिरस्य भवति। शुक्रसारता शुक्राधिकत्वम्। पलैरष्टशती द्विगुणा
षोडशशतानि मितिर्मानम्। अथानन्तरं बुधैः पण्डितैरस्य हंसस्य षड्युता नवतिः षण्ण-
वतिरङ्गुलानां परिमाणं पृथुत्वमौच्च्यं चोक्तं कथितम् ।।२५।।
अन्यदस्य वयोज्ञानादिकमाह—
भुनक्ति हंसः खसशूरसेनान् गान्धारगङ्गायमुनान्तरालम् ।
शतं दशोनं शरदां नृपत्वं कृत्वा वनान्ते समुपैति मृत्युम् ।।२६।।
बृ० भ० द्वि०-१७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२५८ बृहत्संहिता
नेपाल, शूरसेन, गान्धार, गंगा और यमुना के मध्य का देश-इन देशों का हंस
पुरुष भोग करता है तथा नब्बे वर्ष तक राज्य का भोग करके वन के समीप में ही मृत्यु
को प्राप्त होता है॥२६॥
हंस खसान् शूरसेनान् गान्धारानेतान् सर्वानैव जनान् गङ्गायमुनान्तरालमन्तर्वेदीमित्यर्थः।
एतान् सर्वान् भुनक्ति। शरदां वर्षाणां दशोनं शतं नवतिवर्षाणि नृपत्वं राज्यं कृत्वा वनान्ते
वनसमीपे मृत्युं मरणमुपैति प्राप्नोति। तथा च सारावल्याम्—
रक्ताभ्युन्नतनासिकः सुचरणो हंसः प्रसन्नेन्द्रियो
गौरः पीनकपोलरक्तकरजो हंसस्वरः श्लेष्मलः।
शङ्खाब्जाङ्कुशदाममत्स्ययुगलैर्निस्त्रिंशमालाघटै-
श्चिह्नैः पादकराङ्कितो मधुनिभे नेत्रे च वृत्तं शिरः॥
सलिलाशयेषु रमते स्त्रीषु न तृप्तिं प्रयाति कामार्तः।
षोडशशतानि तुलितोऽङ्गुलानि दैर्घ्येण षण्णवतिः॥
पातीह देशांश्च स शूरसेनान् गान्धारगङ्गायमुनान्तरालम्।
जीवेन्नवघ्नीं दशवर्षसङ्ख्यां पश्चाद्वनान्ते समुपैति नाशम्॥ इति॥२६॥
अथ रुचकलक्षणमाह—
सुभ्रूकेशो रक्तश्यामः कम्बुग्रीवो व्यादीर्घास्यः ।
शूरः क्रूरः श्रेष्ठो मन्त्री चौरस्वामी व्यायामी च ॥२७॥
रुचक पुरुष सुन्दर भ्रू और केशों से युत, लालिमा लिये हुय श्याम वर्ण वाला,
शंख के समान कण्ठ वाला, लम्बा मुख वाला, शूर, क्रूर, श्रेष्ठ, मन्त्री, चोरों का स्वामी
और व्यायामी ( परिश्रमी ) होता है॥२७॥
कुजेन भौमेनायं रुचकाख्यो नाम योगः समुत्पद्यते। स त्वेतत्स्वरूपो रुचकः।
सुभ्रूकेशो भ्रुवः केशाश्च शोभना यस्य। रक्तश्यामः रक्तश्चासौ श्यामो रक्तश्यामः। कम्बुग्रीवो
वलित्रयचितग्रीवः। व्यादीर्घास्यः, विशेषेण दीर्घमास्यं मुखं यस्य। शूरः संग्रामप्रियः।
क्रूर उग्रस्वभावः। श्रेष्ठः प्रधानः। मन्त्री मन्त्रज्ञः। अथवा मन्त्री सचिवः। चौरस्वामी तस्कर-
नाथः। व्यायामी श्रमपरः॥२७॥
अन्यदपि मानलक्षणमाह—
यन्मात्रमास्यं रुचकस्य दीर्घ मध्यप्रदेशे चतुरस्रता सा।
तनुच्छविः शोणितमांससारो हन्ता द्विषां साहससिद्धकार्यः ॥२८॥
रुचक पुरुष के मुख की लम्बाई के तुल्य उदर के मध्य भाग की चौड़ाई होती है।
साथ ही वह थोड़ी कान्ति वाला, शोणित और मांस में सार वाला, शत्रु का नाश करने
वाला और अपने साहस से कार्य को सिद्ध करने वाला होता है॥२८॥
रुचकस्य यन्मात्रमास्यं मुखं दीर्घ सा मध्यप्रदेशे उदरमध्ये चतुरस्रता विपुलत्वं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पञ्चमनुष्यविभागाध्यायः २५९
भवति। तनुच्छविः सूक्ष्मत्वक्। शोणितमांससारः—रक्तसारः, मांससारश्च। हन्ता द्विषाम्,
शत्रूणां हन्ता घातकः। साहससिद्धकार्यः, साहसेन सिद्धं कार्यं यस्य। असमीक्षितकार्यकरणत्वं
साहससिद्धत्वमिति।।२८।।
अन्यदपि करचरणयोश्चिह्नलक्षणमाह—
खट्वाङ्गवीणावृषचापवज्रशक्तीन्द्रशूलाङ्कितपाणिपादः ।
भक्तो गुरुब्राह्मणदेवतानां शताङ्गुलः स्यात्तु सहस्रमानः ॥२९॥
रुचक पुरुष के हाथ या पाँव में खट्वाङ्ग, वीणा, बैल, धनुष, वज्र, बर्छी, चन्द्र या
त्रिशूल के समान चिह्न होते हैं। यह गुरु, ब्राह्मण और देवताओं का भक्त, सौ अंगुल
ऊँचा और एक हजार पल शारीरिक भार वाला होता है।।२९।।
खट्वाया अङ्गं खट्वाङ्गम्। वीणा वल्लकी। वृषो दान्तः। चापं धनुः। वज्रमायुधम्।
शक्तिरप्यायुधमेव। इन्द्रः। शूलं त्रिशूलम्। एतैरङ्कितौ चिह्नितौ पाणिपादौ हस्तचरणौ
यस्य। गुरूणां ब्राह्मणानां देवतानां च भक्तः। शताङ्गुलः स्यात्, अङ्गुलानां शतं दैर्ध्येण
पृथुत्वेन च स्याद्भवेत्। सहस्रमानः, सहस्रं पलानां परिमाणं यस्य।।२९।।
अन्यच्च वयोज्ञानादिकमाह—
मन्त्राभिचारकुशलः कृशजानुजङ्घो
विन्ध्यं ससह्यगिरिमुज्जयिनीं च भुक्त्वा।
सम्प्राप्य सप्ततिसमा रुचको नरेन्द्रः
शस्त्रेण मृत्युमुपयात्यथवाऽनलेन ॥३०॥
रुचक पुरुष मन्त्र और अभिचार ( मारण, मोहन, वशीकरण, उच्चाटन और विद्वेषण )
में कुशल तथा कृश जानु और जंघा वाला होता है। यह विन्ध्याचल, सह्याचल और
उज्जयिनी में राज्य का भोग कर सत्तर वर्ष की आयु में शस्त्र या अग्नि से मृत्यु को प्राप्त
करता है।।३०।।
मन्त्रेषु कुशलः सक्तः। अभिचारेषु विद्वेषोच्चाटनवशीकरणमारणेषु कुशलः। कृशे
दुर्बले जानुनी जङ्घे च यस्य। विन्ध्यं गिरि विन्ध्यं पर्वतं ससह्यगिरिं सह्येन गिरिणा सहितम्।
उज्जयिनीं नगरीं च भुक्त्वा नरेन्द्रो राजा सप्ततिसमाः सप्ततिवर्षाणि सम्प्राप्य शस्त्रेणा-
युधेनानलेनाग्निना वा मृत्युं मरणमुपयाति प्राप्नोति। तथा च सारावल्याम्—
दीर्घास्यः स्वच्छकान्तिर्बहुरुचिचपलः साहसावाप्तकार्य-
श्चारुभ्रूर्नीलकेशः श्रमकरणरतो मन्त्रविच्चौरनाथः।
रक्तश्यामोऽतिशूरो रिपुबलमथनः शङ्खकण्ठः प्रधानः
क्रूरो भक्तो नराणां द्विजगुरुनिरतः क्षाममज्जोऽनुजङ्घः।।
खट्वाङ्गपाशवृषकार्मुकवज्रवीणाशक्त्यङ्कहस्तचरणश्च शताङ्गुलिश्च।
मन्त्राभिचारकुशलस्तुलया सहस्रं मध्यं च तस्य कथितं मुखदैर्घ्यतुल्यम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२६० बृहत्संहिता
विन्ध्याचलमस्तगिरीन् भुक्त्वाऽवन्तीं च सप्ततिं शरदाम् ।
शस्त्रानलकृतमृत्युं प्रयाति देवालयं रुचकः ॥
इति रुचकः ।।३०।।
अथ नृपानुकक्षलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव तत्प्रविभागमाह—
पञ्चापरे वामनको जघन्यः कुब्जोऽथवा मण्डलकोऽथ साची।
पूर्वोक्तभूपानुचरा भवन्ति सङ्कीर्णसंज्ञः शृणु लक्षणैस्तान् ॥३१॥
पूर्वोक्त पाँच महापुरुषों के अतिरिक्त उनके अनुचररूप संकीर्ण संज्ञक वामनक,
जघन्य, कुब्ज, मण्डलक, साची—ये पाँच पुरुष होते हैं। अब इनके लक्षणों को कहता
हूँ; उसका श्रवण करो।।३१।।
अतोऽस्मात् पञ्चयोगकादपरेऽन्ये वामनकादय एषामेव भूपानामनुचरा भवन्ति।
तद्यथा—वामनको जघन्यः कुब्जः। अथवेति। अथशब्द आनन्तर्ये, वाशब्दश्चार्थे। मण्डलकः,
अथ साची। एते पूर्वोक्तानां पञ्चानां भूपानामनुचरा भवन्ति। पूर्वोक्ताः प्राक् कथिता ये
भूपा राजानो मालव्यादयः। एषामनुचराः सुहृदो भवन्ति ते सङ्कीर्णसंज्ञाः पुरुषाः। तांश्च लक्षणैः
शृणु।।३१।।
तत्र वामनकलक्षणमाह—
सम्पूर्णाङ्गो वामनो भग्नपृष्ठः किञ्चिच्चोरूमध्यकक्ष्यान्तरेषु।
ख्यातो राज्ञां ह्येष भद्रानुजीवी स्फीतो राजा वासुदेवस्य भक्तः॥३२॥
वामनक पुरुष सम्पूर्ण अवयवों से युत, टूटी हुई पीठ वाला, अविकसित ऊरु,
मध्य भाग और कक्ष्यान्तर वाला, प्रसिद्ध राजाओं के बीच में भद्र राजा का अनुजीवी,
धनी, स्फीत, राजा तथा विष्णु का भक्त होता है।।३२।।
वामनसंज्ञः सम्पूर्णाङ्गः परिपूर्णावयवः। भग्नपृष्ठो भग्नं पृष्ठं यस्य। ऊरुप्रदेशे मध्ये
मध्यभागे कक्ष्यान्तरेषु किञ्चिदीषद्भग्न एव किञ्चिदसम्पूर्णाङ्गः। राज्ञां पञ्चानां मध्ये एष
वामनको भद्रानुजीवी भवति। भद्रस्यानु पश्चाज्जीवति। ख्यातः कीर्तियुक्तश्च। स्फीत ईश्वरो
राजा भवति। स च वासुदेवस्य नारायणस्य च भक्तो भवति।।३२।।
अथ जघन्यलक्षणमाह—
मालव्यसेवी तु जघन्यनामा
खण्डेन्दुत्तुल्यश्रवणः सुसन्धिः।
शुक्रेण सारः पिशुनः कविश्च
रूक्षच्छविः स्थूलकराङ्गुलीकः ॥३३॥
क्रूरो धनी स्थूलमतिः प्रतीत-
स्ताम्रच्छविः स्यात् परिहासशीलः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

akrishna Bhat, or Sudhakar Dvivedi):
Dvivedi edition, verse 35:
"हंसासेवी नास्तिकोऽर्थैरुपैतो" or "हंसासेवी नास्तिकोऽर्थैरुपतो"?
Wait, in Sanskrit, "उपेतः" -> "उपेतो".
Wait, look at the text: it IS नास्तिकोऽर्थैरुपतो? No, there is clearly an 'े' on 'प'!
Wait, is it नास्तिकोऽर्थैरुपतो? No, let's look at the letters:
न ा स ् त ि क ो ऽ र ् थ ै र ु प ै त ो ?
Wait, look at the two slants: they are both on 'प'!
Wait! Let me zoom in to maximum:
Look at the danda after 'त':
Is there a slant on the danda of 'त'?
Look at the danda of 'त':
IT HAS NO SLANT!
The top of the danda of 'त' is FLAT! It just touches the shirorekha!
Wait! Look at the danda after 'त': it is just a vertical line!
Wait, then WHERE are the slants?
There are TWO slants over 'प'!
And what is over 'त'?
Wait, over 'त' there is NOTHING!
Wait, then what is '

२६२ बृहत्संहिता
लौकायतिकप्रायः। अर्थैरुपतोऽर्थसंयुक्तः। विद्वान् पण्डितः। शूरः संग्रामप्रियः। सूचकः
पिशुनः। स्याद् भवेत्। कृतज्ञः कृतं जानाति।
कलास्वभिज्ञ इति। कलासु गीतनृत्यवाद्येषु अभिज्ञ आभिमुख्येन जानाति। कलह-
प्रियश्च भवति। प्रभूतभृत्यो बहुभृत्यः। प्रमदाजितश्च स्त्रीभिर्निर्जितः। लोकं जनम्, सम्पूज्यार्च-
यित्वा अकस्मादेव प्रजहाति त्यजति। अयं कुब्ज उक्तः कथितः सततोद्यतः सर्वकालमुत्साही
युगलकम्।।३५-३६।।
अथ मण्डलकलक्षणमाह श्लोकद्वयेन—
मण्डलकलक्षणमतो रुचकानुचरोऽभिचारवित् कुशलः।
कृत्यावेतालादिषु कर्मसु विद्यासु चानरतः।।३७।।
वृद्धाकारः खरपरुषमूर्धजश्च शत्रुनाशने कुशलः।
द्विजदेवयज्ञयोगप्रसक्तधीः स्त्रीजितो मतिमान्।।३८।।
मण्डलक नामक पुरुष रुचक राजा का सेवक, अभिचार (मारण, मोहन, उच्चाटन,
वशीकरण और विद्वेषण) का ज्ञाता, समर्थ, कृत्या (अभिचार मन्त्र के द्वारा शत्रुवध
के लिये अग्निमध्य से जो स्त्री उत्पन्न होती है, उसको कृत्या कहते हैं), वेताल (मरे
हुये को मन्त्र द्वारा उठाने को वेताल कहते हैं) आदि विद्याओं में सक्त, वृद्ध के समान
शरीर वाला, कठोर और रूखे केश वाला, शत्रु को मारने में कुशल, ब्राह्मण, देवता,
यज्ञ और योग में आसक्त बुद्धि वाला, स्त्रीजित एवं बुद्धिमान् होता है।।३७-३८।।
मण्डलकलक्षणमत इति। अतोऽस्मात् कुब्जादनन्तरं मण्डलकलक्षणं भवति।
स च कीदृक्? रुचकानुचरो रुचकस्यानुचरः। रुचकानुजीवी भवति। अभिचारविदभिचारज्ञः।
विद्वेषोच्चाटनवशीकरणेष्वभिज्ञः। कुशलः समर्थः। कृत्यावेतालादिषु अभिचारकैर्मन्त्रैः
शत्रुवधार्थमग्निमध्याद् या स्त्री उत्थाप्यते सा कृत्या। शवशरीरस्योत्कृष्टस्य मन्त्रैः पुनरु-
त्थापनं वेतालः। आदिग्रहणाद् यक्षभूतेषु कर्मसु तथा तद्विद्यासु चानुरतः सक्तः।
वृद्धाकारो वृद्धसदृशशरीरः। खरपरुषमूर्धजः खराः कठिनाः परुषा रूक्षा मूर्धजाः
केशा यस्य। शत्रुनाशने रिपूणां हनने कुशलः समर्थः। द्विजानां ब्राह्मणानां देवानां सुराणां
यज्ञानामश्वमेधादीनां तथा योगेषु सांख्यादिशास्त्रेषु प्रसक्ता धीर्बुद्धिर्यस्य। केचिद् द्विजदेव-
यज्ञदोहप्रसक्तधीरिरिति पठन्ति। अथवा यज्ञं दुहन्ति ये तेऽग्निहोत्रिणः। स्त्रीजितः स्त्रीभिः.
पराजितः। मतिमान् बुद्धिमानिति युगलकम्।।३७-३८।।
अथ साचिलक्षणम्—
साचीति यः सोऽतिविरूपदेहः शशानुगामी खलु दुर्भगश्च।
दाता महारम्भसमाप्तकार्यो गुणैः शशस्यैव भवेत् समानः।।३९।।
साचि पुरुष अति कुरूप, शश नामक राजा का सेवक, लोगों का अप्रिय, दानी,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

पञ्चमनुष्यविभागाध्यायः २६३
बड़े-बड़े कार्यों को प्रारम्भ करके समाप्त करने वाला और अपने गुणों से शश के
समान ही होता है।।३९।।
साचीति। यः साची नाम सोऽतिविरूपदेहोऽशोभनशरीरः। शशानुगामी शशस्यानुगामी
पश्चाद् गच्छति। शशानुचरः। खल्वित्यव्ययं वाक्यालङ्कारे। दुर्भगो जनानामवल्लभः। दाता
दानशीलः। महारम्भसमाप्तकार्यः, महारम्भान् करोति तेषु च समाप्तकार्योऽन्तगः। गुणैः
पूर्वोक्तैः शशस्येवं समानः सदृशस्तुल्यो भवेदित्यर्थः।।३९।।
अथ पुरुषलक्षणस्य प्रभावमाह—
पुरुषलक्षणमुक्तमिदं मया मुनिमतानि निरीक्ष्य समासतः।
इदमधीत्य नरो नृपसम्मतो भवति सर्वजनस्य च वल्लभः ॥४०॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां पञ्चमहापुरुषलक्षणं
नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥६९॥
मुनियों के मतों को देखकर मैंने यह पुरुष-लक्षण कहा है। इसको जानकर मनुष्य
राजाओं का इष्ट और सब लोगों का प्रिय होता है।।४०।।
इति ‘विमला’हिन्दीटीकायां पञ्चमहापुरुषलक्षणाध्याय एकोनसप्ततितमः ॥६९॥
मुनिमतानि ऋषिप्रणीतानि शास्त्राणि निरीक्ष्यावलोक्य समासतः संक्षेपतो मयेदं
पुरुषलक्षणमुक्तं कथितम्। इदं च पुरुषलक्षणं नरः पुरुषोऽधीत्य ज्ञात्वा नृपसम्मतो राज्ञां
सम्मत इष्टो भवति। सर्वजनस्य च सर्वलोकस्य च वल्लभः प्रियो भवति। यतः पूर्व-
मेवाचार्येण द्वयं प्रतिज्ञातम्। यथा—
ज्यौतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम्।
स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं वक्ष्ये।।
इत्येवं विचार्य सर्वागमतः पुरुषलक्षणं कथितम्। तच्च चिन्तनीयमन्यदूह्यं चेति।।४०।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ पञ्चमहापुरुषलक्षणं
नामानुचरैः सहैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥६९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ कन्यालक्षणाध्यायः
अथ कन्यालक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव पादलक्षणम्—
स्निग्धोन्नताग्रतनुताम्रनखौ कुमार्याः
पादौ समोपचितचारुनिगूढगुल्फौ।
श्लिष्टाङ्गुली कमलकान्तितलौ च यस्या-
स्तामुद्वहेद् यदि भुवोऽधिपतित्वमिच्छेत् ॥१॥
जिस कन्या के पाँव स्निग्ध, ऊँचे, आगे से पतले और लाल नखों से युत, समान,
पुष्ट, सुन्दर और छिपे हुये गुल्फ वाले, मिली हुई अंगुली वाले तथा कमल की कान्ति
के समान कान्ति वाले हों; उससे पृथ्विपतित्व की कामना रखने वाले मनुष्य को विवाह
करना चाहिये॥१॥
यस्याः कुमार्याः कन्यकायाः। पादौ चरणौ। स्निग्धोन्नताग्रतनुताम्रनखौ स्निग्धौ सस्नेहा-
वुन्नतावुच्चौ कूर्मपृष्ठौ, अग्रे तनू ययोः। ताम्रनखौ रक्तवर्णौ नखौ ययोः। समोपचितचारु-
निगूढगुल्फौ समौ तुल्यावुपचितौ समांसलौ चारू दर्शनीयौ निगूढावनुल्बणौ गुल्फौ
ययोः। तथाश्लिष्टाङ्गुली श्लिष्टा घना अङ्गुल्यः पादशाखा ययोः। कमलकान्तितलौ कमलस्य
पद्मस्येव कान्तिस्तले ययोः। तथाभूतौ पादौ यदि भुवो भूम्या अधिपतित्वं राज्यमिच्छेत्
तदा तामुद्वहेत्॥१॥
पुनरपि पादजङ्घाजानूरुगुह्यमणीनां लक्षणमाह—
मत्स्याङ्कुशाब्जयववज्रहलासिचिह्ना-
वस्वेदनौ मृदुतलौ चरणौ प्रशस्तौ।
जङ्घे च रोमरहिते विशिरे सुवृत्ते
जानुद्वयं सममनुल्बणसन्धिदेशम् ॥२॥
ऊरू घनौ करिकरप्रतिमावरोमा-
वश्वत्थपत्रसदृशं विपुलं च गुह्यम्।
श्रोणीललाटमुरुकूर्मसमुन्नतं च
गूढो मणिश्च विपुलां श्रियमादधाति ॥३॥
जिस कन्या के पसीने से रहित कोमल पादतल में मत्स्य, अंकुश, कमल, जौ,
वज्र, हल और खड्ग के समान रेखा हो; रोमहीन नाड़ियों से रहित, सुन्दर और गोल
जङ्घा हो; स्थूल सन्धि वाले समान जानु हों; घने, हाथी के सूँड़ के समान और रोमरहित
ऊरु हो; पीपल के पत्ते के समान विस्तीर्ण भग हो; कछुये के पृष्ठ के समान विस्तीर्ण
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

कन्यालक्षणाध्यायः २६५
कटिप्रदेश हो और छिपी हुई मणि हो, वह बहुत लक्ष्मी प्रदान करती है॥२-३॥
मत्स्याङ्कुशाब्जेति । मत्स्यो मीनः। अङ्कुशः प्रसिद्धः। अब्जं पद्मम्, यवो यवाकारः,
वज्रमायुधम्। हलं लाङ्गलम्। असिः खड्गः। एतैश्चिह्नैश्चिह्नितौ चरणौ पादौ। तथाऽस्वेदनौ
स्वेदरहितौ। मृदुतलौ मृदुनी तले ययोस्तौ तथाभूतौ प्रशस्तौ। तथा च समुद्रः—
स्निग्धौ ताम्रनखौ धन्यौ कूर्मपृष्ठौ सुलोहितौ।
निगूढगुल्फौ सुश्लिष्टौ घनाङ्गुलिसमन्वितौ॥
मत्स्याङ्कुशयवाब्जेषु हलवज्रासिचिह्नितौ।
सुस्पृशौ रोमरहितौ कुमार्याश्चरणौ शुभौ॥
अतो विपर्य्यस्तगुणौ दुःखदारिद्र्यभागिनौ।
यस्याः पादौ नतौ कन्यामुद्वहेन्न कदाचन॥
जङ्घे च रोमरहिते इति । जङ्घे रोमरहिते रोमवर्जिते। विशिरे शिरारहिते। सुवृत्ते
परिवर्त्तुले। जानुयुगं जानुयुगलं समं तुल्यम्। अनुलब्णसन्धिदेशमस्थूलसन्धिदेशम्। सुश्लिष्टे
जानुनी यत्र।
ऊरू घनाविति । ऊरू घनौ सन्ततौ करिकरप्रतिमौ गजहस्तसदृशौ। अरोमौ रोम-
वर्जितौ। गुह्यं भगम्, अश्वत्थपत्रसदृशम्, अश्वत्थवृक्षपत्राकारम्, विपुलं विस्तीर्णम्। श्रोण्या
ललाटं श्रोणीललाटम्। तच्चोरु विस्तीर्णम्। कूर्मसमुन्नतं कूर्मवदुच्चं कूर्मपृष्ठाकारम्।
मणिश्च निगूढोऽदृश्यमानो विपुलां विस्तीर्णां श्रियं लक्ष्मीमादधाति करोति। तथा च समुद्रः—
जङ्घे तु रोमरहिते शिराहीने सुवर्त्तुले।
सुश्लिष्टे जानुनी धन्ये शिरारोमविवर्जिते॥
गजहस्तसमावूरू सम्पन्नौ सन्ततौ समौ।
सुस्पर्शं कूर्मपृष्ठं वा विपुलं जघनं शुभम्।
मणिनिर्गूढः सुश्लिष्टः स्फिचौ च विपुलौ शुभौ।
नाभिदेशः सुगुप्तश्च यस्याः सा धनभागिनी॥ इति॥२-३॥
अथ नितम्बनाभीलक्षणमाह—
विस्तीर्णमांसोपचितो नितम्बः गुरुश्च धत्ते रशनाकलापम्।
नाभिर्गभीरा विपुलाङ्गनानां प्रदक्षिणावर्तगता च शस्ता ॥४॥
जिन स्त्रियों के विस्तीर्ण, पुष्ट, भारी और काञ्चीकलाप से युत नितम्ब हों, गम्भीर,
विस्तीर्ण और दक्षिणावर्त्त नाभि हो, वे शुभ होती हैं॥४॥
नितम्बः कटिभागः, स च विस्तीर्णः पृथुलो मांसोपचितः समांसलः, गुरुश्च गौरवयुक्तो
रशनाकलापं धत्ते धारयति। रशनायाः कलापो रशनाकलापः। रशना मेखला, तस्याः कलापो
विस्तारः, तं धारयति। तथा च—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२६६ बृहत्संहिता
जघनं विपुलं यस्याः सुस्पर्शं रोमवर्जितम्।
सुवर्णाभरणैर्युक्ता सा भवेद्राज्यभागिनी।।
नाभिर्गभीरेति। अङ्गनानां स्त्रीणां नाभिर्गभीरा गम्भीरा, विपुला विस्तीर्णा, प्रदक्षिणा-
वर्तेन च गता प्रशस्ता धन्या। तथा च—
गम्भीरा विपुला नाभी दक्षिणावर्तमाश्रिता।
शस्ता विपर्यये नेष्टा वामावर्ता विशेषतः।। इति!।४।।
अथ मध्यस्तनोरुवक्षोग्रीवालक्षणमाह—
मध्यं स्त्रियास्त्रिवलिनाथमरोमशं च
वृत्तौ घनावविषमौ कठिनावुरस्यौ ।
रोमप्रवर्जितमुरो मृदु चाङ्गनानां
ग्रीवा च कम्बुनिचितार्थसुखानि दत्ते ॥५॥
जिस स्त्री का मध्यभाग त्रिवलि से युत और रोमरहित हो, गोल, पुष्ट, समान और
कठोर दोनों स्तन हों, रोमरहित और कोमल छाती हो तथा शङ्ख के समान तीन रेखाओं
से युत कण्ठ हो, वह धन और सुख प्रदान करती है।।५।।
स्त्रियो योषितो मध्यं मध्यभागं त्रिवलिनाथं त्रिवलिस्वामिनं वलित्रयोपविष्टं वलित्रय-
युक्तमित्यर्थः। अरोमशं रोमरहितम्। तथा च—
मध्यं वलित्रयचितं सुस्पर्शं रोमवर्जितम्।
यस्याः सा राजमहिषी कन्या नास्त्यत्र संशयः।।
वृत्तौ घनाविति। उरसि भवावुरस्यौ स्तनौ। वृत्तौ परिवर्तुलौ। घनौ सन्ततौ। अविष-
मावतुल्यौ। कठिनौ कर्कशौ। तथा च—
स्तनौ सुवर्तुलौ धन्यौ सन्ततौ कठिनौ तथा।
अरोमौ च शिराहीनौ पुत्रसौख्यधनप्रदौ।।
रोमप्रवर्जितमिति। अङ्गनानां स्त्रीणामुरो वक्षो रोमवर्जितं रोमरहितं मृदु सुस्पर्शं
च शुभम्। तथा च—
वक्षो विलोम सुस्पर्शं विस्तीर्णं पतिसौख्यदम्।
शिराततं च विषमं वैधव्यायासशोकदम्।।
ग्रीवा चेति। ग्रीवा शिरोधरा कम्बुनिचिता वलित्रयोपचिता। अर्थान् सुखानि च दत्ते
ददाति। तथा च गर्गः—
स्थिरा त्रिरेखा सुभगोपपन्ना स्निग्धा सुमांसोपचिता सुवृत्ता।
न चातिदीर्घा चतुरङ्गुला च ग्रीवा च दीर्घा भवतीह धन्या।। इति।।५।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

कन्यालक्षणाध्यायः २६७
अथाधरदन्तलक्षणमाह—
बन्धुजीवकुसुमोपमोऽधरो मांसलो रुचिरबिम्बरूपभृत्।
कुन्दकुङ्म्लनिभाः समा द्विजा योषितां पतिसुखामितार्थदाः ॥६॥
बन्धुजीव पुष्प के समान और सुन्दर बिम्बफल के समान अधर तथा कुन्दपुष्प के
समान दाँत स्त्रियों को पतिसुख और बहुत धन देते हैं।।६।।
अधरोऽधरोष्ठो बन्धुजीवकुसुमोपमः, बन्धुजीवकुसुमसदृशोऽतिलोहित इत्यर्थः। मांसलो
मांसोपेतः। रुचिरबिम्बरूपभृद् रुचिरस्य दीप्तियुक्तस्य बिम्बस्य बिम्बफलस्य तुल्यं रूपं
बिभर्ति धारयति। तथा च—
अधरो बिम्बसङ्काशो मांसलोऽस्फुटितस्तथा।
यस्याः सा राजमहिषी कुमारी नात्र संशयः।।
कुन्दकुङ्मलेति। द्विजा दन्ताः कुन्दकुङ्मलनिभाः कुन्दः पुष्पविशेषः, तस्य कुङ्मलानि
कलिकाः, तन्निभास्तत्सदृशाः। समास्तुल्याः। योषितां स्त्रीणाम्। पतिसुखं भर्तृसुखम्। अमित-
मपरिमितं प्रभूतमर्थं धनं च ददति। तथा च गर्गः—
तीक्ष्णाग्रवृत्ताः सुसमा दृढाश्च शुभा मृणालेन्दुसमानवर्णाः।
निरन्तराः स्त्रीषु भवन्ति धन्या द्विजास्तथा ये रजतप्रकाशाः।।
तथा च समुद्रः—
द्वात्रिंशद्दशना यस्याः सर्वे गोक्षीरपाण्डुराः।
सर्वे शिखरिणः स्निग्धा राजभार्या च सा भवेत्।। इति।।६।।
अथ वदननासिकादृशां लक्षणमाह—
दाक्षिण्ययुक्तमशठं परपुष्टहंस-
वल्गु प्रभाषितमदीनमनल्पसौख्यम्।
नासा समा समपुटा रुचिरा प्रशस्ता
दृङ्नीलनीरजदलद्युतिहारिणी च ॥७॥
सरस, शठता से रहित, कोकिल या हंस के समान मधुर और दीनतारहित स्त्री का
वचन अधिक सुखद होता है। समान, समान पुटों से युत और सुन्दर स्त्री की नासिका
प्रशस्त होती है तथा नील कमल की कान्ति को हरण करने वाली स्त्री की दृष्टि शुभ
होती है।।७।।
प्रभाषितं वचनं दाक्षिण्ययुक्तमानुकूल्यसंयुक्तं सुरसम्। अशठं शठभावरहितम्। परपुष्टः
कोकिलः। हंसः पक्षिविशेषः। तत्सदृशं वल्गु रम्यम्। तथा चादीनं दैन्यरहितं यदि भवति
तदानल्पसौख्यं प्रभूतसौख्यम्। तथा च गर्गः—

२६८ बृहत्संहिता
हंसस्वना दुन्दुभिनेमिघोषा मेघस्वनाः शङ्खनिनादघोषाः।
मयूरचक्रप्रतिमस्वनाश्च स्त्रियस्तथा कोकिलतुल्यशब्दाः ।।
कादम्बचक्राह्वयकिङ्किणीषु समस्वना याश्च भवन्ति नार्यः।
सर्वाः प्रशस्ता धनपुत्रवत्यो भवन्ति धर्मानुरताः सदा ताः।।
नासा समेति । नासा नासिका समा स्पष्टा। समपुष्टा तुल्या नासापुटा। रुचिरा
सुकान्ता। प्रशस्ता शुभा। तथा च—
स्पष्टा समा समपुटा नासा सौभाग्यदा मता।
दृगिति । दृग्दृष्टिः, नीलनीरजदलद्युतिहारिणी, नीलं च तन्नीरजं नीलनीरजं नीलोत्पलम्,
तस्य दलं पत्रं तस्य द्युतिं कान्तिं हरति तच्छीला नीलनीरजद्युतिहारिणी प्रशस्ता। तथा च—
नीलनीरजपत्राभा दृष्टैर्यस्या भवेत् सदा।
सा राजमहिषी ज्ञेया ज्योतिःशास्त्रविशारदैः।। इति।।७।।
अधुना भ्रूललाटलक्षणमाह—
नो सङ्गते नातिपृथू न लम्बे शस्ते भ्रुवौ बालशशाङ्कवक्रे।
अर्धेन्दुसंस्थानमरोमशं च शस्तं ललाटं न नतं न तुङ्गम् ।।८।।
विना मिले, न बहुत चौड़े, न बहुत लम्बे और बाल चन्द्र के समान वक्र स्त्री के भ्रू
शुभ होते हैं तथा अर्धचन्द्र के समान, रोमरहित और न नत-न उन्नत ( समान ) स्त्री का
ललाट शुभ होता है।।८।।
भ्रुवौ नो सङ्गते न श्लिष्टे। नातिपृथू विस्तीर्णे। न लम्बे नातिसङ्गते। बालशशाङ्कवक्रे।
शशाङ्के चन्द्रे बालो यः शशाङ्कश्चन्द्रो द्वितीयायां तिथौ तद्वद्वक्रे कुटिले शस्ते। तथा च—
बालचन्द्रसमे वक्रे न लम्बे नातिसङ्गते।
भ्रुवौ यस्याः कुमार्यास्तां महाराज्ञीं विनिर्दिशेत्।।
अर्धेन्दुसंस्थानमिति । ललाटं मुखपृष्ठमर्धेन्दुसंस्थानमर्धचन्द्राकारमरोमशं रोमरहितम्
न नतं न निम्नं न तुङ्गं नोच्चम्। समं शस्तं प्रशस्तमित्यर्थः। तथा च—
नोन्नतं न च निम्नं वा शिरो रोमविवर्जितम्।
अर्धचन्द्राकृतिं सौम्यं ललाटं शस्यते स्त्रियाः।। इति।।८।।
अथ कर्णकेशशिरोलक्षणमाह—
कर्णयुग्ममपि युक्तमांसलं शस्यते मृदु समाहितं समम् ।
स्निग्धनीलमृदुकुञ्चितैकजा मूर्धजाः सुखकराः समं शिरः ॥९॥
स्त्री के अल्प मांसयुत, कोमल, समान और संलग्न दोनों कान शुभ होते हैं।
स्निग्ध, अतिकृष्ण, कोमल, कुटिल और एक रोमकूप में एक रोम सुख देने वाले होते
हैं तथा समान ( न नीचा, न ऊँचा ) शिर शुभ होता है।।९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

कन्यालक्षणाध्यायः २६९
कर्णयुग्मं श्रोत्रद्वयमपि युक्तमांसलं न निर्मांसमित्यर्थः। मृदु कोमलं समं तुल्यं
समाहितं संलग्नं शस्यते स्तूयते। तथा च—
नातिलम्बौ मृदू तुल्यौ संलग्नौ युक्तमांसलौ।
कर्णौ यस्याः स्मृता सा तु राजभार्या न संशयः।।
स्निग्धेति। मूर्धजाः केशाः स्निग्धा निर्मला नीला अतिकृष्णवर्णाः। मृदवः कोमलाः
कुञ्चिताः कुटिलाः। एकजा एकरोमकूपे भवाः। सुखकराः सुखं कुर्वन्ति। तथा च—
सुस्निग्धा नीलवर्णाश्च मृदवः कुञ्चिताः कचाः।
शस्यन्ते योषितो नित्यं धनपुत्रप्रदा यतः।।
समं शिरः, शिरः समं न निम्नं नोन्नतं सुखकरमेव। तथा च—
नोन्नतं नाथवा निम्नं शिरः सौख्यप्रदं स्मृतम्।। इति।।९।।
अथ हस्तपादयोर्लक्षणमाह—
भृङ्गारासनवाजिकुञ्जररथश्रीवृक्षयूपेषुभि-
र्मालाकुण्डलचामराङ्कुशयवैः शैलैर्ध्वजैस्तोरणैः।
मत्स्यस्वस्तिकवेदिकाव्यजनकैः शङ्खातपत्राम्बुजैः
पादे पाणितलेऽथवा युवतयो गच्छन्ति राज्ञीपदम् ॥१०॥
जिस स्त्री के पादतल या पाणितल में भृङ्गार (झारी), आसन, घोड़ा, हाथी, रथ,
बिल्ववृक्ष, यज्ञस्तम्भ, शर, माला, कुण्डल, चामर, अंकुश, जौ, पर्वत, ध्वज, तोरण,
मत्स्य, स्वस्तिक, यज्ञवेदी, पंखा, शंख, छत्र और कमल के समान रेखायें हों, वह रानी
होती है।।१०।।
भृङ्गारो जलभाण्डं प्रसिद्धम्। आसनं पीठम्। वाजी तुरगः। कुञ्जरो हस्ती। रथः
प्रसिद्धः। श्रीवृक्षो बिल्वः। यूपो यज्ञयूपः। इषुः शरः। एतैश्चिह्नः। तथा माला स्रक्।
कुण्डलं कर्णाभरणम्। चामरं बालव्यजनम्। अङ्कुशः प्रसिद्धः। यवो यवाकारः। एतैरपि।
शैलः पर्वततः। ध्वजः पताकारूपो बहुपटनिर्मितः। तोरणं प्रसिद्धम्। एतैरपि। तथा मत्स्यो
मीनः। स्वस्तिकश्चिह्नविशेषः। वेदिका वेदी चतुरस्रा मध्यक्षामा। व्यजनकं तालवृन्तम्।
एतैरपि। शङ्खः प्रसिद्धः। आतपत्रं छत्रम्। अम्बुजं पद्मः। एतैर्भृङ्गारादिभिश्चिह्नः पादे चरणतले
पाणितले वा स्थितैर्युवतयः स्त्रियः। गच्छन्ति राज्ञीपदम्, राज्ञीस्थानं गच्छति प्राप्नुवन्ति।
तथा च गर्गः—
मर्त्यः समुद्रो वसुधा धनं च ध्वजस्तथाद्रिर्दिनकृच्छशी च।
शङ्खः पुरं चक्रमथासनं च यूपस्तथा व्यञ्जनतोरणं च।।
छत्रं यवः पद्ममथाङ्कुशं च सिंहोऽथवा स्वस्तिक एव वापी।
कूर्मः पताका मकरः पुमांश्च दण्डः सरित् पूर्णघटो रथश्च।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२७० बृहत्संहिता
पाणौ तथैतानि भवन्ति यासामेकं तथा द्वे च बहूनि वापि।
अत्यन्तसौख्यं बहुपुत्रतां च स्त्रीणां तथा लक्षणमादिशेत्।।
तथा च समुद्रः—
मत्स्यः पाणितले छत्रं कच्छपो वा ध्वजोऽपि वा।
श्रीवत्सं कमलं शङ्खमासनं चामरं तथा।।
अङ्कुशश्चैव माला च यस्या हस्ते तु दृश्यते।
एकं सा जनयेत् पुत्रं राजानं पृथिवीपतिम्।।
यस्याः पाणितले दृश्यः कोष्ठागारः सतोरणः।
अपि दासकुले जाता सा राजमहिषी भवेत्।। इति।।१०।।
अथ हस्तलक्षणमाह—
निगूढमणिबन्धौ तरुणपद्मगर्भोपमौ
करौ नृपतियोषितस्तनुविकृष्टपर्वाङ्गुली।
न निम्नमति नोन्नतं करतलं सुरेखान्वितं
करोत्यविधवां चिरं सुतसुखार्थसम्भोगिनीम् ।।१९१।।
रानी के हाथ नवीन कमलगर्भ के समान पतले और लम्बे पर्वों वाली अंगुलियों से
युत और छिपे हुये मणिबन्ध वाले होते हैं। साथ ही न नीचा न ऊँचा और उत्तम रेखाओं
से युत करतल वाली स्त्री अविधवा, पुत्रसुख और धन एवं सम्भोगसुख से समन्वित
होती है।।१९१।।
करौ हस्तौ। निगूढमणिबन्धौ, निगूढावनुल्बणौ मणिबन्धनौ प्रकोष्ठौ ययोः। मणि-
बन्धनग्रहणेन हस्तमूलमुच्यते। तरुणपद्मगर्भोपमौ, तरुणमभिनवं यत् पद्मं कमलं तस्य
गर्भमभ्यन्तरं तदुपमौ तत्सदृशौ। तथा तनुविकृष्टपर्वाङ्गुली तनुः सूक्ष्मा ययोरङ्गुल्यः करशाखाः।
तथा विकृष्टानि दीर्घाणि पर्वाणि यासामङ्गुलीनां ताश्च विद्यन्ते ययोः। तथाभूतौ करौ नृपति-
योषितो राजपत्न्या भवतः। करतलं हस्ततलं नो निम्नं नातिनीचं नात्युन्नतंमुच्चं सुरेखान्वितं
शोभनाभी रेखाभिरन्वितं युक्तम्। चिरं चिरकालमविधवां भर्तृसंयुतां सुतसुखार्थसम्भोगिनीं
पुत्रसुखधनसम्भोगयुक्तां तथाविधं हस्ततलं तां कन्यकां करोति। तथा च—
निगूढमणिबन्धौ तु पद्मगर्भसमप्रभौ।
विकृष्टाङ्गुलिपर्वाणौ करौ नृपतियोषितः।।
नोच्चं न निम्नं सुसमं सुरेखाभिः समन्वितम्।
तलं यस्या भवेन्नार्याः सा राजमहिषी स्मृता।। इति।।१९१।।
अन्यदप्याह—
मध्याङ्गुलिं या मणिबन्धनोत्था
रेखा गता पाणितलेऽङ्गनायाः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

कन्यालक्षणाध्यायः २७१
ऊर्ध्वस्थिता पादतलेऽथवा या
पुंसोऽथवा राज्यसुखाय सा स्यात् ॥१२॥
स्त्री या पुरुष के मणिबन्ध से लेकर मध्यमा अंगुली तक रेखा और पादतल में जो
ऊर्ध्व रेखा होती है, वह राज्यसुख के लिये होती है।।१२।।
अङ्गनायाः स्त्रियाः पाणितले हस्ततले या रेखा मणिबन्धनोत्था हस्तमूलाज्जाता
मध्याङ्गुलिं यावद्गता। अथवा या रेखा पादतले चरणतले ऊर्ध्वस्थिता पुंसः पुरुषस्य।
अथ चैवंविधा हस्ततले पादतले वा भवति, सा राज्यसुखाय स्याद् भूयात्। राज्यसुखं
करोतीत्यर्थः। तथा च—
मणिबन्धनसम्भूता मध्याङ्गुलिसमाश्रिता।
रेखा पाणितले यस्याः सा कन्या राज्यभागिनी।। इति।।१२।।
अन्यदप्याह—
कनिष्ठिकामूलभवा गता या प्रदेशिनीमध्यमिकान्तरालम् ।
करोति रेखा परमायुषः सा प्रमाणमूना तु तदूनमायुः ॥१३॥
कनिष्ठिका के मूल से प्रदेशिनी और मध्यमा के मध्य में गई हुई पूरी रेखा हो तो
परमायु और छोटी हो तो परमायु से अल्प आयु प्रदान करने वाली होती है।।१३।।
या रेखा कनिष्ठिकामूलभवा कनिष्ठामूलादुत्पन्ना तत्प्रदेशिन्या अङ्गुष्ठसमीपवर्तिन्या
मध्यमिकायाश्चान्तरालं मध्यं गता प्राप्ता सा रेखा परमायुषः प्रमाणं करोति। विंशत्यधिकं
सा वर्षशतं जीवतीत्यर्थः। यद्यूना भवति तदायूरूनमेव भवति। रेखानुसारेण स्वबुद्ध्या
ह्यूहनीयम्। तथा च—
कनिष्ठामूलसम्भूता गता मध्यमिकान्तरम्।
प्रदेशिन्याश्च सा रेखा यस्याः सा दीर्घजीविनी।। इति।।१३।।
अथाऽपत्यज्ञानमाह—
अङ्गुष्ठमूले प्रसवस्य रेखाः पुत्रा बृहत्यः प्रमदास्तु तन्व्यः ।
अच्छिन्नमध्या बृहदायुषस्ताः स्वल्पायुषां छिन्नलघुप्रमाणाः ॥१४॥
अंगूठे की मूल में सन्तान की रेखा होती है। उनमें जितनी बड़ी रेखा हो, उतने पुत्र
और जितनी छोटी रेखा हो, उतनी कन्यायें होती हैं। साथ ही मध्य में बिना टूटी हुई रेखा
दीर्घायु वाले सन्तान की और टूटी हुई रेखा अल्पायु वाले सन्तान की होती है।।१४।।
अङ्गुष्ठमूले प्रसवस्यापत्यस्य रेखा भवन्ति। यावत्यो रेखास्तत्र तावन्तः प्रसवाः।
[L30

२७२ बृहत्संहिता
विज्ञेयाः। तथा च—
अङ्गुष्ठमूले या रेखाः स्थूलाः पुत्राश्च ते मताः।
सूक्ष्मा दुहितरस्ताभ्यो विच्छिन्नाः स्वल्पजीविनः।।
वामहस्ते तु नारीणां पुरुषाणां च दक्षिणे।
चिह्नं निरूपयेद्धीमान् समुद्रवचनं यथा।। इति।।१४।।
एवं शुभाशुभलक्षणान्युक्त्वाऽधुनाऽहमशुभलक्षणानि वक्ष्यामीत्याह—
इतीदमुक्तं शुभमङ्गनानामतो विपर्यस्तमनिष्टमुक्तम्।
विशेषतोऽनिष्टफलानि यानि समासतस्तान्यनुकीर्तयामि ।।१५।।
इस प्रकार ये स्त्रियों के शुभ लक्षण कहे गये हैं। इनसे विपरीत लक्षण अशुभ होते
हैं। अब विशेष करके जो अशुभ लक्षण हैं; उनको मैं कहता हूँ।।१५।।
इतिशब्दः प्रकाराय। इत्येवंप्रकारमिदमङ्गनानां स्त्रीणां शुभमुक्तं शुभं कथितम्। अतो-
ऽस्माद्विपर्यस्तं विपरीतं यत् तदनिष्टमशुभमुक्तम्। यानि विशेषतोऽतीवानिष्टफलान्यशुभ-
फलानि लक्षणानि तानि समासतः संक्षेपतोऽनुकीर्तयामि कथयामि।।१५।।
तत्रादावेव पादयोरनिष्टलक्षणान्याह—
कनिष्ठिका वा तदनन्तरा वा
महीं न यस्याः स्पृशति स्त्रियाः स्यात्।
गताथवाऽङ्गुष्ठमतीत्य यस्याः
प्रदेशिनी सा कुलटाऽतिपापा ।।१६।।
जिस स्त्री के पाँव की कनिष्ठिका या अनामिका भूमि को स्पर्श न करे, अँगूठे से
लम्बी तर्जनी हो, वह व्यभिचारिणी और अति पापिनी होती है।।१६।।
यस्याः स्त्रिया अङ्गनायाः पादकनिष्ठा तदनन्तरा याऽनामिका वा महीं भूमिं न स्पृशति।
अथवा यस्याः प्रदेशिनी अङ्गुष्ठमतीत्य गता स्यात् सा कुलटाऽतिपापा, कुलटा असाध्या,
अतिपापा स्याद् भवेत्। तथा च—
कनिष्ठा पादयोर्यस्या भूमिं स्पृशति नाङ्गुलिः।
न सा तिष्ठति कौमारी बन्धकीं तां विनिर्दिशेत्।।
पादप्रदेशिनी यस्या अङ्गुष्ठादतिरिच्यते।
कुमारी कुरुते जारं यौवनस्था तु किं पुनः।। इति।।१६।।
अथ जङ्घागुह्योदरलक्षणमाह—
उद्बद्धाभ्यां पिण्डिकाभ्यां शिराले शुष्के जङ्घे रोमशे चातिमांसे।
वामावर्तं निम्नमल्पं च गुह्यं कुम्भाकारं चोदरं दुःखितानाम् ।।१७।।
ऊपर को खिंची हुई पिण्डिका ( जंघा के पश्चिम भाग ) वाली, नाड़ियों से व्याप्त,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वज्रलेप, प्रतिमा-लक्षण एवं वनप्रवेश (अध्याय ५७-६०)

कन्यालक्षणाध्यायः २७३
सूखी, रोमों से युत या अधिक पुष्ट जंघा, वामावर्त्त रोमों से युत, निम्न और छोटी भग
तथा घड़े के समान पेट दुःख भोगने वाली स्त्रियों की होती है।।१७।।
जङ्घे जानुनोरधोभागौ। उद्बद्धाभ्यामूर्ध्वलग्नाभ्यां पिण्डिकाभ्यामुपलक्षिते। जङ्घापश्चिमभागः
पिण्डिकाशब्दवाच्यः। तथा शिराले शिरासन्तते। शुष्के निर्मांसे। रोमशे लोमबहुले। तथा
चातिमांसे मांसबहुले अतिदुःखितानां महादुःखसन्तप्तानां स्त्रीणां भवतः। तथा च—
शुष्के जङ्घेऽतिमांसे वा रोमशे चोर्ध्वपिण्डिके।
यस्याः सा दुःखिता नित्यं पुत्रवित्तविवर्जिता।।
वामावर्त्तमिति। गुह्यं भगं वामावर्त्तं वामावर्त्तै रोमभिः संयुक्तं निम्नमनुच्चमल्पं चाति-
सङ्कटं दुःखितानां भवति। तथा च—
वामावर्त्तं भगं यस्या दीर्घं चुल्लीसमप्रभम्।
निम्नं वा तेन दोषेण वेश्यास्त्रीत्वं च गच्छति।।
कुम्भाकारमिति। उदरं कुम्भाकारं घटाकारं दुःखितानामेव भवति। तथा च—
लम्बोदरी च या कन्या दीर्घोदरसमन्विता।
भग्न‍ोदरा च दुःखान्ता दासीभावमवाप्नुयात्।। इति।।१७।।
अथ ग्रीवालक्षणमाह—
ह्रस्वयातिनिःस्वता दीर्घया कुलक्षयः।
ग्रीवया पृथूत्थया योषितः प्रचण्डता ।।१८।।
छोटी गरदन वाली स्त्री निर्धन, बहुत लम्बी गरदन वाली कुलक्षय करने वाली और
मोटी गरदन वाली स्त्री क्रूर प्रकृति की होती है।।१८।।
ग्रीवया शिरोधरया। अतिह्रस्वया अतिप्रमाणहीनया। निःस्वता निर्धनता भवति। अति-
दीर्घया प्रमाणाधिकया कुलक्षयो वंशविनाशः। पृथूत्थया पृथूत्पन्नया चर्षटया ग्रीवया योषितः
स्त्रियाः प्रचण्डता क्रूरता भवति। तथा च—
कुलक्षयकरी दीर्घा ग्रीवा ह्रस्वा च निर्धना।
पृथूत्थया प्रचण्डत्वं ग्रीवया योषितो वदेत्।। इति।।१८।।
अथ नेत्रगण्डयोर्लक्षणमाह—
नेत्रे यस्याः केकरे पिङ्गले वा
सा दुःशीला श्यावलोलेक्षणा च।
कूपौ यस्या गण्डयोश्च स्मितेषु
निःसन्दिग्धं बन्धकीं तां वदन्ति ।।१९।।
जिस स्त्री के नेत्र केकर ( कञ्जा = ऐंचाताना ), पीले, श्याम या चञ्चल हों, वह
बृ० सं० द्वि०-१८
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२७४ बृहत्संहिता
बुरे स्वभाव वाली होती है तथा जिसके हँसने के समय गालों में गड्ढे पड़ जाते हों, वह
व्यभिचारिणी होती है।।१९।।
यस्याः स्त्रिया नेत्रे चक्षुषी केकरे कातरे पिङ्गले कपिले वा सा दुःशीला असाध्वी
भवति। तथा श्यावे श्याववर्णे लोले चञ्चले चलमाने ईक्षणे चक्षुषी यस्याः सापि दुःशीला
भवति। तथा च—
पारावताक्षी या कन्या कातराक्षी तथापि या।
उद्भ्रान्तचपलाक्षी च तां कन्यां वर्जयेद् बुधः।।
कूपौ यस्या इति। यस्या योषितः स्मितेषु हसितेषु गण्डयोर्मुखगण्डयोः कूपौ गर्त्ता-
कारौ भवतश्छिद्रे दृश्येते तां स्त्रियं निःसन्दिग्धमसंशयं बन्धकीमसाध्वीं वदन्ति कथयन्ति।
तथा च—
यस्यास्तु हसमानाया जायन्ते गण्डकूपकाः।
भर्तारं हन्ति सा क्षिप्रं नैकत्र रमते चिरम्।।
तथा च पराशरः—
यस्या हसन्त्या दृश्यन्ते कूपका गण्डयोर्द्वयोः।
स्थूलकाकारगण्डा च विकृतास्या महाशना।।
एकापि यस्या न महीं संस्पृशेच्चरणाङ्गुली।
तलमध्यमधो यस्या अधमां तां विनिर्दिशेत्।। इति।।१९।।
अन्यदप्याह—
प्रविलम्बिनि देवरं ललाटे श्वशुरं हन्त्युदरे स्फिचोः पतिं च।
अतिरोमचयान्वितोत्तरोष्ठी न शुभा भर्तुरतीव या च दीर्घा ।।२०।।
जिस स्त्री का ललाट लम्बा हो वह अपने देवर का, उदर लम्बा हो वह अपने
श्वसुर का और स्फिक् ( कुल्ला = कटिप्रोथ ) लम्बा हो वह अपने पति का वध करती
है तथा जिसके ऊपरी ओठ में अधिक रोम हों और जो बहुत लम्बी हो, वह पति के
लिए शुभदायक नहीं होती है।।२०।।
ललाटे मुखपृष्ठभागे प्रविलम्बिनि लम्बमाने देवरं भर्तुर्भ्रातरं हन्ति मारयति। उदरे
प्रविलम्बिनि श्वशुरं भर्तुः पितरं हन्ति। स्फिचोः प्रविलम्बमानयोः पतिं भर्तारं हन्ति।
तथा च—
त्रीणि यस्याः प्रलम्बन्ते ललाटमुदरं स्फिजम्।
त्रींश्च सा पुरुषान् हन्ति देवरं श्वशुरं पतिम्।।
अतिरोमचयान्वितोत्तरोष्ठीति। अतिरोमचयेन रोम्णां सञ्चयेनान्वितः संयुक्त उत्तरोष्ठो
यस्याः सा भर्तुः पत्युर्न शुभा। अतीव या च दीर्घाऽत्युच्चा सापि भर्तुर्न शुभदा। तथा च—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

कन्यालक्षणाध्यायः २७५
श्मश्रुयुक्ता च या कन्या याऽतिदीर्घा मलावृता।
दासीभावमवाप्नोति देहदोषेण साऽङ्गना।। इति।।२०।।
अथ स्तनकर्णदन्तलक्षणमाह—
स्तनौ सरोमौ मलिनोल्बणौ च
क्लेशं दधाते विषमौ च कर्णौ।
स्थूलाः कराला विषमाश्च दन्ताः
क्लेशाय चौर्याय च कृष्णमांसाः ।।२१।।
जिस स्त्री के स्तन और कान रोमयुक्त, मलिन, अभद्र और छोटे-बड़े हों, वह
क्लेश भोगने वाली होती है तथा जिसके मोटे, बाहर निकले, विषम और काले मांस से
युक्त दाँत हों, वह चोर होती है।।२१।।
स्तनौ सरोमौ रोमसंयुक्तौ मलिनौ कृष्णवर्णावुल्बणौ विषमावतुत्यौ क्लेशं कृच्छ्रं
दधाते दधतः। तथा च—
रोमयुक्तौ स्तनौ यस्या मलिनौ च शिराततौ।
दुःखिता सा भवेन्नारी नित्यं प्रव्रजिता तथा।।
एवंविधौ च कर्णौ सरोमौ मलिनावुल्बणौ विषमावतुत्यौ च क्लेशमेव दधाते।
तथा च—
शिरायुक्तौ न च समौ कर्णौ दारिद्र्यभाजनौ।
स्थूलाः कराला इति। दन्ता रदाः स्थूला अतिविस्तीर्णाः कराला विकराला बहिर्ग-
ताश्च विषमा अतुत्याः क्लेशाय भवन्ति। कृष्णमांसाश्च दन्ताश्चौर्याय भवन्ति। सा स्त्री
चौरी भवतीत्यर्थः। तथा च—
स्थूलाः कराला विषमाः कृष्णमांसा बहिर्गताः।
दन्ता दुःखप्रदा ज्ञेया वैधव्यायासकारिणः।। इति।।२१।।
अथ हस्तलक्षणमाह—
क्रव्यादरूपैर्वृककाककङ्कूसरीसृपोलूकसमानचिह्नैः ।
शुष्कैः शिरालैर्विषमैश्च हस्तैर्भवन्ति नार्यः सुखवित्तहीनाः ।।२२।।
जिस स्त्री के हाथ में मांस खाने वाले (गीध आदि) पक्षी, भेड़िया, कौवा, कंक,
सर्प या उल्लू के समान रेखा हो अथवा सूखे, नाड़ियों से व्याप्त और छोटे-बड़े हाथ
हों, वह स्त्री सुख और धन से हीन होती है।।२२।।
हस्तैः करैः क्रव्यादरूपैश्चिह्नैश्चिह्नितैः क्रव्यादा मांसाशिनो विहगा गृध्रादयः। वृकः
प्राणी। काककङ्कौ प्रसिद्धौ पक्षिणौ। सरीसृपाः प्राणिनः कीटाः। उलूकः पक्षी। तत्समा-
नैस्तत्सदृशैश्चिह्नैः शुष्कैर्निर्मासैः शिरालैः शिरासन्ततैर्विषमैरसमैश्च नार्यः स्त्रियः सुखवित्तहीनाः

२७६ बृहत्संहिता
सुखैर्धनैश्च विरहिता वर्जिताश्च भवन्ति। तथा च—
क्रव्यादासदृशैश्चिह्नः काकोलूकसमप्रभैः।
शुष्कैः करालैर्विषमैः करैर्दुःखान्विताः स्त्रियः।। इति।।२२।।
अन्यदप्याह—
या तूत्तरोष्ठेन समुन्नतेन रूक्षाग्रकेशी कलहप्रिया सा।
प्रायो विरूपासु भवन्ति दोषा यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति ॥२३॥
जिस स्त्री के ऊपर का ओठ ऊँचा हो या केशों के अग्र भाग रूखे हों, वह कलह-
प्रिया होती है। अधिकतर कुरूपा स्त्रियों में दोष और सुन्दरी में गुण होते हैं।।२३।।
या तु स्त्री समुन्नतेनोच्चतरेणोत्तरोष्ठेनोपलक्षिता। रूक्षाग्रकेशी रूक्षा अग्रकेशा यस्याः
सा नित्यं कलहप्रिया कलहकरी भवति। तथा च—
या तूत्तरोष्ठेनोच्चेन केशाग्रं स्नेहवर्जितम्।
यस्याः सा दुःखिता नित्यं भर्तुर्निधनकारिणी।।
प्रायो विरूपास्विति। प्रायो बाहुल्येन विरूपासु विगतरूपासु स्त्रीषु दोषा भवन्ति।
यत्र यस्यां साऽऽकृतिः शोभना भवति तत्र तस्यां गुणा वसन्ति।।२३।।
अधुना शरीरक्षेत्रविभागमाह—
पादौ सगुल्फौ प्रथमं प्रदिष्टौ जङ्घे द्वितीयं तु सजानुचक्रे।
मेढ्रोरुमुष्कं च ततस्तृतीयं नाभिः कटिश्चैव चतुर्थमाहुः ॥२४॥
उदरं कथयन्ति पञ्चमं हृदयं षष्ठमतस्तनान्वितम्।
अथ सप्तममंसजत्रुणी कथयन्त्यष्टममोष्ठकन्धरे ॥२५॥
नवमं नयने च सभ्रूणी सललाटं दशमं शिरस्तथा।
अशुभेष्वशुभं दशाफलं चरणाद्येषु शुभेषु शोभनम् ॥२६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां कन्यालक्षणं
नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥७०॥
अब कालिक शुभाशुभ फल-ज्ञान के लिये शरीर के दश भाग कहते हैं। जैसे-
गुल्फसहित पाँव पहला भाग; जानुचक्रसहित जंघा दूसरा भाग; लिंग, ऊरु और अण्डकोश
तीसरा भाग; नाभि और कमर चौथा भाग; उदर पाँचवाँ भाग; स्तनसहित हृदय छठा
भाग; कन्धे और कन्धे की सन्धि सातवाँ भाग; ओठ और कण्ठ आठवाँ भाग; भ्रूसहित
नेत्र नवाँ भाग तथा ललाटसहित शिर दशवाँ भाग होता है। इसी तरह परमायु ( १२० )
का भी दश भाग करना चाहिये। यदि अंग का प्रथम भाग शुभ लक्षणों से युत हो तो