सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 286, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 286

२५८ बृहत्संहिता
नेपाल, शूरसेन, गान्धार, गंगा और यमुना के मध्य का देश-इन देशों का हंस
पुरुष भोग करता है तथा नब्बे वर्ष तक राज्य का भोग करके वन के समीप में ही मृत्यु
को प्राप्त होता है॥२६॥
हंस खसान् शूरसेनान् गान्धारानेतान् सर्वानैव जनान् गङ्गायमुनान्तरालमन्तर्वेदीमित्यर्थः।
एतान् सर्वान् भुनक्ति। शरदां वर्षाणां दशोनं शतं नवतिवर्षाणि नृपत्वं राज्यं कृत्वा वनान्ते
वनसमीपे मृत्युं मरणमुपैति प्राप्नोति। तथा च सारावल्याम्—
रक्ताभ्युन्नतनासिकः सुचरणो हंसः प्रसन्नेन्द्रियो
गौरः पीनकपोलरक्तकरजो हंसस्वरः श्लेष्मलः।
शङ्खाब्जाङ्कुशदाममत्स्ययुगलैर्निस्त्रिंशमालाघटै-
श्चिह्नैः पादकराङ्कितो मधुनिभे नेत्रे च वृत्तं शिरः॥
सलिलाशयेषु रमते स्त्रीषु न तृप्तिं प्रयाति कामार्तः।
षोडशशतानि तुलितोऽङ्गुलानि दैर्घ्येण षण्णवतिः॥
पातीह देशांश्च स शूरसेनान् गान्धारगङ्गायमुनान्तरालम्।
जीवेन्नवघ्नीं दशवर्षसङ्ख्यां पश्चाद्वनान्ते समुपैति नाशम्॥ इति॥२६॥
अथ रुचकलक्षणमाह—
सुभ्रूकेशो रक्तश्यामः कम्बुग्रीवो व्यादीर्घास्यः ।
शूरः क्रूरः श्रेष्ठो मन्त्री चौरस्वामी व्यायामी च ॥२७॥
रुचक पुरुष सुन्दर भ्रू और केशों से युत, लालिमा लिये हुय श्याम वर्ण वाला,
शंख के समान कण्ठ वाला, लम्बा मुख वाला, शूर, क्रूर, श्रेष्ठ, मन्त्री, चोरों का स्वामी
और व्यायामी ( परिश्रमी ) होता है॥२७॥
कुजेन भौमेनायं रुचकाख्यो नाम योगः समुत्पद्यते। स त्वेतत्स्वरूपो रुचकः।
सुभ्रूकेशो भ्रुवः केशाश्च शोभना यस्य। रक्तश्यामः रक्तश्चासौ श्यामो रक्तश्यामः। कम्बुग्रीवो
वलित्रयचितग्रीवः। व्यादीर्घास्यः, विशेषेण दीर्घमास्यं मुखं यस्य। शूरः संग्रामप्रियः।
क्रूर उग्रस्वभावः। श्रेष्ठः प्रधानः। मन्त्री मन्त्रज्ञः। अथवा मन्त्री सचिवः। चौरस्वामी तस्कर-
नाथः। व्यायामी श्रमपरः॥२७॥
अन्यदपि मानलक्षणमाह—
यन्मात्रमास्यं रुचकस्य दीर्घ मध्यप्रदेशे चतुरस्रता सा।
तनुच्छविः शोणितमांससारो हन्ता द्विषां साहससिद्धकार्यः ॥२८॥
रुचक पुरुष के मुख की लम्बाई के तुल्य उदर के मध्य भाग की चौड़ाई होती है।
साथ ही वह थोड़ी कान्ति वाला, शोणित और मांस में सार वाला, शत्रु का नाश करने
वाला और अपने साहस से कार्य को सिद्ध करने वाला होता है॥२८॥
रुचकस्य यन्मात्रमास्यं मुखं दीर्घ सा मध्यप्रदेशे उदरमध्ये चतुरस्रता विपुलत्वं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA