सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 295, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 295

कन्यालक्षणाध्यायः २६७
अथाधरदन्तलक्षणमाह—
बन्धुजीवकुसुमोपमोऽधरो मांसलो रुचिरबिम्बरूपभृत्।
कुन्दकुङ्म्लनिभाः समा द्विजा योषितां पतिसुखामितार्थदाः ॥६॥
बन्धुजीव पुष्प के समान और सुन्दर बिम्बफल के समान अधर तथा कुन्दपुष्प के
समान दाँत स्त्रियों को पतिसुख और बहुत धन देते हैं।।६।।
अधरोऽधरोष्ठो बन्धुजीवकुसुमोपमः, बन्धुजीवकुसुमसदृशोऽतिलोहित इत्यर्थः। मांसलो
मांसोपेतः। रुचिरबिम्बरूपभृद् रुचिरस्य दीप्तियुक्तस्य बिम्बस्य बिम्बफलस्य तुल्यं रूपं
बिभर्ति धारयति। तथा च—
अधरो बिम्बसङ्काशो मांसलोऽस्फुटितस्तथा।
यस्याः सा राजमहिषी कुमारी नात्र संशयः।।
कुन्दकुङ्मलेति। द्विजा दन्ताः कुन्दकुङ्मलनिभाः कुन्दः पुष्पविशेषः, तस्य कुङ्मलानि
कलिकाः, तन्निभास्तत्सदृशाः। समास्तुल्याः। योषितां स्त्रीणाम्। पतिसुखं भर्तृसुखम्। अमित-
मपरिमितं प्रभूतमर्थं धनं च ददति। तथा च गर्गः—
तीक्ष्णाग्रवृत्ताः सुसमा दृढाश्च शुभा मृणालेन्दुसमानवर्णाः।
निरन्तराः स्त्रीषु भवन्ति धन्या द्विजास्तथा ये रजतप्रकाशाः।।
तथा च समुद्रः—
द्वात्रिंशद्दशना यस्याः सर्वे गोक्षीरपाण्डुराः।
सर्वे शिखरिणः स्निग्धा राजभार्या च सा भवेत्।। इति।।६।।
अथ वदननासिकादृशां लक्षणमाह—
दाक्षिण्ययुक्तमशठं परपुष्टहंस-
वल्गु प्रभाषितमदीनमनल्पसौख्यम्।
नासा समा समपुटा रुचिरा प्रशस्ता
दृङ्नीलनीरजदलद्युतिहारिणी च ॥७॥
सरस, शठता से रहित, कोकिल या हंस के समान मधुर और दीनतारहित स्त्री का
वचन अधिक सुखद होता है। समान, समान पुटों से युत और सुन्दर स्त्री की नासिका
प्रशस्त होती है तथा नील कमल की कान्ति को हरण करने वाली स्त्री की दृष्टि शुभ
होती है।।७।।
प्रभाषितं वचनं दाक्षिण्ययुक्तमानुकूल्यसंयुक्तं सुरसम्। अशठं शठभावरहितम्। परपुष्टः
कोकिलः। हंसः पक्षिविशेषः। तत्सदृशं वल्गु रम्यम्। तथा चादीनं दैन्यरहितं यदि भवति
तदानल्पसौख्यं प्रभूतसौख्यम्। तथा च गर्गः—