बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 296, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२६८ बृहत्संहिता
हंसस्वना दुन्दुभिनेमिघोषा मेघस्वनाः शङ्खनिनादघोषाः।
मयूरचक्रप्रतिमस्वनाश्च स्त्रियस्तथा कोकिलतुल्यशब्दाः ।।
कादम्बचक्राह्वयकिङ्किणीषु समस्वना याश्च भवन्ति नार्यः।
सर्वाः प्रशस्ता धनपुत्रवत्यो भवन्ति धर्मानुरताः सदा ताः।।
नासा समेति । नासा नासिका समा स्पष्टा। समपुष्टा तुल्या नासापुटा। रुचिरा
सुकान्ता। प्रशस्ता शुभा। तथा च—
स्पष्टा समा समपुटा नासा सौभाग्यदा मता।
दृगिति । दृग्दृष्टिः, नीलनीरजदलद्युतिहारिणी, नीलं च तन्नीरजं नीलनीरजं नीलोत्पलम्,
तस्य दलं पत्रं तस्य द्युतिं कान्तिं हरति तच्छीला नीलनीरजद्युतिहारिणी प्रशस्ता। तथा च—
नीलनीरजपत्राभा दृष्टैर्यस्या भवेत् सदा।
सा राजमहिषी ज्ञेया ज्योतिःशास्त्रविशारदैः।। इति।।७।।
अधुना भ्रूललाटलक्षणमाह—
नो सङ्गते नातिपृथू न लम्बे शस्ते भ्रुवौ बालशशाङ्कवक्रे।
अर्धेन्दुसंस्थानमरोमशं च शस्तं ललाटं न नतं न तुङ्गम् ।।८।।
विना मिले, न बहुत चौड़े, न बहुत लम्बे और बाल चन्द्र के समान वक्र स्त्री के भ्रू
शुभ होते हैं तथा अर्धचन्द्र के समान, रोमरहित और न नत-न उन्नत ( समान ) स्त्री का
ललाट शुभ होता है।।८।।
भ्रुवौ नो सङ्गते न श्लिष्टे। नातिपृथू विस्तीर्णे। न लम्बे नातिसङ्गते। बालशशाङ्कवक्रे।
शशाङ्के चन्द्रे बालो यः शशाङ्कश्चन्द्रो द्वितीयायां तिथौ तद्वद्वक्रे कुटिले शस्ते। तथा च—
बालचन्द्रसमे वक्रे न लम्बे नातिसङ्गते।
भ्रुवौ यस्याः कुमार्यास्तां महाराज्ञीं विनिर्दिशेत्।।
अर्धेन्दुसंस्थानमिति । ललाटं मुखपृष्ठमर्धेन्दुसंस्थानमर्धचन्द्राकारमरोमशं रोमरहितम्
न नतं न निम्नं न तुङ्गं नोच्चम्। समं शस्तं प्रशस्तमित्यर्थः। तथा च—
नोन्नतं न च निम्नं वा शिरो रोमविवर्जितम्।
अर्धचन्द्राकृतिं सौम्यं ललाटं शस्यते स्त्रियाः।। इति।।८।।
अथ कर्णकेशशिरोलक्षणमाह—
कर्णयुग्ममपि युक्तमांसलं शस्यते मृदु समाहितं समम् ।
स्निग्धनीलमृदुकुञ्चितैकजा मूर्धजाः सुखकराः समं शिरः ॥९॥
स्त्री के अल्प मांसयुत, कोमल, समान और संलग्न दोनों कान शुभ होते हैं।
स्निग्ध, अतिकृष्ण, कोमल, कुटिल और एक रोमकूप में एक रोम सुख देने वाले होते
हैं तथा समान ( न नीचा, न ऊँचा ) शिर शुभ होता है।।९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA