बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 290, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२६२ बृहत्संहिता
लौकायतिकप्रायः। अर्थैरुपतोऽर्थसंयुक्तः। विद्वान् पण्डितः। शूरः संग्रामप्रियः। सूचकः
पिशुनः। स्याद् भवेत्। कृतज्ञः कृतं जानाति।
कलास्वभिज्ञ इति। कलासु गीतनृत्यवाद्येषु अभिज्ञ आभिमुख्येन जानाति। कलह-
प्रियश्च भवति। प्रभूतभृत्यो बहुभृत्यः। प्रमदाजितश्च स्त्रीभिर्निर्जितः। लोकं जनम्, सम्पूज्यार्च-
यित्वा अकस्मादेव प्रजहाति त्यजति। अयं कुब्ज उक्तः कथितः सततोद्यतः सर्वकालमुत्साही
युगलकम्।।३५-३६।।
अथ मण्डलकलक्षणमाह श्लोकद्वयेन—
मण्डलकलक्षणमतो रुचकानुचरोऽभिचारवित् कुशलः।
कृत्यावेतालादिषु कर्मसु विद्यासु चानरतः।।३७।।
वृद्धाकारः खरपरुषमूर्धजश्च शत्रुनाशने कुशलः।
द्विजदेवयज्ञयोगप्रसक्तधीः स्त्रीजितो मतिमान्।।३८।।
मण्डलक नामक पुरुष रुचक राजा का सेवक, अभिचार (मारण, मोहन, उच्चाटन,
वशीकरण और विद्वेषण) का ज्ञाता, समर्थ, कृत्या (अभिचार मन्त्र के द्वारा शत्रुवध
के लिये अग्निमध्य से जो स्त्री उत्पन्न होती है, उसको कृत्या कहते हैं), वेताल (मरे
हुये को मन्त्र द्वारा उठाने को वेताल कहते हैं) आदि विद्याओं में सक्त, वृद्ध के समान
शरीर वाला, कठोर और रूखे केश वाला, शत्रु को मारने में कुशल, ब्राह्मण, देवता,
यज्ञ और योग में आसक्त बुद्धि वाला, स्त्रीजित एवं बुद्धिमान् होता है।।३७-३८।।
मण्डलकलक्षणमत इति। अतोऽस्मात् कुब्जादनन्तरं मण्डलकलक्षणं भवति।
स च कीदृक्? रुचकानुचरो रुचकस्यानुचरः। रुचकानुजीवी भवति। अभिचारविदभिचारज्ञः।
विद्वेषोच्चाटनवशीकरणेष्वभिज्ञः। कुशलः समर्थः। कृत्यावेतालादिषु अभिचारकैर्मन्त्रैः
शत्रुवधार्थमग्निमध्याद् या स्त्री उत्थाप्यते सा कृत्या। शवशरीरस्योत्कृष्टस्य मन्त्रैः पुनरु-
त्थापनं वेतालः। आदिग्रहणाद् यक्षभूतेषु कर्मसु तथा तद्विद्यासु चानुरतः सक्तः।
वृद्धाकारो वृद्धसदृशशरीरः। खरपरुषमूर्धजः खराः कठिनाः परुषा रूक्षा मूर्धजाः
केशा यस्य। शत्रुनाशने रिपूणां हनने कुशलः समर्थः। द्विजानां ब्राह्मणानां देवानां सुराणां
यज्ञानामश्वमेधादीनां तथा योगेषु सांख्यादिशास्त्रेषु प्रसक्ता धीर्बुद्धिर्यस्य। केचिद् द्विजदेव-
यज्ञदोहप्रसक्तधीरिरिति पठन्ति। अथवा यज्ञं दुहन्ति ये तेऽग्निहोत्रिणः। स्त्रीजितः स्त्रीभिः.
पराजितः। मतिमान् बुद्धिमानिति युगलकम्।।३७-३८।।
अथ साचिलक्षणम्—
साचीति यः सोऽतिविरूपदेहः शशानुगामी खलु दुर्भगश्च।
दाता महारम्भसमाप्तकार्यो गुणैः शशस्यैव भवेत् समानः।।३९।।
साचि पुरुष अति कुरूप, शश नामक राजा का सेवक, लोगों का अप्रिय, दानी,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA