बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 285, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमनुष्यविभागाध्यायः २५७
वर्षाणि सप्ततिमितानि करोति राज्यं
प्रात्यन्तिकः क्षितिपतिः कथितो मुनीन्द्रैः ।।
इति शशः ।।२३।।
अधुना हंसलक्षणमाह—
रक्तं पीनकपोलमुन्नतनासं वक्त्रं सुवर्णोपमं
वृत्तं चास्य शिरोऽक्षिणी मधुनिभे सर्वे च रक्ता नखाः ।
स्रग्दामाङ्कुशशङ्खमत्स्ययुगलक्रत्वङ्गकुम्भाम्बुजै-
श्चिह्नैर्हंसकलस्वनः सुचरणो हंसः प्रसन्नेन्द्रियः ।।२४।।
लाल मुख वाला, पुष्ट कपोल वाला, ऊँची नासिका वाला, सुवर्ण के समान
कान्ति वाला, गोल शिर वाला, शहद के समान आँख वाला, रक्त नखों से युत, माला,
अंकुश, शंख, मत्स्ययुगल, यज्ञाङ्ग ( वेदी-स्रुव आदि ), कलश या कमल के समान
रेखा से युत हाथ-पाँव वाला, हंस के समान मधुर स्वर वाला, सुन्दर पाँव वाला और
निर्मल इन्द्रिय वाला हंस पुरुष होता है ।।२४।।
जीवेन गुरुणा सह योऽसौ योगो हंसाख्यः समुत्पद्यते तस्येत्यंरूपम्। अस्य हंसस्य
वक्त्रं मुखं रक्तवर्णम्। पीनकपोलं समांसलं मुखगण्डम्। उन्नतनसमुन्नतनासिकम्। सुवर्णोपमं
कनकसदृशं मुखं भवति। वृत्तं परिवर्तुलं शिरः। अक्षिणी चक्षुषी मधुनिभे मधुसदृशे
भवतः। नखाः कररुहाः सर्वे रक्ता रक्तवर्णाः। स्रग्दामो माला। अङ्कुशः प्रसिद्धः। शङ्खः
प्रसिद्ध एव। मत्स्ययुगलं मीनयुग्मम्। क्रत्वङ्गं यज्ञाङ्गं वेदीस्रुवादि। कुम्भोऽम्बुकलशः।
अम्बुजं पद्मम्। एतैश्चिह्नैश्चिह्नितः। हंसकलस्वनो हंसस्येव कलो मधुरः स्वनः शब्दो यस्य।
सुचरणः शोभनपादः। हंसः प्रसन्नेन्द्रियः प्रसन्नानि निर्मलानि इन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थानि
यस्य ।।२४।।
अन्यच्चास्य मानलक्षणमाह—
रतिरम्भसि शुक्रसारता द्विगुणा चाष्टशतैः पलैर्मितिः ।
परिमाणमथास्य षड्युता नवतिः सम्परिकीर्तिता बुधैः ।।२५।।
हंस पुरुष को जल में स्नेह और शुक्रसार होता है तथा इसकी ऊँचाई छियानबे
अंगुल होती है ।।२५।।
अम्भसि जलमध्ये रतिरस्य भवति। शुक्रसारता शुक्राधिकत्वम्। पलैरष्टशती द्विगुणा
षोडशशतानि मितिर्मानम्। अथानन्तरं बुधैः पण्डितैरस्य हंसस्य षड्युता नवतिः षण्ण-
वतिरङ्गुलानां परिमाणं पृथुत्वमौच्च्यं चोक्तं कथितम् ।।२५।।
अन्यदस्य वयोज्ञानादिकमाह—
भुनक्ति हंसः खसशूरसेनान् गान्धारगङ्गायमुनान्तरालम् ।
शतं दशोनं शरदां नृपत्वं कृत्वा वनान्ते समुपैति मृत्युम् ।।२६।।
बृ० भ० द्वि०-१७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA