सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 293, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 293

कन्यालक्षणाध्यायः २६५
कटिप्रदेश हो और छिपी हुई मणि हो, वह बहुत लक्ष्मी प्रदान करती है॥२-३॥
मत्स्याङ्कुशाब्जेति । मत्स्यो मीनः। अङ्कुशः प्रसिद्धः। अब्जं पद्मम्, यवो यवाकारः,
वज्रमायुधम्। हलं लाङ्गलम्। असिः खड्गः। एतैश्चिह्नैश्चिह्नितौ चरणौ पादौ। तथाऽस्वेदनौ
स्वेदरहितौ। मृदुतलौ मृदुनी तले ययोस्तौ तथाभूतौ प्रशस्तौ। तथा च समुद्रः—
स्निग्धौ ताम्रनखौ धन्यौ कूर्मपृष्ठौ सुलोहितौ।
निगूढगुल्फौ सुश्लिष्टौ घनाङ्गुलिसमन्वितौ॥
मत्स्याङ्कुशयवाब्जेषु हलवज्रासिचिह्नितौ।
सुस्पृशौ रोमरहितौ कुमार्याश्चरणौ शुभौ॥
अतो विपर्य्यस्तगुणौ दुःखदारिद्र्यभागिनौ।
यस्याः पादौ नतौ कन्यामुद्वहेन्न कदाचन॥
जङ्घे च रोमरहिते इति । जङ्घे रोमरहिते रोमवर्जिते। विशिरे शिरारहिते। सुवृत्ते
परिवर्त्तुले। जानुयुगं जानुयुगलं समं तुल्यम्। अनुलब्णसन्धिदेशमस्थूलसन्धिदेशम्। सुश्लिष्टे
जानुनी यत्र।
ऊरू घनाविति । ऊरू घनौ सन्ततौ करिकरप्रतिमौ गजहस्तसदृशौ। अरोमौ रोम-
वर्जितौ। गुह्यं भगम्, अश्वत्थपत्रसदृशम्, अश्वत्थवृक्षपत्राकारम्, विपुलं विस्तीर्णम्। श्रोण्या
ललाटं श्रोणीललाटम्। तच्चोरु विस्तीर्णम्। कूर्मसमुन्नतं कूर्मवदुच्चं कूर्मपृष्ठाकारम्।
मणिश्च निगूढोऽदृश्यमानो विपुलां विस्तीर्णां श्रियं लक्ष्मीमादधाति करोति। तथा च समुद्रः—
जङ्घे तु रोमरहिते शिराहीने सुवर्त्तुले।
सुश्लिष्टे जानुनी धन्ये शिरारोमविवर्जिते॥
गजहस्तसमावूरू सम्पन्नौ सन्ततौ समौ।
सुस्पर्शं कूर्मपृष्ठं वा विपुलं जघनं शुभम्।
मणिनिर्गूढः सुश्लिष्टः स्फिचौ च विपुलौ शुभौ।
नाभिदेशः सुगुप्तश्च यस्याः सा धनभागिनी॥ इति॥२-३॥
अथ नितम्बनाभीलक्षणमाह—
विस्तीर्णमांसोपचितो नितम्बः गुरुश्च धत्ते रशनाकलापम्।
नाभिर्गभीरा विपुलाङ्गनानां प्रदक्षिणावर्तगता च शस्ता ॥४॥
जिन स्त्रियों के विस्तीर्ण, पुष्ट, भारी और काञ्चीकलाप से युत नितम्ब हों, गम्भीर,
विस्तीर्ण और दक्षिणावर्त्त नाभि हो, वे शुभ होती हैं॥४॥
नितम्बः कटिभागः, स च विस्तीर्णः पृथुलो मांसोपचितः समांसलः, गुरुश्च गौरवयुक्तो
रशनाकलापं धत्ते धारयति। रशनायाः कलापो रशनाकलापः। रशना मेखला, तस्याः कलापो
विस्तारः, तं धारयति। तथा च—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA