सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 288, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 288

२६० बृहत्संहिता
विन्ध्याचलमस्तगिरीन् भुक्त्वाऽवन्तीं च सप्ततिं शरदाम् ।
शस्त्रानलकृतमृत्युं प्रयाति देवालयं रुचकः ॥
इति रुचकः ।।३०।।
अथ नृपानुकक्षलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव तत्प्रविभागमाह—
पञ्चापरे वामनको जघन्यः कुब्जोऽथवा मण्डलकोऽथ साची।
पूर्वोक्तभूपानुचरा भवन्ति सङ्कीर्णसंज्ञः शृणु लक्षणैस्तान् ॥३१॥
पूर्वोक्त पाँच महापुरुषों के अतिरिक्त उनके अनुचररूप संकीर्ण संज्ञक वामनक,
जघन्य, कुब्ज, मण्डलक, साची—ये पाँच पुरुष होते हैं। अब इनके लक्षणों को कहता
हूँ; उसका श्रवण करो।।३१।।
अतोऽस्मात् पञ्चयोगकादपरेऽन्ये वामनकादय एषामेव भूपानामनुचरा भवन्ति।
तद्यथा—वामनको जघन्यः कुब्जः। अथवेति। अथशब्द आनन्तर्ये, वाशब्दश्चार्थे। मण्डलकः,
अथ साची। एते पूर्वोक्तानां पञ्चानां भूपानामनुचरा भवन्ति। पूर्वोक्ताः प्राक् कथिता ये
भूपा राजानो मालव्यादयः। एषामनुचराः सुहृदो भवन्ति ते सङ्कीर्णसंज्ञाः पुरुषाः। तांश्च लक्षणैः
शृणु।।३१।।
तत्र वामनकलक्षणमाह—
सम्पूर्णाङ्गो वामनो भग्नपृष्ठः किञ्चिच्चोरूमध्यकक्ष्यान्तरेषु।
ख्यातो राज्ञां ह्येष भद्रानुजीवी स्फीतो राजा वासुदेवस्य भक्तः॥३२॥
वामनक पुरुष सम्पूर्ण अवयवों से युत, टूटी हुई पीठ वाला, अविकसित ऊरु,
मध्य भाग और कक्ष्यान्तर वाला, प्रसिद्ध राजाओं के बीच में भद्र राजा का अनुजीवी,
धनी, स्फीत, राजा तथा विष्णु का भक्त होता है।।३२।।
वामनसंज्ञः सम्पूर्णाङ्गः परिपूर्णावयवः। भग्नपृष्ठो भग्नं पृष्ठं यस्य। ऊरुप्रदेशे मध्ये
मध्यभागे कक्ष्यान्तरेषु किञ्चिदीषद्भग्न एव किञ्चिदसम्पूर्णाङ्गः। राज्ञां पञ्चानां मध्ये एष
वामनको भद्रानुजीवी भवति। भद्रस्यानु पश्चाज्जीवति। ख्यातः कीर्तियुक्तश्च। स्फीत ईश्वरो
राजा भवति। स च वासुदेवस्य नारायणस्य च भक्तो भवति।।३२।।
अथ जघन्यलक्षणमाह—
मालव्यसेवी तु जघन्यनामा
खण्डेन्दुत्तुल्यश्रवणः सुसन्धिः।
शुक्रेण सारः पिशुनः कविश्च
रूक्षच्छविः स्थूलकराङ्गुलीकः ॥३३॥
क्रूरो धनी स्थूलमतिः प्रतीत-
स्ताम्रच्छविः स्यात् परिहासशीलः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA