भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• १५२ -
  प्रथमे यौवने तस्याश्चाङ्गमङ्ग व्यरोचत ।
  निर्णिंक्तमुकुराकार निर्मेघशशिबिम्बवत् ॥ १० ॥
  तस्यां स्मरमहीपालो निजाज्ञामातनोत्तदा ।
  विजित्यैव विपक्षेभ्यो नगर्यां मधुराकृतौ ॥ ११ ॥
  कियद्वाच्यमदो रूपं पुष्टं यौवनकारुणा ।
  रामचन्द्ररसीन्द्रेण भोगाहं भूय एव तत् ॥ १२ ॥
  तां विलोक्य गिरिर्बालां काले परिणयोन्मुखीम् ।
  त्रैलोक्ये तद्वराभावान्द्वतप्यत मानसे ॥ १३ ॥
  निरीक्ष्य चाकचक्योध चमत्कारितलोचनम् ।
  अन्वेत्येव चकोरीणामप्यदो वालिनां हृदि ॥ १४ ॥
  तदङ्गमपुष्टत्कांचीद्रूपसम्पदमीक्षताम् ।
  नारदस्तत्पितुः पार्श्वे कदाचिदगमन्मुनिः ॥
  स तमभ्यर्च्य विधिवद्दावुत्तममासनम् ॥ १५ ॥
  गिरिरुवाच
  अद्य मे सफलं जन्म भवत्पादाब्जवन्दनात् ।
  अतीव कोमलं हृद्यं प्राप्तं ते दर्शनामृतम् ॥ १६ ॥
  जाता पुण्यवती सम्यगद्यास्मत्कुलसंततिः ।
  धन्ये मेरोः कुलं चाद्य युष्मदागमनात्प्रभो ॥ १७ ॥
  गृहिणां गृहकृत्येषु व्यग्राणां दुर्भगात्मनाम् ।
  अनुधावति युष्माकं दर्शनं सौभगावह्म् ॥ १८ ॥
  क नो दुश्चरितं ब्रह्मन्नहन्ताममताकुलम् ।
  क च वो दर्शनमिदं योगिनामुचितं मने ॥ १९ ॥
  गोदोहमात्रं विरमेद्यत्र भाग्यवशाद्द्ववान् ।
  तत्र स्यादचला सम्पत् स मे किं नु करिष्यति ॥ २० ॥
  श्रीनारद उवाच
  गिरिराज सुधन्योऽसि मेरोः पुत्रो महायशाः ।
  इदं ते शीर्षमुत्तुङ्ग सरयू पात सुन्दरम् ॥ २१ ॥
  इयं ते परमा कन्या सिन्धोरिव सुता रमा ।
  उभयोस्तुल्यं सौभाग्यमुभे अपि हि पद्मजे ॥ २२ ॥
  इमां दाशरथी रामः समये परिणेष्यति ।
  अतो न देया कस्मैचिन्नाहंः सिंहबलि गजः ॥ २३ ॥
  निश्चिन्तोभवशैलेन्द्र वराय त्वमतःपरम् ।
  नदीयं तादृशं कान्तं विनान्यं जनमर्हति ॥ २४ ॥

• let's look at the letters again:
  Is it 'प्र' followed by 'भा' followed by 'भिर्'?
  Wait, look at 'प्र':
  Does it have an 'ा' on 'प्र'?
  Wait! Look at the first character:
  Is that 'प्र'?
  Yes.
  Then is the second character 'भा'?
  Wait, the knot of 'भ' is on the second character!
  Wait, does 'भ' have an 'ा' matra?
  Yes, there is a vertical line!
  Wait, so is it "प्रभाभिर्नभःपरीतं"?
  Let me look REALLY closely:
  "प्र" (pra)
  "भा" (bhā)
  "भिर्" (bhir)
  "न" (na)
  "भः" (bhaḥ)
  "प" (pa)
  "री" (rī)
  "तं" (taṃ)
  OH! It IS "प्रभाभिर्नभःपरीतं"!
  Wait, why did I think there was a 'प्रा'?
  Because the gap between 'प्र' and 'भ' made me wonder, but it's just 'प्र' + 'भा' + 'भिर्' = 'प्रभाभिर्'!
  And then 'न' + 'भः' = 'नभः'!
  And 'परीतं' = 'परीतं'!
  "यद्वद्दिवानाथयुतं प्रभाभिर्नभःपरीतं दिवसे समंतात् ॥ २७ ॥

• १५४ -
  जानक्या सहितोऽवात्सीत्तत्रैव निशि नायकः ।
  ततो रात्रौ प्रजातायां पारिजातसुगन्धिना ॥ ४१ ॥
  वीजितः पवनेनासौ मल्लीकुसुमसंगिना ।
  एकाकी विचरन् पूर्णचन्द्रज्योत्स्नाप्रकाशिते ॥ ४२ ॥
  सरय्वाः पुलिने रामः स्त्रियमेकां ददर्श सः ।
  नवीनयौवनोल्लासमण्डितावयवश्रियम् ॥ ४३ ॥
  श्रियं यथा विस्फुरन्ती चञ्चलानां छटामिव ।
  कुर्वन्तीं देहदीप्तीनां वृन्दैर्वितिमिरा दिशः ॥ ४४ ॥
  अङ्गरागातिसौरभ्यसम्भारसुरभीकृते ।
  कानने विस्फुरन्तीं च स्वाभाविकतनुत्विषा ॥ ४५ ॥
  पल्लवारक्त चरणां रम्भोरुं हंसगामिनीम् ।
  रक्तांशुकपरीधानां संध्यापूर्णातिथेरिव ॥ ४६ ॥
  निम्ननाभिसरोरम्यं त्रिवलीललितोदरम् ।
  रोमराजीसमुल्लासिमध्यां मध्यां च सुन्दरीम् ॥ ४७ ॥
  उत्तुङ्गस्तनकुम्भाक्तकाश्मीरागुरुसौरभाम् ।
  मुक्ताहारलतारत्नमालासंशोभितोरसम् ॥ ४८ ॥
  ग्रैवेयकमहारत्नदीधितिद्योतिकाननाम् ।
  मन्दस्मितमनोहारिमुखचन्द्रोत्थचन्द्रिकाम् ॥ ४९ ॥
  चारुनासां चकोराक्षीं कपोलादर्शभासुराम् ।
  रत्नताटकसम्पन्नश्रवणद्वयमञ्जुलाम् ॥ ५० ॥
  विशालभालफलकभूतसौभाग्यभासिनीम् ।
  सीमन्तरत्नपदान्तर्गुप्तसिन्दूररेखिकाम् ॥ ५१ ॥
  श्यामां रजनिसंशोभिवेणीमौक्तिकतारकाम् ।
  सर्वाभरणसम्पन्नां सर्वसौन्दर्यसंयुताम् ॥ ५२ ॥
  सर्वसौभाग्यभवनां सर्वत्रैलोक्यमोहिनीम् ।
  जाम्बूनदमयीं मालां दधानां करपङ्कजे ॥ ५३ ॥
  वरणार्थं प्रियस्यास्य बहलोत्कलिकाकुलाम् ।
  तां दृष्ट्वा रघुशार्दूलः प्रोवाच वचनं ततः ॥ ५४ ॥
  कासि त्वं विपुलश्रोणि चरन्ती निर्जने वने ।
  नारी वा किंनरी वापि देवी वा वनदेवता ।
  नागी वा नागकन्या वा धन्या सौभाग्यसंयुता ॥ ५५ ॥

• १५५ -
  स्त्र्युवाच
  अहं पद्मगिरेः पुत्री सरयूर्नामतः प्रिय ।
  चिराय त्वां कामयन्ती ध्रुवं प्राप्तास्मि सम्प्रति ॥ ५६ ॥
  कञ्चित्स्मरसि मां नाथ पूर्वजन्मनि संगताम् ।
  अरुन्धत्या समुत्पन्नां वसिष्ठान्मुनिपुङ्गवात् ॥ ५७ ॥
  ब्रह्मपुत्रीति मात्याक्षीस्तदा कामेन संयुताम् ।
  अधुना तु प्रपन्नां मा स्वाश्रयामुरीकुरु ॥ ५८ ॥
  श्रीराम उवाच
  स्मरामि त्वां पूर्वभवे संगतां मम काङ्क्षया ।
  ब्रह्मपुत्रीति संत्यक्तामधुना तु मदाशयाम् ॥ ५९ ॥
  प्राप्तामुरीकरिष्यामि त्वामहं पद्मशैलजे ।
  प्रमोदवनमध्ये तु सुखितस्यालये शुभे ॥ ६० ॥
  आदिव्रजे सदानन्दे विहरन्तं महोत्सवैः ।
  गोपीरासविलासाद्यैस्तत्र त्वं मामुपैष्यसि ॥ ६१ ॥
  स्मरक्रीडारसे मग्नो विहरिष्यामहं त्वया ।
  त्वत्कामं पूरयिष्यामि यथान्यासां मृगीदृशाम् ॥ ६२ ॥
  रासमण्डलमध्ये तु गोपीनां प्रेमलीलया ।
  वशीकृतस्ते साक्षात्त्वं गमिष्यामि मृगेक्षणे ॥ ६३ ॥
  व्रजप्रेमोचिता त्वं हि तत्र मां समुपैष्यसि ।
  जाम्बूनदमयीं मालां मम कण्ठेऽर्पय प्रिये ॥ ६४ ॥
  इति निशम्य रमा रमणस्य सा वचनमर्थवदर्थविशारदा ।
  रसवती सरयूः ससुखं न्यधात् प्रियगले मणिहेममयीं स्रजम् ॥ ६५ ॥
  स गान्धर्वविधानेन रमणीमुद्ववोढ ताम् ।
  ततो रतिं तया सार्द्धं प्रावर्तयदुदारधीः ॥ ६६ ॥
  इत्थं सा रमणी तस्य व्रजप्रेमानुशालिनी ।
  प्रमोदविपिने नित्यं लीलारसमवर्द्धयत् ॥ ६७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मनि
  सरयूसम्भवो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४६ ॥

• १५६ -
  पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  ततश्चिरात्सुसंगम्य रामो जनकनन्दिनीम् ।
  अतोषयन्महाकेलिसमुत्थैर्विविधै रसैः ॥ १ ॥
  एवं ते सरयूतपत्तिरुक्ता पातकनाशिनी ।
  य एनां शृणुयाद् भक्त्या नरः सोऽपि विमुच्यते ॥ २ ॥
  प्रमोदवनरूपं च समाहात्म्यमुदाहृतम् ।
  इदं तस्याः परं धाम सहजायाश्चिदात्मकम् ॥ ३ ॥
  प्रमोदवनकेलीनामधिष्ठात्री परात्परा ।
  रामेणापि सहैवैषा संजातार्द्धाङ्गसङ्गिनी ॥ ४ ॥
  दृष्टा दशरथेनैव सपत्नीकेन धीमता ।
  १ततोऽन्तर्द्धानमगात्तूर्णं तद्रूपं युगलात्मकम् ।
  रुरोदसूतिकास्थाने रामः प्राकृतबालवत् ॥ ५ ॥
  जनक उवाच
  काकुत्स्थवंशसम्बन्धः कथं देव्या भवेन्मुने ।
  एतद्ध्यनुचितं तस्या २जायाया रघुपतेः स्वयम् ॥ ६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  असौ राजा पुरा कल्पे कश्यपाख्यः प्रजापतिः ।
  अदितिस्तद्वधूर्देवी कौसल्या याभवत्पुनः ॥ ७ ॥
  तौ दम्पती पुरा धात्रा नियुक्तौ सृष्टिकर्मणि ।
  वैराग्याविष्टचित्तत्वान्न चक्राते प्रजासृजिम् ॥ ८ ॥
  ततो ब्रह्मा स्वयमेत्याब्रवीत्तौ कथं वां नो कुरुथो विश्वसर्गम् ।
  उत्पादितावेतदर्थं परेण तदिच्छातः प्रतिकूलं किलैतत् ॥ ९ ॥
  इत्युक्तावपि तौ तेन विरक्तौ कश्यपादिती ।
  ऊचतुर्वचनं तस्मै सत्यमर्थवदीश्वरौ ॥ १० ॥
  तावूचतुः
  यदि नौ स स्वयं साक्षाद्भूत्वा देवः परः पुमान् ।
  वक्ष्यते विश्वसर्गाय करिष्यावस्तदा प्रजाम् ॥ ११ ॥
  इत्युक्त्वा विधये साक्षाच्चतुराननमूर्तये ।
  चक्राते संततं तीव्रं मुनिभिर्दुश्चरं तपः ॥ १२ ॥

१ पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः । २. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्ष ।

'? Look at:
इ (i)
त्यु (tyu)
दी (dii)
Then what is that letter?
It has a vertical line, and a loop to the left... wait, is it 'र्या' or 'र्त्वा' or 'र्च्या'?
Wait, could it be "इत्युदीर्य्यादितियुतः"?
Wait, look at:
इत्युदी (4)
र्या (1)
दि (1)
ति (1)
यु (1)
तः (1)
= 8 syllables!
इ-त्यु-दी-र्या-दि-ति-यु-तः = 8 syllables!
If it were "इत्युदीपादितियुतः", that would also be 8 syllables, but "इत्युदीपा" makes no sense in Sanskrit!
"इत्युदीर्य" means "having spoken thus".
With Aditi: "इत्युदीर्य + अदितियुतः" -> "इत्युदीर्यादितियुतः" (or with doubling of y: "इत्युदीर्य्यादितियुतः")!
Looking at the glyph: it is 'र्या' or 'र्पा'?
Wait, the repha is on top! Look above the letter: there is a clear repha 'र्'!
And below the repha is 'या' (or 'य्या')!
The curve on the left is the standard Devanagari 'य'!
So it is indeed "इत्यु

– १५८ –
पादाब्जपतितौ तौ तु समुत्थाप्य रमापतिः।
उवाच वचनं स्मित्वा भक्तिभाव प्रतोषतः ॥ २७ ॥
श्रीभगवानुवाच
अस्तिन्नेव स्वरूपे मे युवामासक्तमानसौ।
भवान्तरेप्यदः साक्षाल्लप्स्येथे सुमनोरथौ ॥ २८ ॥
भवान् दशरथो नाम राजा लोके भविष्यति।
सूर्यवंशे रघोर्वंशे परमोदारमानसः ॥ २९ ॥
इयं देवी तु कौसल्या तस्य भार्या भविष्यति।
सीतारामौ परात्परौ तत्रावां दम्पती खलु ॥ ३० ॥
दर्शयिष्यावहे श्रीमद्विग्रह द्विभुजात्मकम्।
अन्यत्सर्वसमं तत्र विद्युन्मेघसमाकृती ॥ ३१ ॥
कद्रूश्च विनता चैव तत्र त्वामुपयास्यतः।
एका तु केक्यी भूत्वा सुमित्राख्या परा वधूः ॥ ३२ ॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो रमया सह राघवः।
जन्मान्तरे भावि सर्वं ससूच्य करुणानिधिः ॥ ३३ ॥
एतत्ते कारणं प्रोक्तं यथा दशरथस्य तौ।
दर्शनं ददतुः प्रीत्या सीतारामौ परौ निजम् ॥ ३४ ॥
यस्य भक्तस्य यः कामस्तस्य तं चेन्न पूरयेत्।
न्यूनतैव भवेत्पूर्णे साक्षाच्छ्रीपुरुषोत्तमे ॥ ३५ ॥
एतद्धि तद्दर्शनमत्र दुर्लभं सीतायुतस्य श्रीराघवस्य यत्।
तादृग्विद्यां भक्तिमृतेभवान्तरे प्रेमात्मिकां वैधविधानमिश्रिताम् ॥ ३६ ॥
तावन्मात्रां दृशिं दत्त्वा यावद्वाञ्छास्य संस्थिता।
ततोऽन्तर्द्धिमगात्तूर्णं रमया सह राघवः ॥ ३७ ॥
अद्य जातशिशुर्भूत्वा प्रादुरासीत्तदग्रतः।
देवदेवो नटवरो रामचन्द्र उदारधीः ॥ ३८ ॥
वात्सल्यविभ्रमाविष्टो राजा दशरथस्ततः।
सद्यो विस्मृतवाथैश्यं तस्य देवस्य शार्ङ्गिणः ॥ ३९ ॥
महान्तमुत्सवं चक्रे जाते पुत्रे तु तादृशे।
नोलरत्नवरश्यामे पुण्डरीकनिभेक्षणे ॥ ४० ॥
उत्सवो वां समानोऽभूद्यथा पुत्र्यास्तव प्रभो।
तथा पुत्रस्य जनने काकुत्स्थस्य महोत्सवः ॥ ४१ ॥

अवाद्यन्देववाद्यानि यथा पुत्र्यास्तव प्रभो।
तथा पुत्रस्यजनने काकुत्स्थस्यापि भूरिशः॥ ४२ ॥
स तस्त तनयो राजन् साक्षाद्देवो रमापतिः।
इयं ते तनया चापि साक्षाच्छ्रीसहजाभिधा॥ ४३ ॥
अनयोः संततं योगः क्रीडासुन्दररूपयोः।
भविता त्वद्गृहे राजन् महता सम्भ्रमेण सः॥ ४४ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
श्रीशुकजनकसंवादे पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ५० ॥

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच
अथानयोरहं वक्ष्ये तत्त्वं लोकोत्तरं तु यत्।
चिदानन्दैकवपुषोः जानकीरघुनाथयोः॥ १॥
चिद्रूपा जानकी देवी परानन्दः स राघवः।
अनया वीक्षितः सद्यश्चेतन्यायैव कल्पते॥ २॥
पुरा तत्त्वानि सृष्ट्यादौ ब्रह्माण्डारम्भहेतवे।
वीर्याधानार्थमेनं हि तुष्टुवुर्ब्रह्मरूपिणम्॥ ३॥
तत्त्वान्यूचु
नमोऽस्तु ब्रह्मणे तस्मै पूर्णाय परमात्मने।
निजानन्दप्रकाशाय साक्षिणेऽध्यक्षमूर्तये॥ ४॥
वदन्ति यत्तत्त्वविदः परं तत्त्वं सनातनम्।
तस्मै वेदशिरोरूढवर्ष्मणे ब्रह्मणे नमः॥ ५॥
समासव्यासरूपेण सर्वोपनिषदां गिरः।
समन्वयन्ति यत्रैव तस्मै कस्मैचिदो नमः॥ ६॥
अव्यक्ताय निरीहाय निर्गुणाय परात्मने।
निराभासाय शुद्धाय परस्मै ब्रह्मणे नमः॥ ७॥
समस्ततत्त्वबीजाय तत्त्वातीताय साक्षिणे।
सर्वाध्यक्षस्वरूपाय तस्मै ते ब्रह्मणे नमः॥ ८॥

– १६० –
सृष्ट्यारम्भार्थमुद्युक्ता तत्त्वसृष्टिः सनातनी ।
विफलानुग्रहमृते यस्य तस्मै नमो नमः ॥ ९ ॥
नालं भूतगणोऽस्त्यपि च मनो नाहं न वा वैमह-
न्तोबुद्धिः प्रकृतिर्न वा कलयितुं ब्रह्माण्डनिष्पादनम् ।
यस्यानुग्रहवर्जितानि नितरां तत्त्वानि संसुप्तव-
न्नोजाग्रत्यखिलानुभावमहसे तस्मै परस्मै नमः ॥ १० ॥
सर्वेऽपि यस्य मुखवीक्षणतत्परो यः कस्यापि नैव मुखवीक्षणतत्परश्च ।
जीवातुरेक इह तत्त्वगणस्य सोऽयं जागर्तु संततमधीश्वरः श्रीरामः ॥ ११ ॥
श्रीशुक उवाच
इति संस्तुवतां तेषां तत्त्वानामाह यावताम् ।
आकाशवाक् सुसम्बोध्य तत्त्वानि निखिलानि सा ॥ १२ ॥
किं भोस्तत्त्वानि स्तुवत ब्रह्मशून्यं यथा नभः ।
अक्रियं निर्विशेषं च सृष्ट्ये नित्यमक्षमम् ॥ १३ ॥
तस्य शक्तिं परां देवीं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ।
प्रकाशिनीं विमर्शाख्यां शुक्तरक्तां स्तुवीत भोः ॥ १४ ॥
तां मायां नैव जानीत चैतन्यरहिता हि सा ।
इयं तु नित्यचैतन्यरूपिणी सुखरूपिणी ॥ १५ ॥
विवेक बुद्धिविकला मायेत्येके वदन्ति ताम् ।
कथं स्फुरेद्ब्रह्म तस्यामनिच्छायां स्वभावतः ॥ १६ ॥
तस्मात्परां चित्कलां तां जानीत ननु चेतसा ।
ब्रह्माभेदस्वरूपेण संस्थितां ब्रह्मणः कलाम् ॥ १७ ॥
चन्द्रस्य चन्द्रिका यद्वद्ब्रह्मणः सा प्रभात्मिका ।
यया संवीक्षितं ब्रह्म चैतन्याय प्रकल्पयेत् ॥ १८ ॥
यथा सुषुप्तिगो जीवो नैव किंचित् क्षमो भवेत् ।
तथा ब्रह्म तया हीनं दीनप्रायमुदाहृतम् ॥ १९ ॥
विधातुः सैव सावित्री गायत्री च सरस्वती ।
नारायणे स्वयं लक्ष्मीरूमाख्या सैव शंकरे ॥ २० ॥
सीताख्या श्रीरामचन्द्रे रामाख्या सहजा परा ।
यत्र यत्र प्रभुर्याति तत्र तत्रास्य संगिनी ॥ २१ ॥
परा श्रीश्चेतनाकारा चेतयित्री च सा सताम् ।
तां यूयं समुपासध्वं स्तुतिभिर्बहुमूर्तिकाम् ॥ २२ ॥
इयं प्रसन्ना भवतामभीष्टं साधयिष्यति ।
स्वेच्छामात्रेण संवीक्ष्य चिन्मयं ब्रह्मशब्दितम् ॥ २३ ॥

• १६१ -
  चेतयिष्यति सा देवी ततः कार्यं भविष्यति ।
  इत्युदीर्यं महाराव तूष्णीमासान्तरिक्षगोः ।
  तत्त्वानि तुष्टुवुस्तां च ब्रह्मशक्तिं परात्पराम् ॥ २४ ॥
  तत्त्वान्यूचुः
  नमस्तेऽम्ब पराशक्त्यै वस्तुसौन्दर्यमूर्तये ।
  सकलारम्भसाफल्यजीवातुतममूर्तये ॥ २५ ॥
  अमूर्तये समूर्तये सहजस्फूर्तये नमः ।
  कलाकाष्ठामुहूर्तायै कालशक्त्यै च ते नमः ॥ २६ ॥
  कालशक्त्यै क्रियाशक्त्यै स्वभावशक्तिमूर्तये ।
  अवस्तुवस्तुरूपायै ब्रह्मचित्यै नमो नमः ॥ २७ ॥
  कलायै चित्कलायै ते निष्कलायै कलात्मने ।
  सकलायै सुरूपायै परशक्त्यै नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
  भेदाभेदविहीनायै विस्फुरन्त्यै परात्मनिः ।
  आधाराधेयरूपायै ब्रह्मशक्त्यै नमो नमः ॥ २९ ॥
  [

• १६२ -
  तत आविर्भूद्ब्रह्मा देवः शब्दमयः स्वराट् ।
  हिरण्यगर्भो भगवांस्ततोऽण्डं समवर्तत ॥ ३९ ॥
  ततो विराडभूद्धीशः पुरुषः सर्वसंश्रयः ।
  एवं प्रवृत्ते विश्व यदनुग्रहतः पुरा ॥ ४० ॥
  सेयं जनक पुत्रीत्वं तव प्राप्ता न संशयः ।
  इयं हनिष्यतितरां दैत्यान् भुवनभीषकान् ॥ ४१ ॥
  इयं करिष्यतितरां केलीमन्यैरगोचराम् ।
  स्वानन्दमात्रसम्पत्तिरसिकानन्दरूपिणी ॥ ४२ ॥
  इयं भक्तिमयी भूत्वा भावुकान् रञ्जयिष्यति ।
  इयं स्यन्मयी भूत्वा भुवनं भूषयिष्यति ॥ ४३ ॥
  रघोवंशं निमेवंशं स्वभावान्यावयिष्यति ।
  यावन्ति चरितान्यद्धा राघवेन्द्रः करिष्यति ॥ ४४ ॥
  तेषामियमधिष्ठात्री भविष्यति न संशयः ।
  गास्यन्ति चास्याश्चरितं गङ्गाजलसुपावनम् ॥ ४५ ॥
  महौषधं भवातीनां नारदाद्याः सुरर्षयः ।
  रामस्य नाम्नि या शक्तिर्भुवनत्रयपावने ॥ ४६ ॥
  सैवास्या नामसम्बन्धाद्यथावदवधार्यताम् ।
  यज्ञदानतपस्तीर्थस्वाध्यायाध्यात्मबोधतः ॥ ४७ ॥
  कोटिसंख्यं रामनाम्नि पावित्र्यं वर्तते नृपः ।
  ततः कोटिगुणं पुण्यमस्या नाम सनातनम् ॥ ४८ ॥
  इति मत्वा भजन्त्येनां मुनयो नारदादयः ।
  यावन्न कीर्तयेदस्या नाम कल्मषनाशनम् ॥ ४९ ॥
  अनेककोटिजप्तोऽपि न रामः फलसाधकः ।
  सरय्वाः पारद्वये हि रामधाम प्रतिष्ठितम् ॥ ५० ॥
  रामधामोपरि स्पष्टं तव पुत्र्याः पर पदम् ।
  यत्र रामोऽपि भगवान् पूर्णः श्रीपुरुषोत्तमः ॥ ५१ ॥
  स्त्रीवेशेन निजात्मानं वेषयित्वा प्रयात्यहो ।
  इयं हि सहजानन्दा तल्लोकस्याधिराज्यभाक् ॥ ५२ ॥
  श्रीनन्दनाख्यगोपस्य दुहिता ब्रह्मरूपिणी ।
  श्रीराजिमातृगर्भस्य रत्नमद्भुतमाधुरी ॥ ५३ ॥
  ऊढा राघवेन्द्रेणैव रससाम्राज्यमूर्तये ।
  रमिता रामचन्द्रेण राजरूपेण भोगिना ॥ ५४ ॥

• १६३ -
  रसभावमये सौधे दूतीसख्यावलीवृता।
  रसस्यैष परः पन्था नात्र कार्या विचारणा ॥ ५५ ॥
  विचारतः पतेदाशु प्रभोर्द्वेषी भवेच्च सः।
  न हीदृशे महाभावे कस्याप्यनाधिकारिता ॥ ५६ ॥
  अनेकभवसंशुद्धवीतकल्मषमानसः ।
  कोटिष्वपि मनुष्याणां भावकः स्यादसंशयः ॥ ५७ ॥
  तस्यैषा चिन्मयी लीला सहजानन्दिनीशितुः ।
  भावनापथमभ्येत्य भवदुःखं विनाशयेत् ॥ ५८ ॥
  कामानुग्राहिका लीला निष्कामं कुरुते जनम् ।
  जन्मान्तरसहस्रेण शुद्धे भक्तिपथे स्थितम् ॥ ५९ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकोपगीतसीताजन्मोपाख्याने एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥
  ✤
  द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  यद्धि मायामयं विश्वं तदर्वाक् सम्प्रतिष्ठितम् ।
  नित्यं चिदानन्दमयं सरयूतीरभूमिगम् ॥ १ ॥
  अरूपवच्च तत्सर्वं ज्ञानिनामप्यगोचरम् ।
  तथापि खलु भक्तानां दृश्यते रूपसुन्दरम् ॥ २ ॥
  तेजोमयं रसमयं भक्तिप्रेमोपबृंहितम् ।
  इच्छया रामचन्द्रस्य परस्य ब्रह्मणः खलु ॥ ३ ॥
  सर्वे तन्मयता याता नामधामवपुर्गुणाः ।
  लीलादिकं तत्र विश्वं परं ब्रह्मैव केवलम् ॥ ४ ॥
  एतद्धि सहजानन्दामनोरथस्य पूर्तये ।
  आदावेव स्वयं रामो रमते वै प्रमुद्वने ॥ ५ ॥
  यत्र कल्पद्रुमारामवेष्टितं पुरमुत्तमम् ।
  अयोध्याख्यं परं स्थानं रत्नप्रासाददीपितम् ॥ ६ ॥

hook at the top right!
Wait, is there an ा? Yes, there is a vertical line.
Then the next letter:
Wait! Is that नि?
Wait, it is नि!
Wait, could it be र्वा नि धिः?
Wait, what is before र्वा?
Before र्वा is: वा!
Wait, so it is वा + र्वा + नि + धिः?
Wait, why would it be वार्वानिधिः?
Wait, could it be वार्वारिनिधिः? No, there is no रि.
Wait! Could the typesetter have meant वात्सल्यवारिनिधिः and made a bizarre typo?
Wait, what if the letter is NOT वा + र्वा?
What if it is:
वा with... wait!
Look at the space between वात्सल्य and the next word:
There is a space: रामवात्सल्य वार्वा...?
Wait, is there a space?
Yes! There is a clear space between रामवात्सल्य and वार्...!
Wait! Look at the space:
रामवात्सल्य (space) वा... wait, is that a space?

• १६५ -
  तस्य पत्नी सदादीक्षा तदाहितमनोगतिः ।
  कौसल्या श्रीमती ज्येष्ठा केकयी तदनन्तरम् ॥ १० ॥
  सुमित्रा च ततः पश्चात्तिम्रोऽप्यस्यातिसौख्यदाः ।
  तस्य पुत्रः स्वयं रामः श्रीमांश्चन्द्राननस्तु यः१ ॥ ११ ॥
  एष एव स्वलीलाभिमर्यादापुरुषोत्तमः ।
  अनुकूलः सदा सीतास्वाधीनपतिकारतः ॥ १२ ॥
  अनन्यप्रेयसीकान्तः श्रुतिधर्मपथेश्वरः ।
  प्रमोदवनवासी तु परमः पुरुषोत्तमः ॥ १३ ॥
  विशुद्धप्रेमभक्त्यैकप्राप्यरूपो महाप्रभुः ।
  सर्वोत्तमः सदा सेव्यो हृदि भावैकवेदिभिः ॥ १४ ॥
  यस्य लीला रसमयी सर्वात्माभावभूषिता ।
  ब्रह्मधर्मस्य मर्यादा सर्वा यत्र विवर्जिताः ॥ १५ ॥
  निःसाधनपथस्थानां पराविर्भावकारणम् ।
  प्रमोदवनमात्रैकविश्रान्तसुखवारिधिः ॥ १६ ॥
  प्रमोदवनसामग्री प्रेमभक्तिमयी सदा ।
  सहजानन्दिनी तत्र मोदिनी चापि विश्रुता ॥ १७ ॥
  आह्लादिनी परा शक्तिः सर्वलीलाधिदेवता ।
  अनेककोटिलक्ष्मीनामंशिती परदेवता ॥ १८ ॥
  परलक्ष्मीः परब्रह्मरूपिणी परमेश्वरी ।
  स एतया सुसम्पन्नः प्रमोदवनचन्द्रमाः ॥ १९ ॥
  क्रीडति क्रीडनैर्दिव्यैः परमानन्दसिन्धुभिः ।
  वासन्तैः शारदैश्चैव तथान्यै ऋतुरञ्जितैः ॥ २० ॥
  सुखितस्य गृहे साक्षात्कल्याणगुणमण्डितः ।
  माङ्गल्यायाः सुतः श्रीमान् ज्ञानिनामप्यगोचरः ।
  कुतस्तरां कर्मजुषां भक्त्यैकसुलभः प्रभुः ॥ २१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे श्रीशुकजनकसंवादे त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥
  ✤
  १. खण्डितं - बड़ौ० ।

• १६६ -
  चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  जनक उवाच
  कोऽयं सुखितना मास्तिमहाभागो महोन्नतः ।
  यद्गृहे भगवान् रामः पूर्णः श्रीपुरुषोत्तमः ।
  नित्यं विहरति स्वच्छैर्विलासैर्बुद्धयगोचरैः ॥ १ ॥
  का च माङ्गल्यका देवी महोदारा मनस्विनी ।
  यदगर्भरत्नमभवद्रामो राजीवलोचनः ॥ २ ॥
  श्रीशुक उवाच
  तावेतस्यैव पितरौ परब्रह्मस्वरूपिणः ।
  ययोर्गृहे करोत्येष रसलीलामयीं क्रियाम् ॥ ३ ॥
  अन्यावेतस्य पितरौ १कौसल्यादशरथाभिधौ ।
  यश मर्यादामालम्ब्य भवत्येष सुखप्रदः ॥ ४ ॥
  एतौ त्वमर्यादरसलीलासुखरसेशितुः ।
  पितरौ खलु गोपालौ माङ्गल्यासुखिताभिधौ ॥ ५ ॥
  कर्दमो देवहूतिश्च पुरा कल्पे बभूवतुः ।
  ययोः कपिलरूपेण साक्षाद्विष्णुरवातरत् ॥ ६ ॥
  योगाचार्येण तेनैतौपरां सिद्धिमवापितौ ।
  विरजापरपारस्थौ परब्रह्मारसस्पृशौ ॥ ७ ॥
  मुक्तौ लीलातनुं धृत्वा पितृभावेन भावितौ ।
  जुषेते परमं सौख्यं माङ्गल्यासुखिताभिधौ ॥ ८ ॥
  तत्रैतयोः कदाचित्स स्वं रूपं मङ्गलालयम् ।
  प्रभुर्दर्शितवान् रामो निजलोकप्रतिष्ठयोः ॥ ९ ॥
  प्रमोदवनमध्यस्थं नीलनीरदविग्रहम् ।
  द्विभुजं चरणाम्भोजरणन्नूपुरमण्डितम् ॥ १० ॥
  मुखचन्द्रपरिभ्राजदलकावलिवेष्टितम् ।
  बिम्बोष्ठं चारुनयनं मञ्जुलं बालकेलिभिः ॥ ११ ॥
  रूपमत्यद्भुतं दृष्ट्वा दम्पती तौ सलालसौ ।
  बभूवतुरतीवास्य स्वपुत्रत्वाय कर्हिचित् ॥ १२ ॥
  तदा सोऽन्तर्हितो भूत्वा व्योमवाण्या जगाद ह ।
  ज्ञातो वां मयका तावद् दुर्घटोऽसौ मनोरथः ॥ १३ ॥
  १. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• १६७ -
  अपि¹ पूर्वजन्मनि पुत्रो जातो वां कपिलाह्वयः ।
  ज्ञानशक्त्यैव सम्पन्नो न त्वनेन स्वरूपतः ॥ १४ ॥
  ज्ञानक्रियोभययुतं स्वरूपमिदमद्भुतम् ।
  कथं वां पुत्रभावेन प्राप्नुयादितरार्भवत् ॥ १५ ॥
  अयमप्युदितो भावो वैकल्यमपि नैष्यति ।
  तस्मादागन्तुके कल्पे युवां सारस्वताभिधे ॥ १६ ॥
  अपि मां पुत्रभावेन प्राप्स्यथः पुरुषोत्तमम् ।
  मुक्तौ लीलातनुं धृत्वा पितृभावेन भावितौ ॥ १७ ॥
  प्राप्स्यथः परमं सौख्यं माङ्गल्यासुखिताभिधौ ।
  तावद्युवां परं भावं वात्सल्यरसरञ्जितम् ॥ १८ ॥
  मयि जुष्टं वितनुतामेतद्वां परमं तपः ।
  अनेन भावरूपेण तपसानन्यगामिना ॥ १९ ॥
  अचिरादेव वै पूर्णो भविता वां मनोरथः ।
  इति दत्त्वा वरं त

बान्धवा निधनं प्राप्तास्तस्याः कालक्रमेण वै।
पितृभ्रातृमुखाः सर्वे सानूढैव वयोन्विता ॥ २८ ॥
वेश्याभिस्तु कृता वेश्या नित्यमुद्विग्नमानसा।
शोचन्ती स्वकुलं भूयः परहस्तगतावशा ॥ २९ ॥
अहो मे क गता माता क च योनिप्रदः पिता।
क वा भ्रात्रादयः सर्वे हा धात्रा भ्रंशितास्म्यहम् ॥ ३० ॥
किं करोमि क गच्छामि वेश्याहस्तगतावशा।
अपि मे कापि भूयोऽपि लप्स्यते कुलमुज्ज्वलम् ॥ ३१ ॥
धिगीदृशीमवस्थां मे देहान्तश्च कथं भवेत्।
इति चिन्तासमायुक्ता सोद्वेगतरमानसा ॥ ३२ ॥
अकुर्व्वती जनैः संग स्वरविद्यामशिक्षयत्।
गन्धर्वैः कुशलैस्तत्र नानादेशसमागतैः ॥ ३३ ॥
नृत्यविद्यामशिक्षच्च गायनैर्नृत्यकारिभिः।
इत्येवं वर्त्तमाना सा पुरुषैः संगवर्जिता ॥ ३४ ॥
तां विद्यां जीवनीकृत्य निजवृत्तिमकल्पयत्।
कुलस्त्रीणां गतिं दृष्ट्वा तुतोष च मुमोद च ॥ ३५ ॥
ततः कालवशात्सा वै जरती पञ्चतां गता।
ब्रह्मावर्ते सम्भवत् कन्यका नन्दशर्मणः ॥ ३६ ॥
आख्यया सुभगा नाम रामभक्तिपरायणा।
अतीवरूपलावण्यवेशालंकारभूषिता ॥ ३७ ॥
तस्या मातोर्जला नाम महोर्जितवती तु सा।
ताभ्यां पितृभ्यां सा नित्यं पाल्यमाना दिने दिने ॥ ३८ ॥
ववृधे रूपलावण्यवयःशीलगुणान्विता।
तस्या लोकोत्तरं रूपं तेजश्चातिमनोहरम् ॥ ३९ ॥
विलोक्य मातापितरौ चिन्तायुक्तौ बभूवतुः।
अहो इयं वरतमा कन्या कस्मै प्रदीयताम् ॥ ४० ॥
नास्या रूपसमो भर्त्ता लभ्यते धरणीतले।
इति चिन्तासमायुक्तौ निद्रां न समुपेयतुः ॥ ४१ ॥
सा तु चन्द्रमुखी कन्या स्वभावादेव सुव्रता।
रामभक्तिपरा नित्यमेकादश्यामुपोषिणी ॥ ४२ ॥
कार्तिकव्रतिनी चैव माघवैशाखसंयमा।
औत्पत्तिकज्ञानयुक्ता शुचिः प्रयतमानसा ॥ ४३ ॥

• १६९ -

राम रामेति जल्पन्ती श्रीपते राघवेति च ।
जगद्भर्तास्तु मे भर्ता काङ्क्षन्तीति मुहुर्मुहुः ॥ ४४ ॥
वयोऽन्वितापि न तरां चक मे प्राकृतं नरम् ।
वरचिन्तातुरौ दृष्ट्वा पितरावभिकाङ्क्षती ॥ ४५ ॥
साक्षाल्लक्ष्मीपति कान्तं स्वभावादेव तत्त्ववित् ।
अथ तस्याः पिता चक्रे काले पाणिग्रहोत्सवम् ॥ ४६ ॥
सुपर्वाख्येन विप्रेण भार्गवेण निरायुषा ।
विवाह्य विधिवत्तां तु कन्यकां नन्दशर्मणः ॥ ४७ ॥
पथि स्वसदनं गच्छन् दष्टः कृष्णाहिना मृतः ।
सा सुन्दरी तथा वीक्ष्य तमुक्तक्रान्तासुमातुरा ॥ ४८ ॥
अनुगन्तुं मतिं चक्रे तावदाहान्तरिक्षगीः ।
अलं शोकेन ते तन्वि नासौ भर्ता तवात्मनः ॥ ४९ ॥
भज श्रीरामचरणं त्वं जीवस्व म्रियस्व मा ।
यावदायुः प्रर्वतस्व साधुभिः सेविते पथि ॥ ५० ॥
भजन्ती परया भक्त्या स्वात्मभर्तारमच्युतम् ।
इति श्रुत्वा व्योमगिरं संनिवृत्ताभवत्ततः ॥ ५१ ॥
पत्युस्तस्यानुगमनात् सुभगा भजनोत्सुका ।
विलप्य लोकरीत्या सा मृतं भर्तारमादरात् ॥ ५२ ॥
आनीता स्वपितुर्गेहं भ्रातृभिः पुनरेव सा ।
तत्रस्था सा रामं भेजे प्रेम्णा लोकोत्तरेण च ॥ ५३ ॥
उपदिष्टा नारदेन वैष्णवप्रवरेण सा ।
षडक्षरं राममन्त्रमुपासांचक्र उच्चकैः ॥ ५४ ॥
वैष्णवं कर्म कुर्वाणा तत्सेवौपायिकं भृशम् ।
कायेन मनसा वाचा चक्रे सा वैष्णवं तपः ॥ ५५ ॥
तीर्थेष्व्वायतनेष्वन्येष्वतिपुण्यतमेषु च ।
कुर्वंती विविधां भक्तिं चचारसुभगाह्वया ॥ ५६ ॥
वैष्णवाख्येन तपसा शोषयामास सा तनुम् ।
सदाचाररता भक्ता विशुद्धहृदया च सा ॥ ५७ ॥
भक्त्या वशीकृत्य रामं वर्तमाना शुभे पथि ।
कदाचित्स्वप्नमध्ये सा ददर्श निजवल्लभम् ॥ ५८ ॥
रामं सहजया युक्तं प्रमोदवनमध्यगम् ।
नवीननीलमेघाभं पीताम्बरसमुज्ज्वलम् ॥ ५९ ॥
२२

• १७० -
  सुवर्णसूत्रकटककुण्डलादिविभूषितम् ।
  अत्युदारमुखं रुच्यं स्वभावमधुराकृतिम् ॥ ६० ॥
  तस्य वामाङ्कसंसक्तां सहजानन्दिनी प्रियाम् ।
  कमलाद्यकरां देवीं स्मयमानां गुणोज्ज्वलाम् ॥ ६१ ॥
  सद्यो निर्मुक्तनिद्रा सा प्रोत्थिता तदनन्तरम् ।
  अस्मार्षीद् वल्लभं रामं यथोक्तमधुराकृतिम् ॥ ६२ ॥
  सहजानन्दिनीप्रेमभक्तिक्रीतं प्रियं तु सा ।
  विज्ञाय सुभगा चक्रे सहजाराधने मतिम् ॥ ६३ ॥
  भक्त्या समाराध्य तु सा सहजां रामवल्लभाम् ।
  रामभक्तिं परां लेभे सुभगा सुभगाकृतिः ॥ ६४ ॥
  अन्यदत्यद्भुतं राजंस्तस्या भक्तिस्वरूपके ।
  उपलब्धे महारत्ने प्रकाश उपजायते ॥ ६५ ॥
  रामभक्तेर्विशुद्धायाः श्रीभक्तेश्च विशेषतः ।
  श्रीभक्ती रामभक्तिश्च भक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ६६ ॥
  सहजानन्दिनीरक्तिः श्रीभक्तिरिति शब्दिता ।
  श्रीमद्रामचन्द्रे भक्तिः सा वै रामविशेषिता ॥ ६७ ॥
  रामभक्तेर्हेतुभूता श्रीभक्तिः प्रेमरूपिणी ।
  प्रेमरूपा स्वयं साक्षात्सहजानन्दिनी प्रिया ॥ ६८ ॥
  तस्माद्भक्तिं ददात्येषा सहजाऽऽराधिता भृशम् ।
  रसिकेन्द्रवरो रामः पुरुषोत्तमशब्दितः ॥ ६९ ॥
  कल्याणगुणसम्पन्न आदिलक्ष्मीरतिप्रदः ।
  तदालिङ्गितवल्ली सा तद्दृश्यत्वप्रदायिनी ॥ ७० ॥
  यावन्नाराधिता सा वै कथं रामः प्रसीदति ।
  अतः श्रीरामवश्यार्थं सहजाराधयेद्भृशम् ॥ ७१ ॥
  या प्रसन्ना सती सद्यः स्वात्मैकत्वं ददात्युत ।
  यथा श्रीसहजा देवी सुभगा प्रीतिवत्सला ॥ ७२ ॥
  स्वात्मैकत्वमदात्तस्यै सुभगायै स्वरूपतः ।
  सुप्रसन्ना कदाचित्सा आदिलक्ष्मीः परा स्वयम् ॥ ७३ ॥
  सुभगायाः परप्रेम्णा प्रत्यक्षा समभूत्ततः ।
  अशोकवनमध्यस्था श्रीरामानन्दरूपिणी ॥ ७४ ॥
  चन्द्रानना तडिद्गौरी वामे कमलधारिणी ।
  दक्षिणेऽभयदानाढ्या सानन्दकलहासिनी ।
  मधुरालापिनी रामा वरं ब्रूहीति सादरम् ॥ ७५ ॥

• १७१ -
  श्रीसहजोवाच
  सहजाहं प्रेमरूपा श्रीरामाद्धार्ङ्गरूपिणी ।
  प्रेम्णानेन तव प्रीता स्वात्मैक्यं दातुमुत्सहे ॥ ७६ ॥
  धन्यासि सुभगे देवि त्वं मद्रूपासि भाविनी ।
  मया सम्प्रीतया वत्से दत्तं स्वात्मैक्यमेव ते ॥ ७७ ॥
  अधुना सुभगेत्याख्या त्वामालम्ब्य भविष्यति ।
  या पूर्वं सुभगा नाम सुभगा सैव भामिनी ॥ ७८ ॥
  श्रीशुक उवाच
  इत्थं श्रीः स्वस्य माहात्म्यं दत्वा तस्यै कृपान्विता ।
  आगामिनि भवे सैव सुभगाख्या भविष्यति ॥ ७९ ॥
  एवं सुखितगोपोऽपि तथा माङ्गल्यका प्रसूः ।
  नित्ये धाम्नि स्वरूपेण तिष्ठतः सर्वदा प्रभोः ॥ ८० ॥
  परितुष्टः प्रभुस्ताभ्यां भक्त्यात्यन्तविशुद्धया ।
  दत्तवान् पितृदात्म्यं १देवहूत्यै कर्दमाय च ॥ ८१ ॥
  एवं सर्वोऽपि लीलाया नित्यः परिकरः किल ।
  आविर्भावतिरोभावैः क्रीडति प्रभुणा सह ॥ ८२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥
  ✤
  पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  प्रत्यक्चितिः परानन्दा सहजानामशब्दिता ।
  रामभक्तिः शुभगुणा न तां स्तोतुमहं क्षमः ॥ १ ॥
  अनेकनामरूपात्मा स्वानन्दरसकेलिनी ।
  चिन्मये परमे धाम्नि प्रमोदवनसंज्ञिनि ॥ २ ॥

१. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।