भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• १७२ -
  नानाभावमयैर्भोगैः क्रीडत्येषा दिवानिशम् ।
  रामेण स्वानुकूलेन चिदानन्दाद्वयात्मना ॥ ३ ॥
  अप्राकृतानुभावेन स्वरूपानन्दलीलया ।
  सा कदाचिद्दधौ मानं रहःकेलिरसोदये ॥ ४ ॥
  क्रीडन्त्येव मनोरम्ये रसकुञ्जे रसात्मिका ।
  अन्तर्दधौ सखीलोकैः सार्द्धं लीलामनस्विनी ॥ ५ ॥
  ततस्तद्विरहेणैव दूयमानहृदुन्मदः ।
  छन्नो विरहजैर्भावैः सात्त्विकैश्च स्खलन्मनाः ॥ ६ ॥
  चलितुं नाशकत्कुञ्जात्कृती स रसवित्तमः ।
  सान्तर्धाय ततः कुञ्जाच्छ्रोनन्दनगृहेऽभवत् ।
  राजिन्यां गोपतेर्वध्वां प्रसादसुमुखाकृतिः ॥ ७ ॥
  जनक उवाच
  कस्माच्छ्रीनन्दनगृहे सहजानन्दिनी गता ।
  एषा खलु परालक्ष्मीः प्रत्यग्ज्योतिश्चिदात्मिका ।
  एतं मे संशयं छिन्धि त्वं श्रीशुक महामुने ॥ ८ ॥
  अहो भाग्यं गोपवंशस्य तस्य श्रीनन्दस्य ग्रामवास्तोर्जनस्य ।
  श्रीराजिन्याश्चैव मातुः परायास्तस्याः श्रीमदादिलक्ष्म्याः स्वयं वै ॥ ९ ॥
  किं ताभ्यां सुकृतं तादृक्कृतं लोकोत्तरं तपः ।
  कर्म वा दुष्करं किंचिद्येनेषा कन्यतां गता ॥ १० ॥
  श्रीशुक उवाच
  विवस्वान् भगवान् देवः प्रभा चैव महामनाः ।
  तौ दम्पती प्रचक्राते सहस्रं शरदां तपः ॥ ११ ॥
  मन्दाकिन्यास्तटे शुद्धे सुमेरुशिखरोपरि ।
  कल्पवृक्षवने रम्ये तस्थतुस्तौ तयोर्तौ ॥ १२ ॥
  अन्येन च स्वरूपेण भास्वन्मण्डलमूहतुः ।
  तयोर्मण्डलवर्ती यो वैकुण्ठसदनेश्वरः ॥ १३ ॥
  लक्ष्मीनारायणो देवो युगलात्मा तडिद्घनः ।
  तस्याप्यंशी परो देवः श्रीरामः सहजासखः ।
  स एव भावितस्ताभ्यां योगयुक्तेन चेतसा ॥ १४ ॥
  जनक उवाच
  ताभ्यां केनोपदिष्टो वै श्रुत्यगोचरविग्रहौ ।
  परौ श्रीसहजारामौ तडिद्घननिभाकृती ॥ १५ ॥

• १७३ -
  चिदानन्दघनं ब्रह्म प्रभाभूतं हि यत्तनोः।
  तदेव सहजारामयुग्ममित्थं त्वयोदितम् ॥ १६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  स्वयम्भूरेश भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः।
  येन वेदः पुरा सृष्टः शब्दब्रह्ममयोऽखिलः ॥ १७ ॥
  स एव भगवानेतं सृष्ट्वाँलोकविस्तरम्।
  साक्षात्परम्पराभेदादेकोऽनेकश्च कारणम् ॥ १८ ॥
  स एवाण्डं ससर्जैदमपायन्तः स्ववीर्यधृक्।
  तासु गर्भमभूद्भूयो ब्रह्माण्डं यदनन्तकम् ॥ १९ ॥
  ब्रह्माण्डञ्चप्सु निहितमापस्तद्विश्वतेजसि।
  स वैश्वतेजसो वह्निः संस्थितः परमानिले ॥ २० ॥
  परमानिल आसीनः परमे व्योम्नि कार्यशः।
  एतद्विश्वं उद्भूतं महामनस उद्भवात् ॥ २१ ॥
  तन्महाहंकृतौ व्याप्तं महा महति सा तता।
  महा महन्महामाया महाप्रकृतिसंज्ञके ॥ २२ ॥
  अव्यक्ताख्ये परे व्योम्नि प्रधाने सर्वकारणे।
  अव्यक्तमन्तरंगायां महाशक्तौ परात्मनः।
  परमात्माक्षरं ब्रह्म वेदानां स्थानमुत्तमम् ॥ २३ ॥
  समन्वयो यत्र गिरां पराणां वेदाख्यानामुपनिषदाह्वयानाम्।
  तदक्षरं ब्रह्मविदो वदन्ति यद्वेत्तारस्तं परमाप्नुवन्ति ॥ २४ ॥
  परमः पुरुषो रामो भगवान् पुरुषोत्तमः।
  यतो भुवनमुद्भूतं यस्मिन् परिसमाप्यते ॥ २५ ॥
  यतो वेदाश्च सम्भूतास्तद्ब्रह्मस्य प्रभामयम्।
  इति ज्ञात्वा स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २६ ॥
  तदंशभूतः सकलं सृष्टवान् भुवनं विधिः।
  यः सोऽण्डं व्यसृजत्पूर्वं तत्र जातः स्वयं च यः ॥ २७ ॥
  विवस्वानेष भगवान् द्योतमानस्त्रयीमयः।
  स्वयम्भूर्भगवान् सर्वमुवाचैवं विवस्वते ॥ २८ ॥
  विशिष्ट ब्रह्माणस्तत्त्वं साङ्गोपाङ्गरहस्यकम्।
  तस्मै तन्त्रं समाचख्यौ कृत्स्नं सकर्मपद्धतिम् ॥ २९ ॥
  ततश्चोपनिषत्सारं ज्ञानयोगं तपोयुतम्।
  भक्तिशास्त्रं रसमयं सोपासनमुदाहृतम् ॥ ३० ॥

• १७४ -
  तत्त्वं निदर्शयामास करामलकवत्स्फुटम् ।
  सोंऽशः साक्षात्स्वयं रामस्यांशो देवऋषीमयः ॥ ३१ ॥
  स्वयं चाधिजगे सर्वं विवस्वान् सकलाः श्रुतीः ।
  साङ्गाः सहरहस्याश्च पृथक्संस्थाक्रियामयीः ॥ ३२ ॥
  शब्दब्रह्माखिलं ज्ञात्वा दृष्टिं चक्रेऽर्थगोचराम् ।
  समासव्यासतो जज्ञे रामं सर्वार्थरूपिणम् ॥ ३३ ॥
  यावन्तो वै मताः शब्दास्ते सर्वे रामवाचकाः ।
  रामो विशुद्धतत्त्वं तद्रामाख्यं धाम शर्मभृत् ॥ ३४ ॥
  राममुष्य१ तपश्चक्रे विवस्वान् प्रभया सह ।
  निराहारौ जितात्मानौ जितेहामुष्मिकस्पृहौ ॥ ३५ ॥
  सहस्रवर्षपर्यन्तं तपोनिष्ठौ बभूवतुः ।
  तयोराविर्बभूवासौ रामः सहजया सह ॥ ३६ ॥
  तौ विलोक्य प्रभासूर्यो लोकोत्तरगुणाकरौ ।
  प्रेम्णा श्रोसहजारामौ शृङ्गाररसविग्रहौ ।
  तयोरासीन्मतिर्भूयः पुत्र ईदृग्भवेत् नः ॥ ३७ ॥
  श्रीभगवानुवाच
  इमं मनोरथं प्रादामदितयै कश्यपाय च ।
  इयं तु सहजा देवी मम रसात्मिका ॥ ३८ ॥
  भवित्री युवयोः कन्या पराश्रीर्विश्वतैजसी ।
  अहं चेश्वरभावेन प्राप्स्यामि भवतोः कुलम् ।
  भूत्वा जामातृरूपेण गुप्तो जारव्रते स्थितः ॥ ३९ ॥
  विवस्वानुवाच
  भूत्वापि प्रकटोऽस्मासु जारभावेन किं प्रभो ।
  भविष्यसि श्रीसहजा यतस्तव सदा वधूः ॥ ४० ॥
  भवता लालितां देवी नित्यं परमभूषिताम् ।
  कं स्वादं लप्स्यसे राम नित्यसिद्धास्वरूपतः ॥ ४१ ॥
  श्रीराम उवाच
  अधिकोऽत्र रसानन्दो भावे स्नेहरसात्मके ।
  दौर्लभ्यं नाम स्पृहाया वर्द्धनं परमं मतम् ॥ ४२ ॥
  स्पृहा संचारिणी स्नेहे पूर्णभावविभाविनी ।
  अतोऽयं रसभावो वै भविता वां गृहेषु नो ॥ ४३ ॥

...`
Let's read character by character:

1. त (ta)
2. स्मि (smi)
3. न् (n)
   space
4. मा (mā)
5. ने (ne)
   space
6. स्व (sva)
7. स्व (sva)
8. रू (rū)
9. प (pa)
10. न् (n) -- wait, is it न्?
11. ति (ti) -- wait! Look at the top!
    Is there an 'i' matra?
    Look at the vertical line with a hook to the left:
    Wait, that is an 'i' matra!
    Wait, whose 'i' matra?
    Does it go over 'त' or 'प'?
    Wait! Look at the character:
    It is: प (pa) then 'न्' then 'ति'?
    Wait, look at 'न्ति' in 'शान्ति', 'ददन्ति', 'यान्ति'.
    In Devanagari, 'न्' + 'त' + 'ि' is written with the 'i' matra on the left, covering 'न्' and 'त': 'न्ति'!
    Does that glyph look EXACTLY like 'न्ति'?
    Wait, let's look at the loop:
    It has a vertical line on the left, an arch at the top, going over 'न्' and... wait!
    No, look at: स्वस्वरूपन्तिधाय

• १७६ -
  प्रभामण्डललध्येण अनुभावेन भूषिता ।
  अस्यां संजातमात्रायां क्षितिरासीच्छुभान्विता ॥ ७ ॥
  जलानि सुप्रसन्नानि सुज्वालश्चहुताशनः ।
  शुभस्पर्शस्तथा वायुर्वाति त्रिविधसुन्दरः ॥ ८ ॥
  मनांसि परभक्तानां श्रीरामस्य पदस्पृशाम् ।
  आसन्नतिप्रसन्नानि ब्रह्मबोधोदयाद्यथा ॥ ९ ॥
  केचन ननृतुर्गोपाः केचिद्गोपालका जगुः ।
  केचिच्च चिक्षिपुर्भूयो दध्यक्षतशुभाञ्जलीन् ॥ १० ॥
  गोपिकाः स्वस्वगेहेभ्यः सद्दर्वादलपाणिकाः ।
  सामन्त्राः साक्षतकरा आजग्मुः समलंकृताः ॥ ११ ॥
  गावः शृङ्गारिता गौपैर्वासोऽलंकारधातुभिः ।
  वृषा वत्सावत्सतर्र्यः सर्वा एव महीपते ॥ १२ ॥
  आयान्तीनां च यान्तीनां गायन्तीनां च यूथपा ।
  नृत्यन्तीनां वाद्यतीनां गोपीनामुत्सवोऽभवत् ॥ १३ ॥
  तस्मिन् मङ्गलभूयिष्ठे समाजे व्रजयोषिताम् ।
  इन्दिरा व्यचरत् साक्षात्स्वयं निर्मञ्छनीकृता ॥ १४ ॥
  रत्नकाञ्चनराशीनां मिषेण परितश्च सा ।
  आत्मानमुपदीकृत्य परितः पर्युपस्थिता ॥ १५ ॥
  आगच्छन्त्यो व्रजमृगदृशो नन्दनाख्यस्य गेहे-
  मार्गे कूजद्वलयरसनानूपुरद्वन्द्वघोषैः ।
  श्रीराजन्या अविरतमलञ्चक्रिरे द्वारवेशं-
  सम्पद्देव्याः किमपि चतुरङ्गाख्यसेना इवोग्रा ॥ १६ ॥
  दिशां प्रसादेन मनोहरेण सितांशुकोटिद्युतिदीपितानाम् ।
  जगज्जनेनानुमितानि तस्याः सौभाग्यभाग्योद्भवनानि भूयः ॥ १७ ॥
  तदुत्सवे समायाता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
  पृथक् पृथग् जगुर्गाथा इमास्तत्र विचक्षणाः ॥ १८ ॥
  ब्रह्मोवाच
  जय जय लीलाललिते गुणगणकल्याणश्रुते ।
  कृपय सुभव्ये सहजे मयि भवसर्गाकुलिते ॥ १९ ॥
  व्रजवसुधासंपदियं प्रकटितरूपा भवति ।
  वितरतु भक्तिं सहजे

• १७७ -
  चिरमुदयस्वाभरणा सुखितगवेन्द्रस्य भुवः।
  क्वचन भवित्रीं जनके जगदुदयायाभ्युदिता ॥ २२ ॥
  वाण्युवाच
  परधामतः प्रमुदकाननाजजयत्ति संगता त्व नन्दनालयम् ।
  परमशोभया शोभनैर्गुणैः किमपि मण्डपस्युच्चकैर्जगत् ॥ २३ ॥
  विधिपयोधिजाः पुष्टिकान्त यस्तदनुकीर्तिस्तुष्टिरिला चोर्जिका ।
  तदनु विधिका परीचायाविधिका परिलसन्ति माया च ते शक्तयः ॥ २४ ॥
  निजसुशक्तिभिः संगता पराश्रयगुणान्विता स्वामिनी प्रभोः ।
  स्नपयसिप्रिय लोचनाम्भैर्विरहवेदनारुद्धमानसे ॥ २५ ॥
  किमपि जन्मनि गोपकुले सरसलीलया राममन्वितुम् ।
  त्वमथ राजसे रासराज्येश्वरी परमभावकानप्रेम दापितुम् ॥ २६ ॥
  महादेव उवाच
  आविर्भावं प्राप्य महेशी ब्रह्मभूमौ श्रीराजिन्या-
  गर्भमणित्वं प्रतिपद्य सम्यङ्मानो व्यरचि भवत्या
  श्रीरामस्य छन्दक्रीडां खलु सहजानन्दात्वम् ।
  कर्मेत्येके कालमथैःके निगदन्ति दैवं चान्ये
  स्वाभावमपरे प्रवदन्ति ब्रह्मविद्वांसो मे सद्यः ॥ २७ ॥
  सुमुखीः त्वां जानन्त्येके निर्गतकालाभिपाशाः
  श्रीमत्सहजानन्दा श्रीराजिनीगवेन्द्र-
  प्रेमानन्दस्तोममयी परमाद्या यस्मै मातः
  कृपयसि सुलभस्तस्येशः ।
  योगीन्द्राणां चेतसिदुर्लभतरस्त्वेष मातः
  परमं प्रमोदविपिनं तव धाम स्वेच्छानन्दावसे रसानन्दागारं
  तत्र क्रीडन्तीं त्वां सुखितामजसगे ये सेवन्ते तेषां मुक्तिस्तृणतुल्या ॥ २८ ॥
  इत्थं गाथाः प्रगायन्तो नन्दतुर्जातसम्भ्रमाः ।
  ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो ये चान्ये देवतोत्तमाः ॥ २९ ॥
  सर्वे स्त्रीवेशिनो भूत्वा ननृतुर्नन्दनाङ्गणे ।
  श्रीनन्दनः प्रसन्नात्मा तेभ्योऽदात् पटभूषणे ॥ ३० ॥
  भोजनं चापि विविधं परमान्नं सुपेशलम् ।
  ते तृप्ता मानितास्तुष्टाः प्रायुञ्जन् शुभदाशिषः ॥ ३१ ॥

न, the mother is called "राज्ञी" (the Queen)!
"श्रीराज्ञी" = the revered Queen!
And "नो" = "नः" (our)!
Or "श्रीराज्ञी नः मातुः" -> "श्रीराज्ञीनोमातुरङ्क..."!
Wait, or is her name "राजी"?
If her name is "राजी", can it be "श्रीराजी नो मातुः"? "Revered Raji, our mother"?
Wait, look at that letter: is it 'जी' or 'ज्ञी'?
Let's zoom in extremely close to that letter:
Top line: horizontal bar.
Letter body:
Wait, look at:
Vertical bar on the right? No, there is a vertical bar on the right with a matra going to the left?
Wait! Look at the top of that letter:
There is an arch going to the LEFT: that is an 'इ' (short i) matra!
Wait, look at the arch:
It starts from the vertical bar of the NEXT letter, or does it go to the left?
Wait, look at 'नि' in 'निःसाधना' : arch goes to the left.
Look at 'पि' in 'पितुर्गेहं' : arch goes to the left.
Now look at :
Letter 4 is रा.
Letter 5 has an arch going to the left!
And the consonant

– १७९ –
सा चैवं राजहंसी ब्रजजननयानन्दसंदोहदात्री ।
सीतेत्याख्या प्रसिद्धा नृपवर सहजानन्दिनीति प्रगीता ।
श्रीनन्दनस्य प्रमुदवनपरा नित्यलक्ष्मीरनन्ता ।
चित्ते संचिन्तनीया सपदि सुमहती या प्रसिद्धा चिकीर्षोः ॥ ३ ॥
नित्यधाम च माहात्म्यं प्रमोदवनसंज्ञितम् ।
यः शृणोति नरस्तस्य कल्याणमुपजायते ॥ ४ ॥
सहजां शृणुयाद्यश्च नामलीलागुणान्विताम् ।
सहजानन्दिनीनाथं तथा रघुकुलोद्वहम् ॥ ५ ॥
नामलीलागुणैर्युक्तं जीवन्मुक्तः स वै भवेत् ।
सुखितस्य च माहात्म्यं पूर्णस्नेहस्य गोपतेः ॥ ६ ॥
माङ्गल्यायाश्च पुण्याया महिमार्णवो वै महान् ।
ययोस्तनयतां प्राप्तः श्रीरामो रमणोसखः ॥ ७ ॥
नित्यलीलासमायुक्तः प्रमोदवनचन्द्रमाः ।
सहजानन्दिनीसीतापार्श्वद्वयसुशोभितः ॥ ८ ॥
रासमण्डलमध्यस्थः सखीभिः परिवारितः ।
सरयूपुलिने रम्ये रासलीलां करोति वै ॥ ९ ॥
अत्र विष्ण्वादयः सर्वे सखीभावसमन्विताः ।
पश्यन्ति सादरं प्रेम्णा राघवेन्द्रं परात्परम् ॥ १० ॥
हर्षिताः स्वस्वचेतसि ते रोमाञ्चितविग्रहाः ।
लुठन्ति राघवेन्द्रस्य चरणोपान्तविह्वलाः ॥ ११ ॥
मुहुर्मुहुर्नति कृत्वा स्तुति कृत्वा मुहुर्मुहुः ।
दण्डवत् प्रणताः सर्वे राघवं रसिकोत्तमम् ॥ १२ ॥
पुनरुत्थाय ते सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।
सपर्यां राघवेन्द्रस्य चक्रुः प्रेमसुविह्वलाः ॥ १३ ॥
कृतार्थं मन्यमानाः स्वं ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।
दर्शनाद् राघवेन्द्रस्य अयोध्यायाश्च दर्शनात् ॥ १४ ॥
सरयूदर्शनाच्चैव प्रमोदवनदर्शनात् ।
प्रेमविह्वलिताः सर्वे वभूवुः सहसा क्षणात् ॥ १५ ॥
एवं ब्रह्मादयो देवा ये चान्ये सुरसत्तमाः ।
लीलां श्रीराघवेन्द्रस्य प्रेम्णा पश्यन्ति प्रत्यहम् ॥ १६ ॥
इमां प्रेममयीं लीलां महोदरान् गुणांस्तथा ।
शृणुते राघवेन्द्रस्य प्रेमभक्ति लभेत सः ॥ १७ ॥

• १८० -
  सहजायां रति प्राप्य जीवन्मुक्तो भवेत्स्वयम् ।
  ययोर्गेहे राजते नित्यं प्रेमानन्दमयी परा ॥ १८ ॥
  सहजानन्दिनीनाम्नी लक्ष्मीकोटिगुणान्विता(धिका)।
  महालक्ष्मीः श्रीरामस्य रमणी रमणीयमाः ॥ १९ ॥
  कस्तयोस्तुल्यतां यायाद्राजिनीनन्दनयोर्वै ।
  सहजानन्दिनीस्पर्शलालनात्तीर्थभूतयोः ॥ २० ॥
  तव नृप सदने च श्रीमदाद्येन्दिराया जनुरितिशृणुपाद्यो हर्षवित्तैकचित्तः ।
  स भवति परलीलाप्रेमजानन्दसिन्धुप्रविततलहरीणां वृन्द आप्लुत्य तुष्ट :॥२१॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे श्रीशुकजनकसंवादे सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥
  ∗</br>
  अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  जनक उवाच
  अथाश्रावय मे ब्रह्मंलीलां रसमयीं पराम् ।
  प्रमोदवनराज्ञ्याः श्रीसहजायाः सनातनीम् ॥ १ ॥
  मानस्य हेतुमाख्याहि परे धाम्नि विलासिनोः ।
  येनान्तर्द्धिमगादेषा द्वैतीयिकभावावधिः ॥ २ ॥
  एनां हि शृण्वतो नाम मम श्रीसहजाश्रयाम् ।
  कथामद्भुतरूपां वै औत्कण्ठ्यं वर्द्धतेऽनिशम् ॥ ३ ॥
  श्रीशुक उवाच
  मानस्य¹ कारणं वक्ष्ये सहजाया विशेषतः ।
  इयं रहस्यगा लीला गोपनीया प्रयत्नतः ॥ ४ ॥
  कदाचित्सहजानन्दा प्रमोदवननायिका ।
  उत्फुल्लमालतीमल्लीमाधुरीमधुरे मधौ ॥ ५ ॥
  अत्युत्कण्ठावशात्कान्ते प्रेषयामास दूतिकाम् ।
  सा तं कुन्दवने स्थाप्य समेता सहजान्तिके ॥ ६ ॥
  १. नास्ति बडौ० ।

?
Wait, look at 'वि' in "विविध": the i-matra is very clear.
Then 'ध'. Then 'व': does it have an i-matra?
Wait, the matra of 'स्त्रि' is a long curve covering 'त्स्त्रि'.
Between 'ध' and 'त्स्त्रि', there is 'व'. It does NOT have an i-matra. It is 'व'.
Wait, then 'त्' + 'स्त्रि': 'त्स्त्रियः'.
So "विविधवत्स्त्रियः" (the women, in various ways). "विविधवत् स्त्रियः".

Let's check line 31:
"तुलाकोटीन्निधायाङ्घ्रयोः किङ्किणी पर्यभूषयन् ।"
Wait, is it "किङ्किणी पर्यभूषयन्" or "किङ्किणीः पर्यभूषयन्"?
Look after 'णी': no visarga. Just "किङ्किणी पर्यभूषयन्".

Let's check line 32:
"मञ्जरीकाधः संलग्नाः कलहंसनिनादिनीः ॥ २० ॥"
Wait, "मञ्जरीकाधः संलग्नाः" or "मञ्जरीकाधःसंलग्नाः"? There is a space.
"कलहंसनिनादिनीः ॥ २० ॥" - visarga is clearly visible.

Let's check line 11:

मण्डयांचक्रुस्तस्याः सख्या विचक्षणाः ।
Wait, 'आननं':
Look at 'आननं': आ न नं.
'मण्डयांचक्रुस्तस्याः': म ण् ड य ा ं च क्रु स ् त स्य ा ः
'सख्या विचक्षणाः ।': स ख्य ा वि च क्ष ण ा ः । (Wait, 'सख्या' or 'सख्यः'? It clearly says 'सख्या', though grammatically 'सख्यः' makes sense, the print says 'सख्या').

कबरीं गुफयामासुः पट्टसूत्रान्तरस्थितैः ॥ २५ ॥
Wait, 'गुफयामासुः' - yes, ग ु फ य ा म ा स ु ः.

मणिभिर्मौक्तिकैश्चैव गजमुक्ताफलैस्तथा ।

सीमन्तं पूरयामासुर्युक्तं सिन्दूररेखया ॥ २६ ॥

गजमुक्ताफलैःस्थूलैः संध्याभ्रमिव तारकैः ।

ललाटं मण्डयांचक्रुस्तस्याः कुंकुमपत्रकैः ॥ २७ ॥

कस्तूरी विदुना चैव महाभाग्यैकमन्दिरम् ।
Wait, space between 'महाभाग्यैक' and 'मन्दिरम्'?
It's

• १८३ -
  हा सीते सहजे सितासिततमे साकेतलक्ष्मीपरे-
  पूर्णे चिन्मयचित्तचन्द्रकिरणश्रेणीचमत्कारिणी।
  दत्तप्रेमरसावलम्बनमहो कान्ते जनं मादृशं-
  कामक्रूरकठोरसायकहतिं कृत्वा भृशं मा कुरु ॥ ३५ ॥
  गुणवति तावकीने मधुहासविशिष्टमुखेन्दुरुचिप्रसरे-
  मधुसमयेऽपराधरहिते प्रणवैकपराजितके रमणे।
  वितथमियतमीश्वरि विलम्बमिमं न कुरुष्व कदापि परं-
  न सहितिकालशक्तिरतिमात्रवियोगभवं परितापमिमम् ॥ ३६ ॥
  इत्थं प्रलयमानस्य तस्य पूर्णमहेशितुः।
  कालशक्तिः स्वानुचरी प्रभुं साक्षादुवाच ह ॥ ३७ ॥
  कालशक्तिरुवाच
  अहं कृष्ण सखी नाम तावकीना गुणोदया।
  त्वमिच्छसि यमानन्दं तं साक्षादुपसादये ॥ ३८ ॥
  कालशक्तिरहं कृष्णा ज्ञानशक्तिस्तु जानकी।
  क्रियाशक्तिः कला नाम प्रेमशक्तिश्च मोदिनी ॥ ३९ ॥
  अन्याश्च शक्तयोऽनन्ता योषिद्रूपमुपाश्रिताः।
  प्रभुं गुणनिधिं कान्तं भवन्तं पर्युपासते ॥ ४० ॥
  सर्वासां रञ्जनं कार्यं प्रभुणा भवता प्रभो।
  एतद्धि सौष्ठवं नाथ स्वामिनः स्वामिनीष्वपि ॥ ४१ ॥
  इति ब्रुवाणां तां कृष्णं कोटिचन्द्रावलिप्रभाम्।
  इन्द्रनीलमणिप्रख्यनीलमेघतनुद्युतिम् ॥ ४२ ॥
  ज्योत्स्नायतीं तडिल्लेख्यां स्वर्णकोटितनुप्रभाम्।
  सर्वावयवशोभाढ्यां हसन्तीं कामुकी प्रियाम् ॥ ४३ ॥
  वीक्ष्य कान्तः स्थितो दृग्भ्यां सद्यः कामविमोहितः।
  अविध्यत चलैस्तस्याः कटाक्षैः काममार्गणैः ॥ ४४ ॥
  ततस्तयातिकामुक्या समयुज्यत कामुकः।
  रन्तुमेकान्ततः स्वैरं सुखैर्निधुवनोद्भवैः ॥ ४५ ॥
  कालशक्तिः स्वयं साक्षात् सा तु कृष्णा गुणोदया।
  अदृश्यमकरोत्कुञ्जं तस्मिन् कुन्दवने महत् ॥ ४६ ॥
  दिव्यं तमः समसृजत् क्रीडास्थानं न्यगूहयत्।
  तत्र रेमे तया रामश्चिदानन्दगुणाकरः ॥ ४७ ॥

• १८४ -
  नवं निधुवनं प्राप्य कृष्णायां रामकामुकः।
  तद्गुणैः सहजां गौरी त्रिसस्मार वशंवदः ॥ ४८ ॥
  अथ श्रीसहजानन्दा दूतीवचनलोभिता ।
  कृताङ्गविविधाकल्पा रन्तुं पर्यचलद् गृहात् ॥ ४९ ॥
  सखीभिः सहिता साक्षात्सहजानन्दिनी स्वयम् ।
  विवेश विपिनं घोरं प्रमोदवनगह्वरम् ॥ ५० ॥
  न प्राप तिमिरच्छन्नं कुन्दकुञ्जवनं महत् ।
  मधुचन्द्रोदयज्योत्स्नागोचरं यावदीक्षितम् ॥ ५१ ॥
  तावदन्वेषितं भूयः प्रमोदविपिने तया ।
  सखीभिः सहिता साध्वी सहजानन्दिनी स्वयम् ॥ ५२ ॥
  बभ्राम विपिनं तत्र पृच्छन्ती खलु तांस्तरूनू ।
  अथ तत्र तृषार्ता सा पीत्वा श्रीसरयूजलम् ॥
  विलोक्य दिव्यया दृष्ट्या प्रोवाच वचनं सखीः ॥ ५३ ॥
  श्रीसहजोवाच
  कियद्यावदिदं घोरं वनमद्य गवेषितम् ।
  गौर्या मया ततो ज्ञातं रामः कृष्णामुपासते ॥ ५४ ॥
  कृष्णा च जानकी चैव कला चैव हि मोदिनी ।
  एताः पिबन्ति कान्तास्यसारं प्रेमसुधारसम् ॥ ५५ ॥
  इत उत्थाय सख्यश्चदीपिकापाणयोऽग्रतः ।
  यात कुन्दवनं सर्वा ध्रियतां कामुकाधयः ॥ ५६ ॥
  धृत्वा बद्ध्वा समानीय दण्ड्योऽयं वश्यकामुकः ।
  इत्युत्साहवती गोपीरनुयुज्यस्वयं च सा ॥ ५७ ॥
  अनुकुन्दवनं सद्यः सहजा पर्यगच्छत ।
  अथ कृष्णा भयत्रस्ता सहजायाः समागमात् ॥
  उवाच रमणं वाक्यं दृढबन्धरतिस्थिता ॥ ५८ ॥
  कृष्णोवाच
  इदं कुन्दवनं नाम सहजाया विहारभूः ।
  स्थातव्यं नो चिरमिह स्वस्थानस्थोऽखिलः शुभः ॥ ५९ ॥
  संहजाया सखीनां वै आयान्तीनामितस्ततः ।
  मञ्जीरकिङ्किणीघोषैर्व्याप्ता कुन्दवनस्थली ।
  नात्रास्थातुमितो युक्त पारक्ये कुन्दकानने ॥ ६० ॥

• १८५ -
  श्रीराम उवाच
  मनोऽभिलषितं देशं तमेव नय मां प्रिये।
  इत्युक्तः स तया रामो नीतः स्वस्थानमादरात् ॥ ६१ ॥
  योगशक्त्या स्वया तत्र निभृतं योगरूपया।
  दृढबन्धस्थितावेवैतौ कृष्णरामकामुकौ ॥ ६२ ॥
  विकसद्भूरिमन्दारं कृष्णावनमुपेयतुः।
  अथ श्रीसहजानन्दा दूती निर्दिष्टवर्त्मना ॥ ६३ ॥
  अगात् कुन्दवने कुञ्जेयत्ररामः पुरा स्थितः।
  कामुक्या कृष्णया युक्तः कुर्वाणः सुरतोत्सवम् ॥ ६४ ॥
  तत्र गत्वा सखीवृन्दैः साकं श्रीसहजेश्वरी।
  व्यचष्ट रतिचिह्नानि मध्ये कुञ्जेयथोदिते ॥ ६५ ॥
  नवकिसलयशय्या मर्दिता दृश्यतेऽसौ निधुवनपरिवर्तावर्त संवर्तनतैः ।
  विलुठति मणिमाला मेखलायुक्तसूत्रा विगलितवलयार्धं चाप्यहोकुञ्जधूलौ ॥६६॥
  मुहुरिति विमनस्का भूपउद्दीक्ष्य दूत्या-
  मुखमवनतमुच्चैर्लज्जया धिग् धिगाह।
  अधवति ननु धिङ्मां त्वन्मृषोधायि यातां-
  धिगधरमणमेनं योषां वृषलपं जगामु ॥ ६७ ॥
  केयं दैवहृतस्याहो युवती विहितस्पृहा।
  इहापि सहजाधाम्नि या महोद्धतमानसा ॥ ६८ ॥
  एवमादीनि बहुधा वचांस्यभ्युज्जगाद सा।
  कृष्णसक्तं प्रियं वीक्ष्य बहुरोषरसाविला ॥ ६९ ॥
  भूषणं वसनं रागं हारान् कुसमालिकाः।
  विदधाना सदाङ्गेभ्यो वेपमानाधरा रुषा ॥ ७० ॥
  सहजोवाच
  न तथान्यरतिं वीक्ष्य विद्रूपे सुखवर्जिता।
  यथा मद्दर्शनं वीच्य विद्रूपेऽहं निजे हृदि ॥ ७१ ॥
  य एवं रमते नित्यं रसिकेन्द्रो हि धूर्तधीः।
  तस्याहं कैतवं महाधूर्तस्य योगतः ॥ ७२ ॥
  इति प्रीतिपणं कृत्वा सहजा स्त्रीस्वभावतः।
  सरय्वा वै तटे सद्यः स्रोतोरूपा बभूव ह ॥ ७३ ॥
  विख्याता सा स्वयं लक्ष्मीस्त्रिषु लोकेषु पुण्यवाट्।
  इत्थं मानवती भूत्वा सहजा स्वालिभिः सह ॥ ७४ ॥

• १८६ -
  प्रमोदवनमभ्येत्य पालीग्रामे बभूव सा।
  मानस्य कारणं प्रोक्तं सहजायाः पुराणगम् ॥ ७५ ॥
  एवं सा नन्दनगृहे बभूव सहजेश्वरी।
  रामः कृष्णार्ति भुक्त्वा सहजाकुञ्जमागमत् ॥ ७६ ॥
  तत्र श्रुत्वा यथावृत्तं सहजायास्तथा गतिम्।
  आसीद्विषण्णहृदयस्तदेकसुखमानसः ॥ ७७ ॥
  ज्ञात्वावतीर्णां सहजां श्रीनन्दनगृहे प्रियाम्।
  स्वयमप्यवतीर्णो वै सुखितस्य गृहे प्रभुः ॥ ७८ ॥
  स्वयं रामो नदो भूत्वा सरयूं प्रति संगतः।
  नदीरूपेण रेयाते तत्र तौ दिव्यविग्रहौ ॥ ७९ ॥
  इदं यः सहजेशान्याः शृणुयान्मानकारणम्।
  प्रादुर्भावं चापि तस्याः श्रीनन्दनगृहे पुनः ॥ ८० ॥
  तस्य भक्तस्य सहजा करोति कुशलं स्वयम्।
  प्रेमाणं रामपदयोर्वृद्धिष्णुं प्रतिवासरम् ॥ ८१ ॥
  लभते नियतं मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा।
  इदं रहस्यमखिलं मद्भक्तेभ्यः प्रगोपयेत्।
  कृष्णायाश्चैव रामस्य सहजायाः कथानकम् ॥ ८२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सीताजन्मोत्सवे सहजामानकरणे
  अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥
  ✤
  एकोनषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  इतः सा ववृधे पूर्णा कलाभिः सहजेश्वरी।
  ततश्च ववृधे रामः प्रमोदवनचन्द्रमाः ॥ १ ॥
  कलाः समग्राः प्रबभूव रेतयोलोकोत्तरं श्री सहजानन्दिनीशयोः।
  यथा - नभस्येऽद्भुतशारदत्विषः पूर्णेन्दुसान्द्रद्युतिकौमुदीरुचोः ॥ २ ॥

• १८७ -
  सरय्वाः पुलिने रम्यौ घोषावुत्तरदक्षिणौ ।
  उत्तरे नन्दनो राजा दक्षिणे सुखिताभिधः ॥ ३ ॥
  व्रजेश्वरौ गोपराजौ भुवंजुगुपतुर्व्रजे ।
  समृद्धपशुपालश्रीसंदोहसमुपासितौ ॥ ४ ॥
  लोकेशसम्पदुत्कर्षासावमर्शश्रियान्वितौ ।
  व्रजस्त्रीजनासचारप्रैधमानपुरश्रियौ ॥ ५ ॥
  नन्दिग्रामः सुखितस्याभवद्वै स्थानं सम्पत्संयुता राजधानी ।
  पालीग्रामो योजनार्धेन तस्यस्थानं तद्वै नन्दनस्य प्रसिद्धम् ॥ ६ ॥
  सरयूसुरसां वातैः सेव्यमानावुभौ व्रजौ ।
  पुण्यतीर्थमहास्थानौ गोपीजनसुखास्पदौ ॥ ७ ॥
  मध्ये मंजुवटो नाम योजनोच्छ्रायमण्डितः ।
  योजनाद्धाँर्द्धमायामबहुपादविराजितः ॥ ८ ॥
  हरिन्मणिलसत्पर्णो नवमाणिक्यपल्लवः ।
  रत्नवर्षी मधुसुधाधारारञ्जितमूलकः ॥ ९ ॥
  सुर्वणविटपस्तोमः सुच्छायः श्रीभरान्वितः ।
  त्रिविधानिलसंसेव्यबहुशोभाकुटीगृहः ॥ १० ॥
  ज्योतिर्गणेश्वरो नाम लिङ्गं यन्मूलसंश्रितम् ।
  यस्योपरि न तिष्ठन्ति पक्षिणश्च समंततः ॥ ११ ॥
  दिव्यदैवत रूपोऽसौ सिद्धिदाता महावटः ।
  वनं तु परितस्तस्य कुञ्जपुञ्जुसुमङ्गलम् ॥ १२ ॥
  वनोपवनसंदोहवेष्टितौ तावुभौव्रजौ ।
  इतो निर्गच्छति पुरा ततः श्रीसहजेश्वरी ॥ १३ ॥
  मध्ये मंजुवटस्तत्र नित्यं द्वा वापि खेलतः ।
  यावद्बाल्यदशारम्भ्य स्वस्वदिव्यसखीयुतौ ॥ १४ ॥
  कुमारौ संविहरतो नानाकेलिकलाकुलौ ।
  अतीते बाल्यभावे तु सहजारामसुन्दरौ ॥ १५ ॥
  परस्परालोकलीलारसं पुपुषतुर्भृशम् ।
  एकासने चैकदेशे एकपात्रस्थभुक्तिषु ॥ १६ ॥
  एकशय्याभिशयने संगत्तौ तौ बभूवतुः ।
  सखीभिः सहिता लोला ललामा सहजेश्वरी ॥ १७ ॥
  विजहार वने फुल्लकुसुमावचयादिभिः ।
  इति गोचारणाद्यैस्तु छायाविश्रमणादिभिः ॥ १८ ॥

विचचार वने रामो मकराकारकुण्डलः ।
पीताम्बरोऽरविन्दाक्षो वनमालाविभूषितः ॥ १९ ॥
पौगण्डवेशरुचिरः सर्वस्य हृदयंगमः ।
आयुधेषुक्रियाः शिक्षन् वीरेभ्यो राजधर्मतः ॥ २० ॥
श्रीनन्दनस्य नन्दिन्यामासक्त्या गोदुहोऽभवत् ।
तामासक्तिमहं वक्तुं न क्षमोऽस्मि विवेचितुम् ॥ २१ ॥
नित्यप्रेमरसानन्दानन्दिनोः सहजेशयोः ।
एक एव परः प्रेमा विभक्त इव चाभवत् ॥ २२ ॥
श्रीरामालम्बनो ह्येकः सहजालम्बनः परः ।
सहजा सेविता नित्यमादिलक्ष्म्यारितुष्ट्या ॥ २३ ॥
तेन प्रेमस्वरूपा सा सजाता गोदुहां कुले ।
प्रेमभक्तेःपूर्णरूपा श्रीमतीसहजाभवत् ॥ २४ ॥
अतएव प्रियाश्रेष्ठा रामस्य प्रणिगद्यते ।
स्वाभाविकस्तयोः प्रेमा प्रत्यहं बहुवृद्धिमान् ॥ २५ ॥
पौगण्डे रामचन्द्रस्य प्राकट्यं तु समागतः ।
बालो वृद्धो युवा चापि चकोरश्चन्द्रमाश्रयः ॥ २६ ॥
तथा प्रेमवतीनेत्रं रामकान्तिवराश्रयम् ।
बाल्य एवक्षणे तस्या रामचन्द्रदृशि विना ॥ २७ ॥
अभूतामतिविग्लाने पद्मे ग्रीष्माकुले इव ।
इत्थं क्रमेण तद्वृद्धं प्रेमास्याः सहजाधियः ॥ २८ ॥
आचकर्ष बलाद्रामं विसस्मारेतरं यथा ।
एकदा पञ्चवार्षिकां सहजायां रघूद्वहः ॥ २९ ॥
मात्रा शृङ्गारितो रामः षड्वार्षिक उदारधीः ।
वत्सान् सम्पालयन् नित्यं ययौ मंजुवटं प्रति ॥ ३० ॥
तत्र तां दृष्टवान् सर्वभूषणस्तोमभूषिताम् ।
सहजामनवद्याङ्गीं बालकेलीविशारदाम् ॥ ३१ ॥
शारदस्य विधोः पूर्णा चन्द्रिकामिव सोदयाम् ।
धात्रीपार्श्वे विराजन्ती स्मयमानां मुदावहाम् ॥ ३२ ॥
उदारगुणसदोहां वर्द्धिष्णुतनूमाधुरीम् ।
यथावयोवेशभूषावासोवैशिष्ट्यभूषिताम् ॥ ३३ ॥
सापि तं नीलमेघाङ्गं दिव्यरत्नावतंसिनम् ।
उद्दामरूपसौभाग्यं ददर्श प्रियमादरात् ॥ ३४ ॥

• १८९ -
  मुमोह सहजा देवी प्रियदर्शनमात्रतः ।
  स्तब्धा वटतरोर्मूलमवलम्ब्य कृताश्रया ॥ ३५ ॥
  खिन्नगात्राभवत्सद्यः पुलकौघविसंष्ठुला ।
  कम्पमानतनुस्तन्वी घूर्णमाना पुनः पुनः ॥ ३६ ॥
  विवर्णवदना भूत्वा साश्रुनेत्राभवत्ततः ।
  मूर्छामिव सुसम्पन्ना प्रलीनसकलेन्द्रिया ॥ ३७ ॥
  मग्ना रामसुधासिन्धावुत्थातुमपि चाक्षमा ।
  एवं भावसुसम्पन्नां सहजां वीक्ष्य मातरः ॥ ३८ ॥
  धात्रीभावगताः सर्वा विस्मिता अभवन् स्त्रियः ।
  अङ्कमारोप्य तां निन्युः पालीग्रामं मनोहरम् ॥ ३९ ॥
  रामं च तत्सखायस्ते कथं कथमपि द्रुमात् ।
  मूर्च्छायितं गृहान्निन्युः सुखितस्य व्रजं प्रति ॥ ४० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥
  ⁂
  षष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  अथास्याः शोभना नाम धात्री विस्मितमानसा ।
  श्रीराजन्यैसमाचख्यौवृत्तं वटतले यथा ॥ १ ॥
  शोभनोवाच
  अहो प्रेमातिपुत्र्यास्ते बाल्य एव मुमोह या ।
  रामे सर्वगुणारा मे दृगानन्दे कलानिधौ ॥ २ ॥
  अतः परं किं नु सखि कुर्याद्वयसि संस्थिता ।
  विनैव वयउद्भावमेतावान् प्रेमवारिधिः ॥ ३ ॥
  रामेन्दुमस्याः पश्यन्त्याश्चक्षुः साश्रुकलोदयम् ।
  वपुः सकम्परोमाञ्च प्रलीनेन्द्रियकं मनः ॥ ४ ॥

– १९० –
कथंचिदपि ह्यायाता स्वाङ्कमारोप्य ते सुताम् ।
तत्स्थानादानिनायाहं यत्र दृष्टवती तु ताम् ॥ ५ ॥
इयं हि पतितेव स्यात्प्रेमाघूर्णा महीतले ।
हस्ते वटतरोः शाखामवलम्ब्य सुसंस्थिता ॥ ६ ॥
अस्मिन् वयसि नेदृग्वै प्रेमा दृष्टोऽथवा श्रुतः ।
रसिकेयं दर्शनस्य रसिकाख्या भविष्यति ॥ ७ ॥
एकं जाने गोपपत्नि मा चिन्ते विस्मिता भव ।
अनयोः पूर्वभविकः सम्बन्धः खलु दृश्यते ॥ ८ ॥
अनुरूपवयोवेशरूपालंकारयुक्तयोः ।
इति धात्रीवचः श्रुत्वा सोत्कण्ठा राजिनी स्वयम् ॥ ९ ॥
द्रष्टुकामा तयोः प्रेम राममानय तद्गृहात् ।
तामेव शोभनां नाम प्रेषयामास तं व्रजम् ॥ १० ॥
सुखितस्य गृहं यत्र राजते सकलर्द्धिमत् ।
संध्यायाः पूजनं सायं करोति सहजा स्वयम् ॥ ११ ॥
तत्रोत्सवे समागच्छ मातः सुखितगेहिनि ।
सुतं चानय रामेन्दुं त्वं निजाङ्कविभूषणम् ॥ १२ ॥
इति धात्र्योदिता देवी माङ्गल्यातियशस्विनी ।
विहस्यामन्त्रणं मेने कृत्वा शृङ्गारमादरात् ॥ १३ ॥
पालिग्रामं प्रचलितवती वस्त्रभूषादियुक्ता
श्रीमाङ्गल्या परममुदिता रामचन्द्रस्य माता ।
तत्सार्थेऽसौ नव इव घनो नीलपङ्केरुहाङ्गो
रामः साक्षान्मदनविजयी जग्मिवान् सप्रमोदः ॥ १४ ॥
अग्रे पुरस्कृत्य शुभाः पुरन्ध्रीर्माङ्गल्यका सम्प्रविवेश पालीम् ।
सा द्वारपर्यन्तमुपेत्य सम्यक् सम्मानिता नन्दनगोपपत्न्या ॥ १५ ॥
अथाभिसायं कुसुमावचायं कर्तुं समस्तालिजनैः समेता ।
वनं जगाम प्रमुदाभिधानं विभूषिताङ्गी सहजा सखीभिः ॥ १६ ॥
तत्रालिवर्गैः सहजा प्रसूनान्यवापशोभावविचाय बाला ।
अनेकजातिद्रुमवल्लिजैस्तैरामण्डिता चात्तमहासखीभिः ॥ १७ ॥
तत्रान्तरे च रामोऽपि कृत्वा रूपान्तरग्रहम् ।
सखीवेशेन तत्पार्श्वमगमत् कौतुकान्वितः ॥ १८ ॥
पूर्वं तु तासां चपलोज्ज्वलानां निभाल्य कुञ्जान्तरितः सुकेलीः ।
अथाभ्यगच्छन्मुदितो विलासी कुतूहलाक्तः सहजां वनान्ते ॥ १९ ॥

• १९१ -
  तां वीक्ष्य कृष्णां सहजां मनोज्ञां सलीलसर्वावयवाढ्यरूपाम् ।
  विचित्रकेलीभिरदृष्टपूर्वां पप्रच्छमन्दस्मितरञ्जितोष्ठी ॥ २० ॥
  कासि त्वमम्भोजदलायताक्षी साक्षाद्रतिस्पर्द्धस एव दीनाम् ।
  तवैव रूपेण विचित्रिता मे सखीसमात्यन्तविचक्षणापि ॥ २१ ॥
  सोवाच मन्दस्मितशोभितास्या गोपालकन्याहमिह प्रसिद्धा ।
  व्रजे खलु श्रीसुखितेन्द्रगेहे वसामि सर्वर्द्धिसमूहयुक्ते ॥ २२ ॥
  इच्छाम्यहं दीर्घदृशा त्वयैकं सख्यं सखीवृन्दसमन्वितापि ।
  तत्त्वामुपेतास्मि सखी वयस्यां गृहाण मां सादरमिन्दुवक्त्रे ॥ २३ ॥
  इतीङ्गिता सापि तया सुसख्या प्रत्यग्रहीत्तां समरूपवेशाम् ।
  तस्यास्ततोंऽसे स्वभुजं निधाय वनान्तरे सातिचचार तत्र ॥ २४ ॥
  कृष्णा सखी त्वं मम हृद्यरूपा त्वां वीक्ष्य यातास्मि यथाभिलाषम् ।
  तथैव धात्रा विहितं च सख्यं सदैव नौ चात्र प्रमुद्वनेऽस्मिन् ॥ २५ ॥
  एकं तु विज्ञाप्यमतीव मे त्वयि ग्रामं न यामः सुखितस्य सम्प्रति ।
  त्वामन्नवस्त्राञ्जनलेपनक्रियाविभूषणैः स्वे गृह एव सेव्ये ॥ २६ ॥
  कृष्णोवाच
  समागमो नौ वन एव संगतो न चान्यथा नागरिनन्दनालये ।
  केयं कुतो वेति विमर्शिता पुनः स्थास्याम्यहं तत्र कथं नु सुन्दरि ॥ २७ ॥
  सहजोवाच
  एवं चेद्वन एवात्र दर्शनं दास्यसि प्रिये ।
  यथा न नौ विप्रयोगो भवेत्क्वापि कलावति ॥ २८ ॥
  श्रीशुक उवाच
  इत्थं विरच्य सत्यानि तया श्रीसहजाह्वया ।
  वनान्निवृते कृत्वा पुष्पावचयनक्रियाम् ॥ २९ ॥
  कृष्णा सखी ददौ तस्यै निजरत्नाङ्गुलीयकम् ।
  यस्य धारणमात्रेण वियोगो नैव बाधते ॥ ३० ॥
  सापि कृष्णा नाम सखी पालीग्रामस्य पार्श्वतः ।
  ययौ सहजया सार्द्धमग्रेऽन्तर्द्धिमगात्ततः ॥ ३१ ॥
  तद्वीक्ष्य सर्वधात्रीणामभूच्चेतसि विस्मयः ।
  गवेषयन्त्योऽपि च तां समंतान्नैववलेभिरे ॥ ३२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये-
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्यानेषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥