भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

• २१७ -
  नृपः सत्यवचोबद्धः श्रुत्वा तत्केकयीवचः ।
  भृशमुद्वेजितोऽप्यासीत्तूष्णीं शून्य इवान्तरे ॥ १७८ ॥
  दृष्ट्वा चिन्तातुरं भूपं रामः संतुष्टमानसः ।
  तदभिप्रायमाज्ञाय राजानं सुसमादधौ ॥ १७९ ॥
  श्रीराम उवाच
  राजन् सत्यवचा भूपाः किं मे राज्येन भूयसा ।
  गृहे वापि वने वापि तुल्यं प्रीतिसुखं मम ॥ १८० ॥
  इत्येवं भूरिवाक्यौघैः संतोष्य नृपतिं हठात् ।
  रामः प्रस्थातुमारेभे वनं भ्रात्रा स्त्रिया सह ॥ १८१ ॥
  राज्ञो मातुश्चाप्रियं तत्सत्यवाक्स्थितिहेतवे ।
  चकार भगवान् रामः सर्वत्र समदर्शनः ॥ १८२ ॥
  राज्यं त्यक्त्वा पुराद्यातो वनं रामः सलक्ष्मणः ।
  सीतया धर्मचारिण्या सहितो धर्मपालकः ॥ १८३ ॥
  यावत्त्रिरात्रं ते चक्रुर्जलमात्राशनं वृतम् ।
  चतुर्थे दिवसे प्राप्ते त्रयश्चक्रुः फलाशनम् ॥ १८४ ॥
  पञ्चमे दिवसे गङ्गा समुत्तीर्य रघूद्वहः ।
  चित्रकूटाचले वासं चक्रे परमधार्मिकः ॥ १८५ ॥
  भ्रातुः समागमभयात् कुर्वन् सत्यां गिरं पितुः ।
  ततः प्रतस्थौ भगवान् सीतालक्ष्मणसंयुतः ॥ १८६ ॥
  पृष्ठबद्धमहातूणो धनुष्पाणिः कृपाणभृत् ।
  महासौन्दर्यकलितो वनचारिभिरीक्षितः ॥ १८७ ॥
  प्रविश्य घोरं विपिनं विराधाद्यान् प्रमर्दयन् ।
  महापराक्रमो रामः प्राप्तः पंचवटीवनम् ॥ १८८ ॥
  ततो गोदावरीतीरे रक्षन्नाश्रममण्डलान् ।
  रक्षन् मुनींश्च दैत्येभ्यो रक्षोभ्यस्तत्र चावसत् ॥ १८९ ॥
  सार्द्धद्वादशवर्षेषु व्यतीतेषु वनस्थितौ ।
  रक्षोनाथस्य भगिनीं चक्रे विग्नां च विश्रुतिम् ॥ १९० ॥
  तत्पृष्ठगान् राक्षसांश्च खरादीन् हतवान् सुधीः ।
  क्षेमं च दण्डकारण्यं कृतवान् भुजवीर्यतः ॥ १९१ ॥
  चिक्रीडे दण्डकारण्ये सीतया सहितः प्रभुः ।
  लक्ष्मणं वनरक्षायां नियुज्य परमोत्सवी ॥ १९२ ॥
  २८

• २१८ -
  चक्रे रासविलासादीन् रामोगुप्ततया निशि ।
  प्रमोदवनसामग्रीमाविर्भाव्य विशेषतः ॥ १९३ ॥
  ततो दसमुखः क्रुद्धः श्रुत्वा शूर्पणखादशाम् ।
  मानुषेणैव रामेण किमिदं समनुष्ठितम् ॥ १९४ ॥
  इति संचिन्त्य सातङ्को बभूव रक्षसां प्रभुः ।
  ततस्तस्य प्रतिकृतिं कर्तुं हर्तुं च तत्प्रियाम् ॥ १९५ ॥
  मारीचेन समं यातो मायादीर्घरथस्थितः ।
  माघशुक्लचतुर्दश्यां वीक्ष्य शून्यं तमाश्रमम् ॥ १९६ ॥
  रावणस्तापसवपुर्भूत्वा भिक्षार्थमागतः ।
  तं मायाविनमाज्ञाय सीता देवी मनस्विनी ॥ १९७ ॥
  विवेश गार्हपत्याग्नौ रावणस्तमधर्षयत् ।
  अग्निः सीतानुभावेन् भूत्वा संवर्तकाग्निवत् ॥ १९८ ॥
  अतिमात्रं महागोरस्वरूपो भक्षितुं स्थितः ।
  दग्धुमुद्यन्तममलं वीक्ष्य दुद्राव रावणः ॥ १९९ ॥
  सीताच्छायां समादाय जगाम गगनाध्वना ।
  सा राक्षसकुलं दग्धुं कृत्यारूपव्यवस्थिता ॥ २०० ॥
  छायारूपा समुद्भूय गता लङ्कां निजेच्छया ।
  अथ रामस्तु मारीचं हत्वा भायिनमासुरम् ॥ २०१ ॥
  समुपेत्य ततो वीरौ वीक्ष्य शून्यं तमाश्रमम् ।
  वायसैश्चैव कङ्कैश्च तीक्ष्णतुण्डैः समावृतम् ॥ २०२ ॥
  विहीनं सीतया साध्वा शोकाविष्टौ बभूवतुः ।
  मूर्च्छितः प्रापतद्रामो धरण्यां गतचेतनः ॥ २०३ ॥
  पथ आनीय च ततो लक्ष्मणेन प्रबोधितः ।
  भगवान् हेतुमनुजो रामः श्रीपुरुषोत्तमः ॥ २०४ ॥
  अज्ञातचेष्टोमनुजैः प्राज्ञैरपि सुदुर्गमः ।
  क्वचिज्ज्ञानी क्वचिन्मूढः क्वचिच्छोकसमावृतः ॥ २०५ ॥
  तूणी सम्बध्य वाणौ च सज्जीकृत्य दृढं धनुः ।
  सीतालोकाय बहुशो बभ्राम भ्रातृणा सह ॥ २०७ ॥
  तरुंलताश्च गुल्मांश्च घनराजीन् वनस्पतीन् ।
  पृच्छन् मूर्छन् मुहुर्वीरो बभ्रामबहुशोऽटवीम् ॥ २०७ ॥
  दृष्टो जटायुरग्रे च कृतयुद्धोऽति रक्षसा ।
  सीतार्थं रहितप्राणः कण्ठजीवः पितुः सुहृत् ॥ २०८ ॥

• २१९ -
  ततो वृत्तं समाकर्ण्य प्रियाचौरस्य रक्षसः।
  भ्रातृभ्यां विहितो दाहो मृतस्य वयसोऽस्य च ॥ २०९ ॥
  चक्रे तस्यान्तिकं कर्म तातेति च रुरोद सः।
  हा तात हा पितृसखमदर्थं मृतवानसि ॥ २१० ॥
  अथातितायिनौ वीरौ भ्रातरौ सुहृदौ च तौ।
  रावणेन रणोद्युक्तौ बभूवतुरुदायुधौः ॥ २११ ॥
  कुपितो लक्ष्मणं राम उवाच विरहातुरः।
  जाया मे जीवति यदा तदा जीवतु वै जगत् ॥ २१२ ॥
  ने चेत्सेश्वरं लङ्केशं भस्मीकर्तुमहं क्षमः।
  समुद्रं शोषयिष्यामि धक्ष्यामि धरणीमिमाम् ॥ २१३ ॥
  त्रैलोक्यं नाशयिष्यामि सदेवासुरमानुषम्।
  इत्थं भयानकवचा ब्रूते रामः सदां वने ॥ २१४ ॥
  लक्ष्मणस्तमुवाचाथ प्रणयाद्विहिताञ्जलिः।
  आर्यैवं भवतो वाक्यं श्रुत्वाहं सभयोऽस्मि च ॥ २१५ ॥
  भूमिः प्रचलिता सद्यो जलधिश्च समुत्थितः।
  मेरुश्च कम्पितोऽत्यर्थं देवताश्च चकम्पिरे ॥ २१६ ॥
  मान्धाता सगरश्चैव तथा राजा भगीरथः।
  रघुस्तथाम्बरीषाद्या यावन्तो जनकः स्वयम् ॥ २१७ ॥
  तावत्सम्पालिता भूमिर्र्यथा पित्रा स्वपुत्रकाः।
  तेषां कुले भवान् जातः कीर्तिवर्द्धनकारकः ॥ २१८ ॥
  सूर्यवंशोद्भवः श्रीमान् धर्मात्मा सर्वपालकः।
  एकस्याविनयाद् राम हन्तुं नार्हसि वै जगत् ॥ २१९ ॥
  श्रीशिव उवाच
  भक्तस्य लक्ष्मणस्येत्थं वचनैः प्रससाद सः।
  स्नेहेन परिरभ्यामुं भ्रातरं प्राणसम्मितम् ॥ २२० ॥
  स्मित्वाऽऽघ्राय शिरस्तस्य जगाम किल सत्वरम्।
  तेनैव सहितो भ्राता लक्ष्मणेन मनीषिणा ॥ २२१ ॥
  उच्चावचेषु शैलेषु शिखरेषु च भूरिषु।
  गह्वरेषु गुहास्वेवं गुल्मेषु च वनेषु च ॥ २२२ ॥
  निकुञ्जेषु च कुञ्जेषु पर्यन्तेषु धनेषु च।
  आरोहेष्ववरोहेषु भ्रातरौ खिन्नविग्रहौ ॥ २२३ ॥

• २२० -
  परिश्रान्तौ संचरन्तौ समेषु विषमेषु च।
  पश्यन्तौ जानकौस्तेयं कबन्धालयमागतौ ॥ २२४ ॥
  तद्बाहुवीर्यवशिनौ रण्डस्य तुण्डसंनिधिम्।
  दृष्ट्वा वनचरान् नीत्वा ग्रसन्तं वदनेन तम् ॥ २२५ ॥
  अत्यर्थदीर्घदोर्दण्डं खड्गाभ्यां विनिकृत्य तौ।
  पातयामासतुर्भूमौ स त्यक्त्वा वपुरात्मनः ॥ २२६ ॥
  बभूव दिव्यो गन्धर्वः प्रणम्य भ्रातरावुभौ।
  सीतां दिशन् गतः स्वर्गं वपुसौन्दर्यभासुरः ॥ २२७ ॥
  तेनोद्दिष्टेन मार्गेण क्रामन्तौ दुर्गपर्वतान्।
  सज्जीकृत्य धनुर्बाणौ मन्दं मन्दमुपेयतुः ॥ २२८ ॥
  ततः पम्पासरः प्राप्तौ स्नात्वा विश्रम्य तत्तटे।
  प्रणम्य मुनिसंदोहं दण्डकारण्यवासिनम् ॥ २२९ ॥
  ततः प्रचलितौ पश्चात् कुर्वन्तौ विविधाः कथाः।
  मार्गे घोरतरे भूरि घोषयन्तौ धनुर्गुणम् ॥ २३० ॥
  दूरस्थौ व ततो दृष्ट्वावृष्यमूकनिवासिभिः।
  शाखामृगैः पञ्चभिस्तौ वीरेन्द्रौ चललोचनौ ॥ २३१ ॥
  सुग्रीवस्यनिदेशाच्च प्राप्तः पवनजोऽन्तिकम्।
  तत्तौ मधुरया वाण्या संवादः समभूत्तयोः ॥ २३२ ॥
  तदुक्तं तत्स्वरूपं च सम्यग्विज्ञाय राघवः।
  चक्रे सखित्वं तेनासौ कपीन्द्रेण समं दृढम् ॥ २३३ ॥
  ऋष्यमूकस्य शिखरे जानक्या भूषणानि तैः।
  आनीय कपिभिर्दत्तान्यादेशात् कपिभूपतेः ॥ २३४ ॥
  रामहस्तेऽर्पितान्यद्धा सख्या सौहार्ददर्शिना।
  भूषादर्शनमात्रेण मुमोह रघुपुङ्गवः ॥ २३५ ॥
  सुग्रीवः कपिभिः साकं दुःखाभिभवमासवान्।
  कृतोपकरणैः पश्चाद्विनोदः कपिभिः कृतः ॥ २३६ ॥
  सर्वे बालिवधोत्साहप्रतीतिजनिकां ततः।
  तालावलीं समाजग्मुः सप्तदर्वीकराकृतिम् ॥ २३७ ॥
  रामो दृष्ट्वा स्थितिं तेषां सप्तानां मर्मवित्स्वयम्।
  सज्जीकृत्य धनुर्वीरः संधाय विशिखं बली ॥ २३८ ॥
  वेगेन ताडयामास सरलां तालराजिकाम्।
  बाणस्तन्मूलसंसुप्तं शापदग्धं भुजङ्गमम् ॥ २३९ ॥

• २२१ -
  हत्वा हंसवपुः कृत्वा तूर्णं रघुपतेर्ययौ ।
  चक्रुः स्वर्गस्थिता देवाः पुष्पवृष्टिं मुदान्विताः ॥ २४० ॥
  श्रीराममूर्द्धनि प्रायः पुष्पवृष्टिः सुशोभना ।
  कपिभिर्दर्शित रामः कबन्धं दुन्दुभेर्भृशम् ॥ २४१ ॥
  वामेनैव करेणासौधनुष्कोट्या व्युदासितम् ।
  उड्डीयाम्बरतो भूमौ दीर्घान्तरतयापतत् ॥ २४२ ॥
  सोऽतिहृष्टैः कविभटैरर्चितः सादरं रघुः ।
  अथ सुग्रीव आश्रित्य बलं रघुपतेर्महत् ॥ २४३ ॥
  बालिनो राजधानीं तां किष्किन्धापुरमागतः ।
  गत्वा परिसरे गाढमास्फोट्य सुदृढं करौ ॥ २४४ ॥
  कृत्वा सिंहनिनादं च मुखेनापूरयन्नभः ।
  आततायिनमाहूय स्वाग्रजं तावयुध्यताम् ॥ २४५ ॥
  तयोः स्वरूपसादृश्यात्तर्को रघुपतेरभूत् ।
  उभयोरनयोर्मध्ये को मित्रो मम चिह्नितः ॥ २४६ ॥
  इत्येवमुग्धहृदये रामे सूर्याङ्कजो रणे ।
  इन्द्राङ्कजेन बलिनाऽऽताड्य विद्रावितोद्रुतम् ॥ २४७ ॥
  स भ्रष्टविक्रमः प्राप्तो रामस्यान्तिकमानतः ।
  तर्जन्योपालभदरामं श्वासोच्छ्वासाकुलो भृशम् ॥ २४८ ॥
  पश्यन् विचकितो भूयः शत्रोरागमशङ्कया ।
  विवृत्याननमुद्वीतो भ्रात्रा युद्धे पराजितः ॥ २४९ ॥
  आश्वासितः स रामेण हस्तस्पर्शनलालनैः ।
  अभीतिदैश्च वचनैः स्वामिना भयहारिणा ॥ २५० ॥
  उक्तं च भवतः साम्यान्न मया मारितो रिपुः ।
  सत्यं मे व्याहृतं याहि पुनरेव निजं रिपुम् ॥ २५१ ॥
  हनिष्याम्यधुना शीघ्रमित्युक्तः स्वामिना ततः ।
  जगाम कलहायासौ किष्किन्धां बालिनः पुरीम् ॥ २५२ ॥
  सुग्रीवमागतं ज्ञात्वा गर्जन्तं पुरसन्निधौ ।
  रोषाद्वधं विनिश्चित्य सुग्रीवस्य स विक्रमी ॥ २५३ ॥
  शुद्धान्तात्सम्प्रचलितो निषिद्धोऽपि च भार्यया ।
  विनिर्धूयापशकुनान् बाली हठसमावृतः ॥ २५४ ॥
  ततो ज्येष्ठानुजौ युद्धे दृष्ट्वान्योन्यमुपागतौ ।
  रामोहृष्टतनुर्भूत्वा करे कृत्वा धनुर्वरम् ॥ २५५ ॥

• २२२ -
  स्थित्वा गुल्मान्तरे वीरः कृत्याकृत्यमचिन्तयत् ।
  साक्षात्स भगवान् देवो रामः कारणकारणः ॥ २५६ ॥
  बाणं प्राणहरं क्षिप्त्वा बालितं हृदयेऽवधीत् ।
  यत्रासौ पतितो बाणविद्धो वानरभूपतिः ॥ २५७ ॥
  रामस्तत्रागतो वीक्ष्य सदयं कर्म चात्मनः ।
  संतप्तोऽनुचितं कृत्वा सान्त्वितः सामभिस्ततः ॥ २५८ ॥
  सुग्रीवेणानुजेनापि बलिना च प्लवंगमैः ।
  श्रीरामदृष्टिनिर्धूतसमस्तशमलः कपिः ॥ २५९ ॥
  बाली रामे विलीनात्मा जगाम परमं पदम् ।
  ततो राज्याभिषेकेन सुग्रीवश्चाभिषेचितः ॥ २६० ॥
  ततो वार्षिकमासेषु शृङ्गे माल्यवतो गिरेः ।
  उवास भ्रातृसहितः सीताविरहकर्षितः ॥ २६१ ॥
  भूयः शोकं चकारासौ तत्र संतप्तमानसः ।
  अहो राज्याभिषेके मे तादृग्विघ्नो बभूव ह ॥ २६२ ॥
  आजन्म सुखिनो जातं ततो मे वनसेवनम् ।
  [

• २२३ -
  आजग्मतुस्त्वरायुक्तौ यत्रास्ते रघुपुङ्गवः ।
  कुशसंस्तरमध्यासबद्धपद्मासनः प्रभु ॥ २७० ॥
  नीलोत्पलदलश्यामः स्वस्थो वल्कलचीरभृत् ।
  सुलोचनः सुवदम आजानुदीर्घबाहुकः ॥ २७१ ॥
  अलङ्कृतो वपुर्लक्ष्म्या बिभ्रद्भ्रुरुचोजटाः ।
  तुङ्गोत्तमाङ्गशिखरः कैलासाधिपतिर्यथा ॥ २७२ ॥
  तं दृष्ट्वा रघुशार्दूलं सुग्रीवादयाः प्लवंगमाः ।
  लक्ष्मणेन समं सर्वे प्रणेमुर्दण्डवद्भुवि ॥ २७३ ॥
  कृताञ्जलिपुटा ऊर्ध्वमुत्थिता देशकारिणः ।
  परिरेभेऽथ सुग्रीवं रामो राजीवलोचनः ॥ २७४ ॥
  समुपवेशिताः सर्वे रामेण कपिपुङ्गवाः ।
  अन्योन्यविक्रमं दृष्ट्वा तावेकासनसंस्थितौ ॥ २७५ ॥
  अङ्गदश्चात्मनिकटे रामेण स्थापितो

– २२४ –
धीमन्तो बलिनश्चैव बुद्धिविक्रमशालिनः ।
श्रेष्ठाः स्वामिहिताश्चैव सुग्रीवस्य निदेशतः ॥ २८६ ॥
कृत्वा प्रणामं रामस्य सर्वे तत्र समाययुः ।
अथ केचित्कपिश्रेष्ठाः सीतालोकसमुत्सुकाः ॥ २८७ ॥
मासैकमवधिं कृत्वा ययुस्ते सर्वतो दिशम् ।
मासाधिकं व्यतिक्रान्ता दण्ड्याः स्युर्नात्र संशयः ॥ २८८ ॥
नलिनीलमरुत्पुत्रप्रमुखा ऋक्षपुङ्गवाः ।
वृत्वेशमङ्गदं ते वै कपयो दशकौटयः ॥ २८९ ॥
याम्यां दिशिगताः सर्वे सीतालोकनतत्पराः ।
मासावधिर्लङ्घितस्तैः प्राप्तास्ते कपयस्ततः ॥ २९० ॥
महेन्द्रमचलं नाम तीरे नीरनिधेर्भृशम् ।
प्रायोपवेशमास्थाय संस्थिताः कुशसंस्तरे ॥ २९१ ॥
सम्पतिर्नाम विहगस्तत्र तैः सङ्गतोऽभवत् ।
कपिभ्यस्तेन कथितं सीतावृत्तं यथातथम् ॥ २९२ ॥
लङ्केशोपवने सीता शोकाविष्टा वियोगिनी ।
अशोकस्य तरोर्मूले वसतीति निबोधत ॥ २९३ ॥
तन्निवेदितमाकर्ण्य दशमे मासि मार्गके ।
दशम्यां विहितोत्साहो हनूमान् हरिवासरे ॥ २९४ ॥
संध्यायामन्तरायाणि हत्वा पथि पयोनिधेः ।
शतयोजनविस्तीर्णं पय उल्लङ्घ्य विक्रमी ॥ २९५ ॥
लङ्कां ययौ सूक्ष्मवपुरदृश्यतात्मा महासुरैः ।
रात्रेः पाश्चात्यप्रहरे ददर्श नगरीं ततः ॥ २९६ ॥
तस्मिन्नुपवने सीता १मशोकतरुसमाश्रिताम् ।
प्रलपन्तीं रामनाम महाविरहदुःखिताम् ॥ २९७ ॥
२ददर्शावतीर्य विटपात्तदन्तिकमुपागतः ।
मूर्ध्ना कृतप्रणामोऽस्यै निबद्धाञ्जलिरब्रवीत् ॥ २९८ ॥
हनुमानुवाच
अम्बाम्ब मातर्जननि भक्तो रघुपतेरहम् ।
अङ्गुलीयकमेतद्धि प्रभोस्तुभ्यं समर्पये ॥ २९९ ॥
१-२ पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षम् ।

• २२५ -
  इति प्रत्यर्प्य हनुमान् श्रीरामस्याङ्गुलीयकम् ।
  तस्याः शिरोभूषणं तच्चूडारत्नं प्रगृह्य सः ॥ ३०० ॥
  पुनराश्वास्य तां देवीं ततो वीरः सुनिर्गतः ।
  भग्नं तेन त्रयोदश्यां रावणस्योत्तमं वनम् ॥ ३०१ ॥
  क्रव्यादाः शतशस्तेन घातिता भुजविक्रमाः ।
  स आबद्धश्चेन्द्रजिता ब्रह्मास्त्रेण भृशं रणे ॥ ३०२ ॥
  चतुर्दश्यां ततः पुच्छे नियुक्तातुच्छपावकैः ।
  प्रज्वालिता तेन लङ्का परिभूतः पुलस्त्यजः ॥ ३०३ ॥
  महेन्द्रमचलं प्राप्तो राकायां पवनात्मजः ।
  कपीनां पुरतस्तेन सर्वं चरितमीरितम् ॥ ३०४ ॥
  सिद्धार्था हरयः सर्वे महेन्द्रगिरितः पुनः ।
  व्यावर्त्तिताः पञ्चदिनैरागताः पथि सत्वराः ॥ ३०५ ॥
  षष्ठेऽह्नि तैर्मधुवनं सर्वमालोडितं मुहुः ।
  सप्तम्यां च मरुत्सूनुः सीतामस्तकभूषणम् ॥ ३०६ ॥
  ददौ रघुपतेस्तच्च हृदये निदधे प्रभुः ।
  मुमोह विरहेणर्तस्ततोऽष्टम्यां शिरःस्थिते ॥ ३०७ ॥
  सूर्ये प्रयाणमातेने उत्तराफाल्गुनीयुते ।
  जयाय जयिनां श्रेष्ठो रामः कपिबलैर्वृतः ॥ ३०८ ॥
  अधाज्जलनधेस्तीरे स्कन्धावारनिवेशनम् ।
  सिन्धोस्तीरे स्थितिरभूत्पौषस्याद्यं दिनत्रयम् ॥ ३०९ ॥
  चतुर्थीदिवसे प्राप्तः शरणं च विभीषणः ।
  तदैव रघुनाथेन कृतोलङ्काधिपश्च सः ॥ ३१० ॥
  अभिषिच्य स्वयं तावत् पयसा तस्य मूर्द्धनि ।
  सिन्धोरुल्लङ्घने मन्त्रः सप्तम्यां तैः कृतस्तः ॥ ३११ ॥
  रामश्चलक्ष्मणश्चैव सुग्रीवश्च विभीषणः ।
  हनुमान् कपयश्चान्ये निबद्धाञ्जलयोऽखिलाः ॥ ३१२ ॥
  सिन्धुं ययाचिरेमार्गं यावद्दिनचतुष्टयम् ।
  भूत्वा निरशताः सर्वे याचन्तः सरितां पतिम् ॥ ३१३ ॥
  अथ क्रुद्धोऽब्रवीद् रामः सौमित्रे धनुरानय ।
  अहमेकेन बाणेन जलधिं खलु शोषये ॥ ३१४ ॥
  रामं कुपितमालोक्य वेपमानः सरित्पतिः ।
  सद्यएवाविरभवत् प्रियोपायनसंयुतः ॥ ३१५ ॥
  २९

Here is the line-by-line transcription of the page in Unicode Devanagari:

• २२६ -
  शान्ति निनाय शनकैः सामभी रघुपूङ्गवम् ।
  सप्रश्रयैश्च वचनैः सेतूपायमदर्शयत् ॥ ३१६ ॥
  साश्चर्यैः कपिशार्दूलैर्वीक्ष्यमाणो जगाम सः ।
  सहर्षो निलयं प्राप्तो मुदिताः कपयोऽभवन् ॥ ३१७ ॥
  ते सर्वे कपयः स्वीयशिरसा सर्वपर्वतान् ।
  उच्चैः शृङ्गान् गण्डशैलसहितान् गगनोन्नतान् ॥ ३१८ ॥
  नीत्वाक्षिपंस्तोयनिधौ रामनामाङ्कमण्डितान् ।
  ते युक्तिपूर्वं निहिता नलहस्तेन वारिधौ ॥ ३१९ ॥
  दशम्यां सेतुरारब्धस्त्रयोदश्यां प्रपूरितः ।
  दशयोजनविस्तीर्णः शतयोजन लम्बितः ॥ ३२० ॥
  तेनोत्तीर्णाः कपिभटाः सर्वे भूतादिने क्रमात् ।
  न्यवेशयद् रघुपतिः सुवेलपर्वते बलम्

• २२७ -
  तरन्तित्तेऽपि पाथोधौ प्रस्तराः शैलरूपिणः ।
  करचालनमात्रेण ये यस्यन्ति मुहुर्मुहुः ॥ ३३१ ॥
  तैरियं नगरी नाथ वेष्टिता सर्वतोदिशम् ।
  भक्ष्यं यद्रक्षसां तौ च प्राप्तौ क्षयकरौ रिपू ॥ ३३२ ॥
  यत्सीमा नामरैर्लङ्घ्या लङ्घिता सापि वानरैः ।
  यः सोदरः सोऽपि यातः संगं त्यक्त्वा द्विषोऽन्तिकम् ॥ ३३३ ॥
  मन्ये तदधुना जातः कोऽपि कालविपर्ययः ।
  येनैकेन हताश्चान्ये राक्षसा ये खरादयः ॥ ३३४ ॥
  वाली च निहतो येन ते त्वद्वीर्यबलाधिकाः ।
  तस्यापश्यत एवास्य प्रिया हृत्वा त्वमागतः ॥ ३३५ ॥
  सोऽयं सेतुं विधायाब्धौ त्रिकूटाचलमागतः ।
  कथमन्धायसे नाथ पश्यन् विंशतिलोचनैः ॥ ३३६ ॥
  मुक्त्वा शिरांसि भवतश्चिच्छेद छत्रसंहतिम् ।
  मन्ये पुलस्त्यवंशेऽस्मिन् रामेण वै कृता कृपा ॥ ३३७ ॥
  एकस्तेऽवसरोऽद्यापि संधिं कर्तुं महात्मना ।
  समर्पय प्रियतमां रामस्यास्य पतिव्रताम् ॥ ३३८ ॥
  जीवन्तु राक्षसाः सर्वे लङ्कापुर्याः शमस्तु च ।
  जानासि नाथ सकल बाह्वोर्यद्बालिनोबलम् ॥ ३३९ ॥
  एकेन मार्गणेनैष रामेण निहतः क्षणात् ।
  तस्य प्रियां च रामस्य हृत्वा त्वं कुधियागतः ॥ ३४० ॥
  उत्पादितेयं भवता कृत्या रक्षःकुलक्षये ।
  इति मन्दोदरी प्रोच्य विरता कुधियोऽन्तिके ॥ ३४१ ॥
  अथ तौ वानरैर्बद्धौ शुकसारणसञ्ज्ञकौ ।
  रामस्यादेशतोमुक्तौ प्राप्तौ तौ रावणान्तिकम् ॥ ३४२ ॥
  तावूचतुः कपिपते रूपं विस्फूर्जितं महत् ।
  जृम्भन्ते वानरवरास्त्वत्पुरीग्रासहेतवे ॥ ३४३ ॥
  मैन्दं पश्य प्रभो क्रुद्धस्त्वां पश्यति स उन्मुखः ।
  द्विविदोऽयं पुरीमेतां ग्रसन्निव मुखे स्थितः ॥ ३४४ ॥
  नीलोऽयं वानरपतिः प्रहस्तमवृणोच्च यः ।
  हन्तु कपीनां पुरतः संग्रामविजयी बली ॥ ३४५ ॥
  नलोऽयं वानरवरः सेतुर्येन विनिर्मितः ।
  एष चाङ्गद ऊर्ध्वाक्षस्तातेन सदृशो बली ॥ ३४६ ॥

• २२८ -
  अयं ऋक्षेश्वरो वीरो जाम्बवान् बुद्धिमान् बली ।
  निजसेनास्थितो भाति वृद्धो युद्धविशारदः ॥ ३४७ ॥
  एकैकोऽप्रतिमो ह्येषां वीर्येण च बलेन च ।
  शक्त उर्वीं समुद्धर्तुं का लङ्का तृणपुञ्जवत् ॥ ३४८ ॥
  तव चित्ते मतिर्मा भूदेते वानरमर्कटाः ।
  आदेशाद्राघवपतेः कोट्यन्तः परितः स्थिताः ॥ ३४९ ॥
  एते कपिवरा नाम सर्वदेवपराक्रमाः ।
  निरीक्षतां मया चापि रामो वीरः स्वयं स्थितः ॥ ३५० ॥
  अक्षहावानरपतेरुत्संगे कृतमस्तकः ।
  त्वत्सोदरोक्तं शृण्वानस्तस्याङ्कस्थपदाम्बुजः ॥ ३५१ ॥
  आस्ते सुवर्णहरिणचर्मध्यास्य समास्थितः ।
  पश्यंस्त्वद्वंशनाशाय विशिखं लक्ष्मणाहृतम् ॥ ३५२ ॥
  तस्माद्भवान् गर्ह्यं कर्म कृतवान् नात्र संशयः ।
  निधनायात्मनः पीतं विषं हालाहलं त्वया ॥ ३५३ ॥
  जानकी देहि लङ्कां च यदि वाञ्छसि जीवितुम् ।
  उदितोऽद्य धूमकेतुः क्षयाय ननु रक्षसाम् ॥ ३५४ ॥
  तस्माच्छीघ्रं सुतैः सार्द्धं प्रयाहि स्वयमन्यतः ।
  विज्ञायास्य बलं धीमान् भ्राता ते शरणं गतः ॥ ३५५ ॥
  तस्मै लङ्का प्रसादेन दत्ता नैवात्र संशयः ।
  किशोरेण हतायेन ताडका नाम राक्षसी ॥ ३५६ ॥
  मुक्ता तेऽवरजा येन ह्रिया तव पितुर्मुनेः ।
  निष्कृन्त्य नासिकाकर्णं वीरेन्द्रेण महात्मना ॥ ३५७ ॥
  कस्तस्याप्यनयं कृत्वा जीवेत् खलु राक्षसः ।
  शिरःश्रेणी क्षितिं गन्ता तव दाशरथेः शरैः ॥ ३५८ ॥
  तयोरित्थं वचः श्रुत्वा प्रहस्य खलु रावणः ।
  आहूय सकलान् रक्षश्चमूनाथान् सुनिश्चितम् ॥ ३५९ ॥
  त्रयोदशीं समारभ्य यावत्पर्वकुहूदिनम् ।
  तावत्संख्यां विधायैषां यथास्थानमरोपयत् ॥ ३६० ॥
  माघस्याद्यदिने प्राप्ते रामस्यादेशतोऽङ्गदः ।
  दूतो भूत्वा महाबुद्धिः सभां रक्षःपतेर्ययौ ॥ ३६१ ॥
  उवाच तत्र साक्षेपं रावणस्यपुरो वचः ।
  धर्मद्वारेणमार्गेण सबान्धवपशु व्रज ॥ ३६२ ॥

– २२९ –
शृणु रावणलङ्कायां स्थापितोऽत्र विभीषणः।
श्रीरामेण महावीरः शिरोमुकुटभूषिणा ॥ ३६३ ॥
इति कर्णकटून्यद्धा वचांस्याकर्ण्य रावणः।
क्रुद्धोऽङ्गदस्य बन्धाय राक्षसानादिदेश ह ॥ ३६४ ॥
हत्वा बालिसुतः सर्वान् बलेन बलिनो रिपून् ।
भित्त्वा राजशिरोवेश्म गर्जन् यातो नमोऽध्वना ॥ ३६५ ॥
माघे शुक्लद्वितीयातः सप्तम्यवधि चा भवत् ।
अतीव संकुलं युद्धं रक्षोवानरसैन्ययोः ॥ ३६६ ॥
युद्धावहारः समभूत् ततस्तत्र दिनद्वयम् ।
द्वादश्यां हनुमान् जघ्ने धूम्राक्षंनाम राक्षसम् ॥ ३६७ ॥
तेनैव निहतश्चाकम्पक्षयोदश्यां निशाचरः।
चतुर्दशीं समारभ्य नीलेन दिवसैस्त्रिभिः ॥ ३६८ ॥
बलवान् निहतो युद्धे प्रहस्तो नाम राक्षसः।
तत

• २३० -
  पञ्चाहं कृतवान् रामो युद्धावहरणं पुनः ।
  अष्टमीदिवसात्षड्भिर्दिवसैर्विचरन् रणे ॥ ३७९ ॥
  लक्ष्मणेन युद्धं कुर्वन्निन्द्रजिद्विक्रमी हतः ।
  ततो १भूतादिने शोकाद् रुरोद खलु रावणः ॥ ३८० ॥
  युद्धावहारः समभूद्दिनमेकं सुदुःखतः ।
  पञ्चदश्यां ततः प्राप्तो रावणो राक्षसैः सह ॥ ३८१ ॥
  युद्धाय वानरान् निघ्नन् कुर्वन् विक्रममुल्बणम् ।
  चैत्राद्यदिवसात्पञ्चदिवसे राक्षसाधिपाः ॥ ३८२ ॥
  क्षयं नीताः शरै रामलक्ष्मणाभ्यां सुदारुणाः ।
  षष्ठीदिवसतोऽष्टम्यां महापार्श्वादयो हताः ॥ ३८३ ॥
  लक्ष्मणो हृदि निर्भिन्नः शक्त्या रावणमुक्तया ।
  मूर्च्छितोन्य पतद्भूमौ नितरां शक्तिपीडितः ॥ ३८४ ॥
  व्यद्रावयद्रणाद्रामो दशास्यं नवमी दिने ।
  विशल्यकरणी दिव्यामोषधि हनुमांस्ततः ॥ ३८५ ॥
  द्रोणाद्रेरानयत्तस्याः स्पर्शादासीद्विशल्यकः ।
  युद्धावहारः समभूततश्च दशमीदिने ॥ ३८६ ॥
  रात्रौ युद्धमभूद्भूयः प्रविश्य कपिभिस्ततः ।
  लङ्का प्रज्वालिता स्वर्गाद्रथं मातलिरानयत् ॥ ३८७ ॥
  तमास्थाय ततो रामो हन्तुं दशमुखं ययौ ।
  द्वादश्या दिवसाद् यावद्भूतामष्टादशैर्द्दिनैः ॥ ३८८ ॥
  रामरावणयोर्युद्धे रामेण रावणो हतः ।
  इत्थं त्रिजगतां शल्यः कण्टकोऽमरराड्जयी ॥ ३८९ ॥
  अन्तं नीतो दशमुखः श्रीरामेण महौजसा ।
  ततो देवगणाः सर्वे हर्षसम्भृतमानसाः ॥ ३९० ॥
  कुसुमैः कल्पतरुजैः श्रीरामं समवाकिरन् ।
  माघशुक्लद्वितीयातो यावद्भूतादिनं मधोः ॥ ३९१ ॥
  सप्ताशीति दिनान्यासीद् युद्धं पञ्चदशैर्विना ।
  वानस्पत्यदिनेष्वासीत्तेषां दाह क्रिया ततः ॥ ३९२ ॥
  वैशाखाद्यदिने रामः सुवेलं नाम पर्वतम् ।
  जगाम वानरैः साकं जित्वा लङ्काधिपं सुधीः ॥ ३९३ ॥
  १. चतुर्दशी टि०--बड़ौ० ।

• २३१ -
  वादित्रगीतमाङ्गल्यैर्लङ्कापुर्यां विभीषणः ।
  राज्याभिषेकविधिना स्थापितो रामसेवकः ॥ ३९४॥
  आनीता च पुरात् सीता श्रीमत्सौमित्रिणा सती ।
  अशोकवनिकामध्याद् रामविश्लेषकर्शिता ॥
  तृतीयादिवसे रामः सीतां शुद्धयर्थमूचिवान् ॥ ३९५ ॥
  श्रीराम उवाच
  जानामि नित्यसंशुद्धां त्वामहं जनकात्मजे ।
  न ते लीलां विजानन्ति ब्रह्माद्या अपि देवताः ॥ ३९६ ॥
  इमां लीलां त्वमकरोर्भूर्भारक्षयहेतवे ।
  राक्षसा वानराश्चैव संख्यातीता महीतले ॥ ३९७ ॥
  त्वया कृतः क्षयस्तेषां रावणाहरणच्छलात् ।
  धर्मस्य स्थापनार्थाय भक्तिपुष्ट्यर्थहेतवः ॥ ३९८ ॥
  तथापि जगदज्ञानान्मा नो निन्द्यात् कदाचन ।
  अतस्त्वां शोधयिष्यामि दीप्तेऽग्नौ गार्हपत्यके ॥ ३९९ ॥
  इति पत्युर्वचः श्रुत्वा पाणौ पाणिं प्रगृह्य च ।
  निनाय सा सुवेलादेर्महागह्वरकाननम् ॥ ४०० ॥
  विमानं तत्र वै दिव्यमाजगाम महोज्ज्वलम् ।
  तमारुरुहतुस्तौ च दम्पती ललनाज्ञया ॥ ४०१ ॥
  रामो विमानमारुह्य ललनां न व्यलोकत् ।
  विमानवर्यं तद्दिव्यं जगाम व्योमवर्त्मना ॥ ४०२ ॥
  सीताकुञ्जं सरय्वां वै रमणीयं प्रतिष्ठितम् ।
  यत्र सा काञ्चनीभूमिर्मणिरत्नमहोज्ज्वला ॥ ४०३ ॥
  प्रमोदविपिनं नाम वनं यत्र मनोरमम् ।
  अनेककुञ्जपुञ्जाढ्यं गुञ्जद्भ्रमरसंकुलम् ॥ ४०४ ॥
  कूजत्कोकिलमानन्दि कौककेलिगणावृतम् ।
  अनेककल्पवृक्षाढ्यमनर्घ्यरमणीयकम् ॥ ४०५ ॥
  यत्र श्रीसहजानन्दरूपेणैषा व्यवस्थिता ।
  कल्याणगुणसन्दोहा प्रेमानन्दस्वरूपिणी ॥ ४०६ ॥
  ब्रह्मानन्दं तृणीकुर्वद्भक्तसंदोहभूषिता ।
  दिव्यप्रासादवरगा कल्पवृक्षतलस्थिता ॥ ४०७ ॥

• २३२ -
  मणिवेदीलसत्स्वर्णरत्नसिंहासनस्थिता ।
  महारत्नासनवरस्थितानेक सखीवृता ॥ ४०८ ॥
  तत्प्रमोदवनं तस्याः कोणाष्टकसमन्वितम् ।
  पूर्वं कृष्णवनं नाम ततो राधावनाभिधम् ॥ ४०९ ॥
  तृतीयं वापि वैकुण्ठं रमावैकुण्ठकं ततः ।
  ततः श्रीरामवैकुण्ठं षष्ठं सीतानिकेतनम् ॥ ४१० ॥
  सप्तमं सुखितागारमष्टमं सहजास्पदम् ।
  तन्मध्ये तन्महारम्यं प्रमोदवनमुत्तमम् ॥ ४११ ॥
  यत्र श्रीसहजारामौ युग्मत्वेन व्यवस्थितौ ।
  महासाम्राज्यगुणभृन्नित्यलीलारसास्पदौ ॥ ४१२ ॥
  पर्यन्ततः सखीवृन्दं स्वस्वकुञ्जप्रतिष्ठितम् ।
  रामा श्यामा च सापत्न्यौ श्रीरामरतिनन्दिते ॥ ४१३ ॥
  प्रमोदविपिने ताभ्यां रमते रामचन्द्रमाः ।
  पूर्णः सर्वगुणाधीशः शरत्पूर्ण इवोडुपः ॥ ४१४ ॥
  तं कुञ्जं स समासाद्य विमानादवतीर्य च ।
  दिव्यं श्रीसहजानन्दसदनं वीक्ष्य विस्मितः ॥ ४१५ ॥
  तस्याः सखोजनैर्हृष्टैः श्रीरामोऽन्तः प्रवेशितः ।
  प्रविश्य सीताकुञ्जेऽसौ महासौभाग्यमण्डिते ॥ ९१६ ॥
  अपश्यत्तत्र तस्याश्च महासाम्राज्यसम्पदम् ।
  कालशक्तिं समादिश्य माया शक्तिं च वश्यगाम् ॥ ४१७ ॥
  सृजति स्थापयत्यत्ति सहजानन्दिनी स्वयम् ।
  मूलं सर्वावताराणां स्वयमेव प्रतिष्ठिता ॥ ४१८ ॥
  अशेषगुणसंदोहवशीकारविधायिनी ।
  ब्रह्मणश्चापि विष्णोश्च रुद्रस्य च विधायिनी ॥ ४१९ ॥
  कटाक्षक्षेपमात्रेण कोटिब्रह्माण्डकारिणी ।
  सप्तस्वर्गमहास्थानं सप्तपातालसंस्थितिः ॥ ४२० ॥
  चिदानन्दकलापूर्णा गुणातीता गुणेश्वरी ।
  कारणं कारणानां च साधिपाधिपरूपिणी ॥ ४२१ ॥
  उपादानं निमित्तं च सर्वाधिष्ठानरूपिणी ।
  आधेय विश्वरूपा च रामणीयकविग्रहा ॥ ४२२ ॥
  शृङ्गाररसमाधुर्यमयी प्रेमसुखाकृतिः ।
  एकापि सा द्विधाभूत्वा सहजा रामरूपिणी ॥ ४२३ ॥

• २३३ -
  रमणं रमयत्यन्तर्महाभावरसोदधिः ।
  तादृशीं तां स्वयं वीक्ष्य सहजानन्दिनीश्वरीम् ॥ ४२४ ॥
  विस्मितोऽभूद् रामचन्द्रः क्षणं निर्निमिषेक्षणः ।
  समुत्थाय ततः सा तं स्वासनात्सहजेश्वरी ॥ ४२५ ॥
  अस्थापयदङ्कभागे स्मितशोभिमुखाम्बुजा ।
  उवाच रमणं रामं रमणी नित्यसंगता ॥ ४२६ ॥
  कान्त त्वयाहं सततं संगता नित्यकेलिनी ।
  प्रमोदवनमध्यस्था रमामि वनकेलिभिः ॥ ४२७ ॥
  न मां रक्षोऽधिपोजह्रे नाहं लङ्कां गताविभो ।
  न च मे विरहो जातो न च मां नीतवान् भवान् ॥ ४२८ ॥
  भवान् किं नैव जानाति प्राणनाथ स्वकां गतिम् ।
  मानुषी गतिमाश्रित्य मूढवत्किंनु दृश्यसे ॥ ४२९ ॥
  भूमेर्भारविनाशाय प्रमोदवनमध्यतः ।
  अंशोनास्म्यवतीर्णाऽहं चतुर्धा जनकालये ॥ ४३० ॥
  त्वमयीश रामचन्द्रः स्वयं दशरथालये ।
  अवतीर्णोऽसि भगवान् पुराणपुरुषोत्तमः ॥ ४३१ ॥
  आश्चयोर्विविधां लीलां जनागास्यन्ति भूतले ।
  मुक्तये सर्वभूतानां साधूनां चानुरक्तये ॥ ४३२ ॥
  अत्रस्थावपि चावां वै कुर्वहे कोसलापुरे ।
  लीलां सर्वस्य सुखदां तथान्यत्र निजालये ॥ ४३३ ॥
  न चैवानुप्रपन्नं नो किमपीहात्मकेलिनोः ।
  नित्यात्मनोर्व्यापकयोः परब्रह्मस्वरूपिणोः ॥ ४३४ ॥
  अथापि भवतोक्तं यत्प्रिय मामकशुद्धये ।
  तत्रावजाने भगवंल्लोकलीलानुरोधतः ॥ ४३५ ॥
  भवान् पुराणधर्मज्ञो मर्यादापुरुषोत्तमः ।
  उपासीनो लोकमेव मा मे कुत्सां करोत्विति ॥ ४३६ ॥
  श्रीशिव उवाच
  इति तस्या वचः श्रुत्वा रामस्तत्वविदां पतिः ।
  उवाच परमं सीतां सहजानन्दकुञ्जगाम् ॥ ४३७ ॥
  न ते स्वरूपमाहात्म्यं वेदानामपि गोचरः !
  यत्र देवा विमुह्यन्ति शब्दः किं तत्र शक्नुयात् ॥ ४३८ ॥

• २३४ -
  स्वात्मैकमात्रवेद्यासि सहजानन्दिनी स्वयम् ।
  यल्लीलागुणकर्माणि जगद्विस्मापयन्ति हि ॥ ४३९ ॥
  लोके विहरसि स्वैरं स्वमायागुणसंवृता ।
  भक्तानामनुकम्पार्थं मुक्तयेस्वानुभूतये ॥ ४४० ॥
  क्षमस्व सहजानन्दे स्वरूपं ते न गोचरः ।
  मयापि किमुतान्येषां पादोपास्तिरतात्मना ॥ ४४१ ॥
  कि चिकीर्षसि वै नित्यं किं करोषि किमोप्स्यसि ।
  इति ते स्वमतं लोके ज्ञातुं कोऽपि न हि क्षमः ॥ ४४२ ॥
  परावाग्रूपिणी भूत्वा सम्प्रवर्तयसे बुधान् ।
  फलाकाङ्क्षायुतास्तत्र पतन्त्यभ्युद्धताः परे ॥ ४४३ ॥
  बुद्धिस্বরূপिणी भूत्वा प्रभा चाप्यप्रमा ह्यसि ।
  पूर्वा तारयसे विश्वमधो नयसि चापरा ॥ ४४४ ॥
  सर्वस्वरूपिणी साक्षात् परब्रह्मस्वरूपिणी ।
  त्वं लक्ष्मीस्त्वं रतिर्गीस्त्वं प्रीतिस्त्वं कीर्तिरेव च ॥ ४४५ ॥
  शान्तिस्त्वं तुष्टिरेवापि पुष्टिस्त्वं नात्र संशयः ।
  मेधा प्रज्ञा प्रभा च त्वं विद्या त्वं धीर्धृतिः स्मृतिः ॥ ४४६ ॥
  बुद्धिर्विद्याप्यविद्या च सर्वविद्येश्वरी च सा ।
  सर्वशक्तिमयी देवी सर्वमन्त्रेश्वरी च सा ॥ ४४७ ॥
  त्वं नित्या चित्कला शान्ता शान्त्यतीता पराकुला ।
  निष्कला च कलाभासा सकला चापि निष्कला ॥ ४४८ ॥
  एकानेका व्यापिका च परब्रह्मेति गीयसे ।
  न हि त्वं रावणग्राह्या व्यापकब्रह्मरूपिणी ॥ ४४९ ॥
  क्षयाय राक्षसौघस्य तथा लीलां चकार हि ।
  सदसद्व्यक्तये चैव साधूनां पालनाय च ॥ ४५० ॥
  त्वमेव सर्वं कुरुषे मम मूर्द्धिघ्न निधाय च ।
  नाहं कर्त्ता ह्युदासीनः कर्त्तृत्वं सर्वदा प्रिये ॥ ४५१ ॥
  भक्तिमार्गमधिष्ठाय भक्तेषु त्वं कृपावती ।
  ममापि करुणारूपा तथैव च नियोजिका ।
  किं बहुक्तेन सहजे सर्वं त्व मत्स्वरूपिणी ॥ ४५२ ॥
  इत्युक्ता रामचन्द्रेण सहजानन्दिनी स्वयम् ।
  प्रोवाच स्मितरम्यास्या प्रसादसुमुखी प्रिया ॥ ४५३ ॥

- २३५ -
श्रीसीतोवाच
गच्छाधुना महाभाग कुरु कार्यं महीतले ।
कृत्वा भूभारहरणं व्यवस्थाप्य तथा वृषम् ॥ ४५४ ॥
साधूनां चामराणां च पूरयित्वा मनोरथम् ।
इदं पुनः स्वकं धाम समुपेष्यसि राघवः ॥ ४५५ ॥
श्रीराम उवाच
न त्वां विनाहं यास्यामि क्षणमप्यवनीतले ।
अशक्तो निष्प्रभावोऽहं त्वया विरहितः प्रिये ॥ ४५६ ॥
श्रीसीतोवाच
यत्रैवान्तर्हिता कान्त विमानारोहण क्षणे ।
तत्रैवाहमुपेष्‍यामि याहि निःशङ्कमित्यतः ॥ ४५७ ॥
देवानां च मुनीनां च ब्राह्मणानां तथा पुरः ।
अहमग्नौ प्रवेक्ष्यामि स्वरूपस्य विशुद्धये ॥ ४५८ ॥
गार्हपत्याग्निमाविष्टा रावणाहरणक्षणे ।
मम छाया हृता तेन मायारूपैव रक्षसा ॥ ४५९ ॥
प्रवेक्ष्यति पुनः साग्नौ करिष्याम्यहमुद्भवम् ।
प्रदर्शनाय लोकानां मम लीला भविष्यति ॥ ४६० ॥
इत्युक्तः प्रियया रामो विमानं भास्करोपमम् ।
आरुह्य शीघ्रं प्रमुद्मना १दा जगाम लङ्कापुरम् ॥ ४६१ ॥
यस्मिन् वने महाघोरे सीतान्तर्धानमागता ।
तत्रैव स समागत्य यानादववरोह च ॥ ४६२ ॥
अपश्यत्तद्वने तां च पुष्पावचयकारिणीम् ।
सहजानन्दिनी सीता श्रीरामानन्यवल्लभाम् ॥ ४६३ ॥
ततस्तौ सहितौ भूत्वा तस्मात् स्थानादुपेयतुः ।
पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां च द्विजन्मनाम् ॥ ४६४ ॥
अन्येषां चापि भूतानां लक्ष्मणस्य च पश्यतः ।
समिद्धे गार्हपत्येऽग्नौ रामः सीतामशोधयत् ॥ ४६५ ॥
एषा परस्य सदनं प्रविष्टा स्त्रीस्वभावतः ।
यद्यदुष्टा भवेत्सीता त्वमग्ने साक्षितां व्रज ॥ ४६६ ॥
अथ सीता स्वयं देवी पातिव्रत्यपरायणा ।
मुक्ताहारयुता भूत्वा सवस्त्रा मृदुविग्रहा ॥ ४६७ ॥

१. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षम् ।

• २३६ -
  निपपात समिद्धेऽग्नौ तदाग्निः शीतलोऽभवत् ।
  अङ्गाराः पद्मतां जग्मुर्ज्वालाधारा सुधाभवत् ॥ ४६८ ॥
  भगवान् गार्हपत्याग्निः श्रीयज्ञः पुरुषः स्वयम् ।
  स्वाहास्वधाभ्यां संयुक्तो वामदक्षिणपार्श्वयोः ॥ ४६९ ॥
  रत्नसिंहासनासीनां चामरद्वयवीजिताम् ।
  अव्याहताङ्गवसनामव्याहतसुमौक्तिकाम् ॥ ४७० ॥
  अव्याहतालकां देवीं करे संस्थाप्य जानकीम् ।
  स्वात्मानं दर्शयामास ववन्दे तं च राघवः ॥ ४७१ ॥
  अथ व्योम्नि स्थिता देवास्तथा ब्रह्मर्षयोऽखिलाः ।
  देवर्षयो नारदाद्या ये चान्ये ऋषिसत्तमाः ॥ ४७२ ॥
  राजा दशरथश्चैव देवयानमुपाश्रितः ।
  जनकश्चैव योगीन्द्रोऽन्ये च राजर्षयोऽखिलाः ॥ ४७३ ॥
  ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्याश्चैव निर्जराः ।
  ब्राह्मणा भूमिसंस्थाश्च कपीन्द्राश्चातिधार्मिकाः ॥ ४७४ ॥
  वासुकिप्रमुखा नागा ये चान्ये तत्र संगताः ।
  ऊचुर्वचनमभ्येत्य श्रीरामं धर्मवित्तमम् ॥ ४७५ ॥
  कर्मणा मनसा वाचा सीतानन्यपतिव्रता ।
  शुद्धा शुद्धा पुनः शुद्धा माशङ्किष्ठा रघूद्वह ॥ ४७६ ॥
  अस्याः स्वरूपं माहात्म्यं गुणांश्चैव रघूद्वह ।
  सर्वं जानासि मनसि स्वयमेव विशेषतः ॥ ४७७ ॥
  अथ दुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवनिनादिताः ।
  सीताविशुद्धिवृत्तान्तं जगुर्गन्धर्वकिन्नराः ॥ ४७८ ॥
  प्रणम्य गार्हपत्यं च सीतामादाय राघवः ।
  मुमुदे विश्वदयितो राक्षसौघविनाशकृत् ॥ ४७९ ॥
  गार्हपत्यस्तमेकान्ते यथावृत्तं निवेद्य च ।
  सीताप्रवेशनं स्वस्मिंश्छायाया हरणं तथा ॥ ४८० ॥
  स्तुतोऽभिवन्दितस्तेन यथास्थानं जगाम सः ।
  ततो रामः पुष्पकाग्रमध्यासीनः स्वकां पुरीम् ॥ ४८१ ॥
  गन्तुं प्रस्थितवान् व्योम्नि सीतालक्ष्मणसंयुतः ।
  चतुर्थीदिवसे भूयः कृतमङ्गलकौतुकः ॥ ४८२ ॥
  भक्तैः कपिवरैः साकं महत्या मुदया युतः ।
  इत्थं विधाय वै वासं वने वर्षांश्चतुर्दश ॥ ४८३ ॥