भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

सरं कौशाम्रजं तैलं क्रिमिकुष्ठव्रणापहम् ।
तिक्ताम्लमधुरं बल्यं पथ्यं रोचनपाचनम् ॥
आंबाडेल ।
कर्पूरतैलं रददार्थ्यकारि वातामयघ्नं कटु पित्तकारि ।
कापुरेल ।
त्रपुसोर्वारुकचारुकूष्माण्डप्रभृतबीजतैलं यत् ।
तन्मधुरं गुरु शिशिरं केश्यं कफपित्तनाशि कान्तिकरम् ॥
बीजतैल ।
बिल्वमज्जाभवं तैलंमुग्धवातहरं परम् ।
बेलेल ।
नारिकेरोद्भवं तैलं बृंहणं बलवर्धनम् ।
केश्यं पित्तानिलहरं मधुरं रसपाकयोः ॥
खोबरेल ।
तैलं सर्जरसोद्भूतं विस्फोटव्रणनाशनम् ।
कुष्ठपामाक्रिमिहरं वातश्लेष्मामयापहम् ॥
राळतैलम् ।
तैलं तु खसबीजानां बल्यं वृष्यं गुरु स्मृतम् ।
वातहृत् कफहृच्छीतं स्वादु पाकरसं च तत् ॥
खसखसेल ।
सहकारभवं तैलं कषायं स्वादु तिक्तकम् ।
मुखरोगहरं रूक्षं सुगन्धि श्लेष्मवातजित् ॥
आम्रतैलम् ।
प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्मविवर्धनम् ।
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात् संयोगे वातपित्तयोः ॥
चारेल ।

1. J1. चंडेल Bb. बेळतैल.

प्रथमपरिच्छेदः । १५५
कषायं स्वादु कापित्थं तैलमाखुविषापहम्
कषायं स्वादु माधूकं तैलं पित्तकफप्रणुत् ।
.तिलतैलं वरं तेषु कौसुम्भं त्ववरं परम् ।
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितक्लमाः ।
आसन्नतिबला युद्धे दैत्याधिपतयः पुरा ॥
राजनिघण्टौ—
तैलं न सेवयेद् धीमान् यस्य कस्य च यद् भवेत् ।
विषसाम्यगुणत्वाच्च योगयोग्यं न वर्जयेत् ॥
उक्तं च ।
विषस्य तैलस्य न किञ्चिदन्तरं मृतस्य सुप्तस्य तथा न किञ्चित् ।
ऋणस्य दासस्य न किञ्चिदन्तरं मूर्खस्य काष्ठस्य च नैव किञ्चित् ॥
इति तैलप्रकरणम् ॥
अथेक्षुप्रकरणम् ।
निघण्टौ—
सितेक्षुः कठिनो रुच्यो गुरुश्च कफमूत्रकृत् ।
दीपनः कफदाहघ्नो विपाके कोष्णदः स्मृतः ॥
काट्याऊंस ।
१. J₁. omits राजनिघण्टौ... ... ...नैव किञ्चित् ।
२. J₁. तैलगुणाः ।
३. J₁. अथ इक्षुगुणाः। Bh. इक्षुवर्गाः omits the portion सितेक्षुः
to... ...रसदालीति नामान्तरम् on page ... ...and simply reads to
जात्यादिगुणभेदः सुषेणे द्रष्टव्यः ।

१५४ भोजनकुतूहले
षेणः—
स्निग्धश्च सन्तर्पणबृंहणश्च संजीवनः स्वादुरसभ्रमघ्नः ।
वृष्यश्च पित्तास्रसमीरहारी ह्यन्तर्विदाही कफकृत्सितेक्षुः ॥
तद्वच्च कृष्णोऽपि भवेद् गुणैश्च दाहापहस्तर्पणकृच्च वृष्यः ।
क्षारश्च किञ्चिन्मधुरो रमेन शोषापहर्ता व्रणशोफकर्ता ॥
• तद्वत् काष्ठेक्षुवत् ।
निघण्टौ तु—
कृष्णस्तु रूक्षो मधुरश्च पाके स्वादुः सुहृद्यः कटुको रसाढ्यः
त्रिदोषहारी समवीर्यदश्च स वीर्यदायी बहुवीर्यदायी² ॥
काळांऊस ।
पुण्ड्रोऽतिमधुरः शीतः कफकृत् पित्तनाशनः ।
दाहश्रमहरो वृष्यो रसे सन्तर्पणः परः ॥
पुंड्राऊस ।
सुषेणस्तु —
पुण्ड्रकस्तु रसालः स्यात् रसेक्षुस्सुकुमारकः ।
कर्बुरो मिश्रवर्णश्च नेपाळश्चेति सप्तधा ॥
इति वाग्भटः । तत्र पौण्ड्रकः —
शैत्यप्रसादमाधुर्यैः वरस्तमनु वांशिकः ।
शातपर्वकनेपाळकान्ताराद्यास्ततः क्रमात् ॥
सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः ।
इति ।
लोहितेक्षुश्च मधुरः पाके स्यात् पिच्छलो मृदुः ।
पित्तदाहहरो वृष्यस्तेजोबलविवर्धनः ॥
तांबडाऊस ।
१. J₁. adds सक्षारास्सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः ।
२. P₁. P₂. T₂. समवीर्यदश्च वीर्यसाम्यकर्ता स्वस्थानां वीर्यदायी क्षीणानां
बहुवीर्यदायी समवीर्याणां वीर्यवृद्धिकर्ता ।
३. T₁. T₂. P₂. Bh. मधुः ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
करङ्गालिर्मधुरः शीतलो रुचिकृन्मृदुः
पित्तदाहहरो वृष्यस्तेजोबलविवर्धनः ॥
रसालः । रसादालीति नामान्तरम् ।
मूलादूर्ध्वं तु मधुरा मध्येऽतिमधुरास्तथा ।
इक्षवस्तेऽग्रभागे तु तथा लवणनीरसाः ॥
अभुक्ते पित्तहन्तारो भुक्ते पित्तप्रकोपनाः ।
भुक्तिमध्ये गुरुतमा इतीक्षूणां गुणास्त्रयः ॥
अथ दन्तनिष्पीडितेक्षुगुणाः ।
वृष्यो रक्तास्रपित्तश्रमशमनपटुः शीतलः श्लेष्मदोऽल्प-
स्निग्धो हृद्यश्च रुच्यो रचयति च मुदं मूत्रशुद्धिं विधत्ते ।
कान्तिं देहस्य दत्ते बलमतिकुरुते बृंहणस्तृप्तिदायी
दन्तैर्निष्पीड्य काण्डे मृदुरतिरसतो मोहनश्चेक्षुदण्डः ॥
तथा —
पीयूपोपमितं त्रिदोषशमनं स्याद्दन्तनिष्पीडितं
तद्वद्द्वेवृहयन्त्रजं तदपरं विष्टम्भि गुर्वस्रिकृत् ।
किञ्चित्कालधृतं च वातजननं जाड्यप्रतिश्यायदं
प्रोक्तं पर्युषितं कफानिलकरं पानीयभिक्षूद्भवम् ॥
तदपरं महायन्त्रजम् । अस्रिकृत् विदाहि । उक्तं च —
गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकः परिकीर्तितः ।
इति । वाग्भटः —
जन्तुजग्धातिपीडनान्मलसङ्करात् ।
किञ्चित्कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः ।
गुरुर्विदाही विष्टम्भी तेनासौ परिकीर्तितः ॥
इति ।
१ Bh omits तदपरं …… परिकीर्तित इति ।

१५८ भोजनकुतूहले
अथ तापितरसगुणाः ।
इक्षुरसः परितप्तः स्निग्धः स्यात्कफविनाशनोऽतिगुरुः ।
अतिपाकेन विदाहं तनुते पित्तास्रदोषदाहांश्च ॥
ताबिला रस ।
इक्षोरग्रभवं काण्डं प्रतप्तं दृढवह्निना ।
रसस्तदुद्भवः कुर्यादतिसारं बलक्षयम् ॥
तप्तकाण्डगुणाः ।
मधुरो लवणः क्षारः स्निग्धोष्णश्च रुचिप्रदः ।
वृष्यो वातकफघ्नश्च यावनालेक्षुजो रसः ॥
जोंधळ्याच्या उंसा चा रस ।
मध्यपर्वदलनाच्च तत्क्षणात्पीयते यदि च यान्त्रिको रसः
वातपित्तशमनस्तदा भवेत्तर्पणश्च मलमूत्रशोधनः ॥
मध्यकाण्ड्यां चा रस ।
इतीक्षुप्रकरणम् ॥
१. T2. has a large addition in this context:— अथैक्षुरस-
विकाराः । ते पञ्च । तत्र वाग्भटः —
इक्षो रसस्य समलत्र्यंशाधार्ङ्घ्रिमलामलाः ।
विकाराः फाणितगुडमत्स्यण्डीखण्डशर्कराः ॥
समलं फाणितं राब इति लोके ॥ १ ॥
त्र्यंशमलः पादोनमलः गुडः ॥ २ ॥
अर्धमला मत्स्यण्डी रायपुरी ॥ ३ ॥
पादमलः खण्डः खडेसाखर ॥ ४ ॥
अमला शर्करा । सिता सितोपलेत्यादयस्तत्पर्यायाः । चीनी खडे साकर ॥ ५ ॥
तत्र फणितगुडानाह —
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनम् ।
अवृष्यं बृंहणं क्षारं वीर्योष्णं सर्वदोषकृत् ॥
चयकृदविशेषेणाह दोषत्रयस्य । सर्वदोषकृत् त्रिदोषप्रकोपकृत् ।

६: । १५५
गुडः समधुरः क्षारो गुरुरुष्णः कफवातनुत्।
अहितः पित्तरक्ते च जीर्णश्चैव रसायनः ॥
अपि च —
पित्तघ्नः पवनार्तिजिद्रुचिकरॊ हृद्यस्त्रिदोषपहः
संयोगेन विशेषतो ज्वरहरः सन्तापशान्तिप्रदः ।
विण्मूत्रामयशोधनोऽग्निजननः पाण्डुप्रमेहान्तकः
स्निग्धः स्वादुतरो लघुः श्रमहरः पथ्यः पुराणो गुडः ॥
इति नवपुराणगुडाः ॥
अन्यत्र —
अभिष्यन्त्यतिमाधुर्यं फाणितं बृंहणं गुरु ।
शुक्रकृत् कफहृच्चैव पिच्छलं न विशेषतः ॥
ऐक्षो मधुकपुष्पोत्थः फाणितो वातपित्तकृत् ।
कफघ्नो मधुरः पाके विपाके वस्तिदूषणः ॥
इति फाणितम् ।
अथ गुडः । स चतुर्धा धौताधौतपुराणनवभेदेन । तत्र वाग्भटः धौतगुडगुणानाह —
नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद् गुडः ।
सृष्टमूत्रशकृत् मलानुलोमनः । अधौतगुडः —
प्रभूतकृमिमज्जासृङ्मेदोमांसकफप्रदः ।
पुराणगुडगुणः —
हृद्यः पुराणः पथ्यश्चेति । पथ्यः खस्य हितः ।
नवगुडगुणः —
नवः श्लेष्माग्निसादकृत् । अग्निसादोऽग्निमान्द्यम् । अन्यत्र गुडस्य भेदाः
गुणाश्चोच्यन्ते ।
१. T₂. adds after this on this subject :---
केयदेवः —
संवत्सरोषितगुडः पुराण इति कथ्यते ।
वर्षत्रयोषितः सोऽपि प्रपुराणः प्रकीर्तितः ॥
प्रपुराणो वरस्तस्मात् सर्वदोषहरो लघुः ॥
तस्मात्पुराणात् ।
अरिष्टाद्येषु सर्वेषु प्रपुराणं प्रयोजयेत् ।
चतुर्वर्षपरस्तस्मात् निर्वीर्यो निष्फलो गुडः ॥
कासश्वासादिकान् सर्वान् जनयेत् स विशेषतः ।
इति नवपुराणगुडाः ॥

स्याद्यावनालरसपाकभवो गुडोऽयं
क्षारः कषायमधुरः कफवातहारी ।
पित्तप्रदः सततमेष निषेव्यमाणः
कण्ठर्तिकृज्जननोऽस्रविदाहदायी ॥
जोंधळ्याचा गुड ।
अथ शर्करा —
२. शुद्धस्फटिकसङ्काशा निर्मला सितशर्करा ।
शर्करा ज्वरपित्तासृङ्मूर्च्छाच्छर्दिविषापहा ॥
श्वासङ्गमर्दहृल्लासवैत्यशूलहरामिकैत् ।
तत्र — ४
स्निग्धा पुण्ड्रकशर्करा हितकरी क्षीणे क्षयेऽरोचके
चक्षुष्या बलवृंहणी सुमधुरा रूक्षा च वंशोद्भवा ५।
वृष्या तृप्तिबलप्रदा भ्रमहरा श्यामेक्षुजा शीतला
स्निग्धा शान्तिकरी रसाळजनिता रक्तेक्षुजा पित्तजित् ॥
६पंचेक्षुशर्करा ।

T1. The revisor adds this section in the margin trans-
[

प्रथमपरिच्छेदः । १५१
[१]दिलक्षणमाह • केयदेवः —
इक्षो रसस्य संमलं त्र्यंशार्धाङ्घ्रिमलामल।
विकाराः फाणितगुडमच्छण्डीखण्डशर्कराः ॥
इति । २गुणाश्च —
मच्छण्डी ग्राहिणी बल्या कषाया वातजिद् गुरुः
खण्डं गुरु सरं रुच्यं वातघ्नं बलपुष्टिदम् ॥
सितोपला सरा गुर्वी वातघ्नी न कफप्रदा ॥
इति ।
३वृष्या क्षतक्षीणहिता रक्तपित्तानिलापहाः ।
मच्छण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तरोः ॥
१. J1. omits मत्स्यण्डिकादि .................... न कफप्रदा ॥
इति । T1. has this portion after the first line of the verse
below : वृष्या क्षतक्षीणहिता etc. This transposition has been
effected for the sake of the continuity of the verse as it occurs
in the Aṣṭāṅgahṛdaya from which it forms a quotation.
T2. omits this introduction and the quotation following.
२. T2. अन्यत्र च मत्स्यण्ड्यादीनां पृथग्गुणाः ।
३. T2. introduces this verse with: अथ मत्स्यण्डिकादीनां त्रयाणां
गुणमाह वाग्भटः —. P1. P2. omit this line.
४. J1. The revisor adds in the margin, the following
धन्वन्तरिः —
शर्करोक्ता तु मीनाण्डा श्वेता मत्स्यण्डिका मता ।
५. T2. adds the explanation: क्षतक्षीणयोर्हिताः क्रमेणेति ।
क्रमेणेति मत्स्यण्डिकायाः खण्डो गुणवान्, खण्डात् सिता ।
उक्तं च सुश्रुतेन —
यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा ।
स्नेहगौरवशैत्यानि सरत्वं च तथा तथा ॥ इति ।

१५५ भोजनकुतूहल
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया यासशर्करा ।
त्रिदोषघ्नी पित्तकासेक्षुधर्मच्छदसम्भवा ॥
तत्तुल्या मधुशर्करा । तत्तुल्या मधुसमानगुणेत्यर्थः ।
अभिष्यन्द्यतिधुरं फाणितं बृंहणं गुरु ।
शुक्रकृत् कफकृच्चैव पित्तघ्नं च विशेषतः ॥
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनम् ।
अवृष्यं बृंहणं क्षारं वीर्योष्णं सर्वदोषकृत् ॥
इति कैयदेवः ।
शर्करा तु सितोपला ।
सिता च मधुधूलिस्तु खण्डस्तद्विकृतिः पुनः ॥
'मच्छण्डिका फाणितं चापि' इति हैमनः ।
रूक्षो मधूकपुष्पोत्थः फाणितो वातपित्तकृत् ।
कफघ्नो मधुरः पाके विपाके वस्तिदूषणः ॥
शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे ।
हिमजा शर्करा गौल्या सोऽल्पा तिक्ता त्वपिच्छिला
... introduces this verse with: — यासशर्करागुणानाह
वाग्भटः and has the following explanation at the close of the
line: — तद्गुणा मत्स्याण्डकादिसामान्यसदृशगुणाः । यासशर्करा दुरालभारसेने-
क्षुरसेन वा क्रियते ।
२ T₂. omits this line.
३. T₂. सिता कासेषु । T₁. सितकासेषु ।
४. T₂. has on मधुशर्कराः — मधुशर्करागुणमाह —
यद्गुणं यन्मधु प्रोक्तं तद्गुणा तस्य शर्करा ।
विशेषात्तर्पणी बल्या पुष्ट्या च क्षीणदेहिनाम् ॥
वह्निपाकात् कालपाकाद्वा शर्करा रूपतां गतं मधु मधुशर्करा । तद्गुणा मधुसदृशगुणा ।
The Ms. continues:— सामान्यशर्करागुणमाह वाग्भटः —
दाहतृट्छर्दिमूर्च्छास्रपित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः ।
सर्वा उक्ताः मत्स्याण्डिकाद्याः मधुशर्करा च । मत्स्याण्डिकादौ रक्तपित्तहरत्वग्रहण-
मतिशयार्थम् ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
वातघ्नी सारिका रुच्या दाहपित्तास्रदायिनी ।
गुडगडा
सितखण्डोऽतिमधुरश्चक्षुष्येच्छादिनाशनः ।
कुष्ठव्रणकफश्वासहिक्कापित्तास्रदोषजित् ॥
वालखंड ।
वृष्या क्षतक्षीणहिता रक्तपित्तानिलापहाः ।
मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तराः ॥
क्षतक्षीणयोर्हिताः । क्रमेणेति । मत्स्यण्डिकायाः खण्डो गुणवान्,
खण्डात् सिता । उक्तं च सुश्रुतेन —
यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा ।
स्नेहगौरवशौत्यानि सरत्वं च तथा तथा ॥
इति ।
अन्यत्र च मत्स्यण्ड्यादीनां पृथग् गुणाः ।
मत्स्यण्डी ग्राहिणी बल्या कषाया वातजिद् गुरुः ।
खण्डं गुरु सरं रुच्यं वातघ्नं बलपुष्टिदम् ।
सितोपला सरा गुर्वी वातघ्नी न कफप्रदा ।
इति ।
यासशर्करागुणानाह वाग्भटः —
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया यासशर्करा ।
तद्गुणा मत्स्यण्डिकादिसामान्यसदृशगुणा ।
यासशर्करा दुरालभारसेनेक्षुरसेन च क्रियते ।
मधुशर्करागुणमाह —
यद्गुणं यन्मधु प्रोक्तं तद्गुणा तस्य शर्करा ।
विशेषात्तर्पणी बल्या पुष्ट्या च क्षीणदेहिनाम् ॥
१. $J_1$. omits अथ ... ... ... ... वाग्भटः and it reads
अथ शर्करा ।.
२. $J_1$. adds: धन्वन्तरिः —
शर्करोक्ता तु मीताण्डी श्वेता मत्स्याण्डिका सिता ।
in the margin and reads this portion after रक्तेक्षुजा पित्तजित् ।

I will transcribe what is visible: शर्करारूतां or शर्करारूपतां). Actually, wait! Look at the top of that letter: is it हू? No. Let's transcribe शर्करारूतां or शर्करारूपतां. Wait, look at the blank space between रू and तां: there isn't one, they are right next to each other. So it's 2 syllables: रूतां! So शर्करारूतां!

Everything else is verified and very clean.१६४ भोजनकुतूहले
वह्निपाकात् कालपाकाद्वा शर्करारूतां गतं मधु मधुशर्करा ।
तद्गुणा मधुसदृशगुणा ।
सामान्यशर्करागुणमाह वाग्भटः -
दाहतृट्छर्दिमूर्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः ।
सर्वा उक्तां मत्स्यण्डिकायाः मधुशर्करा च । मत्स्यण्डिकादौ
रक्तपित्तहरत्वग्रहणमतिशयार्थम् । अन्यत्र च शर्करागुणाः -
शुद्धस्फटिकसङ्काशा निर्मला सितशर्करा ।
शर्करा ज्वरपित्तासृङ्मूर्च्छाच्छ

प्रथमपरिच्छेदः । १६५
दाहं निवारयति तापमपाकरोति
तृष्णां नियच्छति निहन्ति च मोहमूर्च्छाम्
श्वासं निवारयति तर्पयतीन्द्रियाणि
शीतस्सदा सुमधुरः खलु सिद्धखण्डः ॥
खण्डतवराजः
अथेषुविकाराणां तारतम्यमाह वाग्भटः
शर्केक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे ।
इक्षुविकाराणां मध्ये शर्करा सिताख्या वरा फाणितमवरं इतरे
मध्यमाः ॥
इतीक्षुरसविकारप्रकरणम् ।
अथ मधु ।
तेष –
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं छात्रकं तथा ।
आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः ॥
नानापुष्परसाहाराः कपिला नवमक्षिकाः ।
याः स्थूलास्ताभिरुत्पन्नं मधु माक्षिकमुच्यते ॥
ये स्निग्धाञ्जनगोडाभाः पुष्पासवपरायणाः ।
भ्रमरैर्जनितं तैस्तु भ्रामरं मधु भण्यते ॥
पिङ्गला मक्षिकास्सूक्ष्माः क्षुद्रा इति हि ताः स्मृताः ।
ताभिरुत्पादितं यत्तु तत् क्षौद्रं मधु कथ्यते ॥
महत्यो मक्षिकाः पिङ्गाः पूतिका इति कीर्तिताः ।
तज्जातं मधु धीमद्भिः पौत्तिकं समुदाहृतम् ॥ ४ ॥
छत्राकारं तु पटलं सरघाः पीतपिङ्गलाः ।
यत् कुर्वन्ति तदुत्पन्नं मधु च्छात्रकमीरितम् ॥
१. J1. तत्र ; Bh omits this.
२. Bh. वर्ण्यते ।

१६६ भोजनकुतूहले
मक्षिकास्तीक्ष्णतुण्डा याः पीताः षट्पदसन्निभाः ।
तदुद्भूतं यद्गुह्यार्हं तदार्घ्यं मधु भण्यते ॥
जंहालाः कथिताः कीटा भूमेरुद्दालनात् स्मृताः ।
वल्मीकान्तस्तदुत्पन्नमौद्दालकमुदीर्यते ॥
इन्द्रनीलदलाकाराः सूक्ष्माश्चिन्वन्ति मक्षिकाः ।
यद् वृक्षकोटरान्तरःस्थं मधु दालमिति स्मृतम् ॥
माक्षिकं तैलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते ।
क्षौद्रं तु कपिलाभासं पौत्तिकं घृतसन्निभम् ॥
आपीतवर्णं छात्रं स्यात् पिङ्गलं चार्घ्यनामकम्
औद्दालं स्वर्णसदृशमापीतं दालमुच्यते ॥
माक्षिकं मधुरं रूक्षं लघु श्वासादिदोषनुत् ।
भ्रामरं पिच्छलं रूक्षं मधुरं मुखजाड्यनुत् ॥
क्षौद्रं तु शीतलं रूक्षं चक्षुष्यं पित्तवातजित् ।
पौत्तिकं मधु रूक्षोष्णमस्रपित्तादिदाहहृत् ॥
पित्तमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्रं गुणोत्तरम् ।
आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तादिदोषहृत् ॥
औद्दालकं तु कुष्ठादिदोषघ्नं स्वरसिद्धिदम् ।
दालं कटु कषायाम्लं मधुरं पित्तदायि च ॥
नवं मधु भवेत् स्थौल्यं नातिश्लेष्महरं परम् ।
देहस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणं मधु लेखनम् ॥
पक्वं दोषत्रयघ्नं मधु विविधरुजाजाड्यहिक्कामयादि-
ध्वंसं धत्ते च रुच्यं बलमतिधृतिकृद् वीर्यशुद्धिं विधत्ते ।
१. Bh. omits the portion to the end of मद्यप्रकरण and
observes in its place मधुवर्णगुणाविलक्षणं सुषेणे द्रष्टव्यः ।
२. J1. दोषजित् ।
३. J1. विषमेह ।

प्रथमपरिच्छेदः । १६७
आमं चेदामगुल्मामयपवनरुजापित्तदाहास्त्रदोष-
ध्वंसं धत्ते विशोषं जनयति नयति स्वाङ्गशुद्धिं विशेषतः ॥
व्रणशोधनसन्धानव्रणसंरोपणादिषु ।
साधारणन्मधु हितं तत्तुल्या मधुशर्करा ॥
उष्णैः सहोष्णकाले वा स्वयमुष्णमथापि वा ।
आर्त्तं मधु मनुष्याणां विषवत्तापदायकम् ॥
कीटकादियुतमम्लदूषितं यच्च पर्युषितकं मधु स्वतः ।
कण्टकोदरगतं च मेचकं यच्च मेहजनितं च दोषकृत् ॥
दण्डैर्निहत्य यदुपात्तमपास्य दोषान्
तादृग्विधं मधु रसायनयोगयोग्यम् ।
हिक्कागुदाङ्कुरविशोषकफव्रणादि-
कोपापहं भवति दोषदन्यथा चेत् ॥
यद्गुणं यन्मधु प्रोक्तं तद्गुणा तस्य शर्करा ।
विशेषात्तर्पणी बल्या पुष्ट्या च क्षीणदेहिनाम् ॥
गुरु शीतकषायत्वाद्रौक्ष्याच्चाल्पं हितं मधु ।
न हि कष्टतमं किञ्चित् तदजीर्णाद्यतो वरम् ॥
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम् ।
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु ॥
वृष्ययोगैरतो युक्तं वृष्यतामनुवर्तते ।
स्वीयगुणोदासीनत्वे सति संयोगिगुणोत्कर्षकत्वं योगवाहित्वम् ॥
इति मधुप्रकरणम् ।

१. J₁. gives under this verse the substance of the
same as तप्तात्सन्मधुगुणः
२. T₂. Bh. add the explanation :—
विषान्वयत्वे सविषपुष्पेभ्योऽपि यतो मधु ।
कुर्वते हि स्वयं यच्च संविधा अमरादयः ॥

१४८ भोजनकुतूहले
अथ मद्यप्रकरणम् ।
तच्च, गौडीमाध्वोपैष्टीभेदात् त्रिविधम् । तत्र—
स्याद् धातकीरसगुडादिकृता तु गौडी
पुष्पद्रवादिमधुमारमयी च माध्वी ।
पैष्टी पुनर्विविधधान्यविकारजाता
ख्याता मदाधिकतया किल पूर्वपूर्वा ॥
तालादिरसनिर्यासेः सैन्दी हालां सरा जगुः ।
नानाद्रव्यकदम्बेन द्रव्यं कादम्बरं स्मृतम् ॥
तत्र—
गौडी तीक्ष्णोष्णमधुरा वातहृत् पित्तकारिणी ।
बलकृद् दीपनी पथ्या कान्तिकृत् तर्पणी परा ॥
माध्वी तु मधुरा हृद्या नात्युष्णा पित्तवातकृत् ।
कामलापाण्डुगुल्मार्शःप्रमेहशमनी परा ॥
पैष्टी कट्वम्लतीक्ष्णा स्यान्मधुरा दीपनी परा ।
सैन्दी सिता कषायाम्ला तृष्णासन्तापनाशिनी ॥
कादम्बरी सुमधुरा पित्तघ्नी श्रमहारिणी ।
मदनिर्वाणमदनज्वालापल्लवधृक् सरा ॥
ऐक्षवं तु भवेन्मद्यं शिशिरं च मनोहरम् ।
यौवद्धान्यकृतं मद्यं गुरु विष्टम्भदायकम् ॥
शर्कराधातकीतोये कृतं शीतं मनोहरम् ।
शार्करं कथ्यते मद्यं वृष्यं दीपनमोहनम् ॥
१. J¹. मद्यं कादम्बरं ।
२. J¹. मदोत्कटम् । T₂. adds the explanation मनोहरं
मदोत्कटम् ।
३. T₂. has also the alternative reading यवधान्यकृतम् ।
४. T₂. has also the alternative reading दीपनपाचनम् ।

मद्यं नवं सर्वविकारहेतु सर्वं च वातादिकदोषदायि
जीर्णं तु सर्वं सकलामयघ्नं वृष्यं च सन्दीपनमुक्तमे
सामान्यतः ।
दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम्
सुस्वादु तिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम् ॥
सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु।
नष्टनिद्रातिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम् ॥
कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम् ।
वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा ॥
उक्तं च वैद्येन—
मद्यं न पेयं वा पेयं स्वल्पं सुबहुवारि वा ।
अन्यथा शोषशैथिल्यदाहमोहान् करोति (च) ॥
द्राक्षेक्षवः सखर्जूरः शालिपिष्टं यवस्य वा ।
पञ्च मद्याकराः श्रेष्ठाः द्राक्षा तेषां विशिष्यते ।
अन्येऽपि मद्यभेदास्तत्प्रकाराश्च सर्वानुपयोगात् ग्रन्थगौरवभयाच्चेह
नोक्ताः । यत उक्तम् —
मद्यप्रयोगं कुर्वीत शूद्रादिषु महार्तिषु ॥
इति मद्यप्रकरणम् ।
अथ मांसप्रकरणम् ।
तच्चिविधं; भूचरखेचराप्चरभेदात् । तेषां क्रमेण गुणाः —
मांसं खड्गमृगोत्थं तु बलकृद् बृंहणं गुरु ।
गवयस्यामिषं बल्यं रुच्यं वृष्यं च बृंहणम् ॥
१. T1; T2. omit उक्तं च वैद्येन ।
२. T1. has also the alternative reading द्राक्षेक्षुमद्यखर्जूराः ।

१. लघु स्यादामं बृंहणं च मांसं बलिष्ठं वनमाहिषस्य ।
स्निग्धं निद्राकरं पित्तहारि ग्राम्यस्य चामिषम् ।
माहिष्येति सम्बन्धः ।
करीः क्रव्यं गुरु स्निग्धं वातलं श्लेष्मकारकम् ।
बहुपुष्टिप्रदं गाजमामिषं वह्निमान्द्यदम् ॥
अश्वमांसं भवेदुष्णं वातघ्नं बलदं लघु ।
पित्तदाहप्रदं नृणां तदेत्वातिसेवनात् ॥
औष्ट्रं मांसं तु शिशिरं त्रिदोषशमनं लघु ।
बलपुष्टिप्रदं रुच्यं मधुरं वीर्यवर्धनम् ॥
गर्दभप्रभवं मांसं किञ्चिद्गुरु बलप्रदम् ।
रुच्यं तु वनजं सैत्यमतिवीर्यबलप्रदम् ॥
वनगर्दभस्येत्यर्थः ।
मृगस्य मांसं लघु शीतवृष्यं त्रिदोषहृत् षड्रसदं च रुच्यम्
कुरङ्गमांसं मधुरं च तद्वत् कन्तारुहं पित्तहरं च मारुतम् ॥
मृगस्तःप्रमृगः । मारुतं मरुत्प्रकोपकारि । कुरङ्गश्चतुरगतिः ।
५. त्रिदोषहारि चैषां स्याल्लघु वृष्यं सुशीतलम् ॥
६. कृष्णपृष्ठः ।
अन्यत्र —
सारङ्गं पिशितं स्निग्धं मधुरं लघु वृष्यदम् ।
सारङ्गः कृष्णपृष्ठ एव ।
१. J₁. omits स्निग्ध ... भवेदुष्ण in the next verse.
२. T₁; T₂; P₁; P₂. add गाजं गजभवम् ।
३. Bh. omits this verse.
४. J₁. हरिणस्ताम्रमृगः; Bh. मृगाश्चोष्ट्रमृगाः ।
५. J₁; Bh. त्रिदोषहारि चैणस्य लघु ।
६. T₁. कृष्णपृष्ठः एणः ।

प्रथमपरिच्छेदः । १७१
तित्तलप्रभवं मांसं लघु हृद्यं बलंप्रदम् ॥ चिपुकस्य ।
वराहमांसं गुरु वातहारि
वृष्यं बलस्वेदकरं वनोत्थम् ।
तस्माद् गुरु ग्रामवराहमांसं
तनोति मेदोबलवीर्य्यवृद्धिम् ॥
छागमांसं गुरु स्निग्धं नातिशीतं रुचिप्रदम् ।
निर्दोषं वातपित्तघ्नं मधुरं बलपुष्टिदम् ॥
च्छागपोतभवं मांसं लघु शीतं प्रमेहजित् ।
ईषल्लघु बलं दत्ते तदेव तृणचारिणः ॥
भारङ्गस्यापि मांसं तु गुरु स्निग्धं कफप्रदम् ।
बल्यं वृष्यकरं पुष्टिप्रदं वातकरं परम् ॥ भारसिङ्ग ।
आविकं मधुरं मांसं किञ्चिद्गुरु बलप्रदम् ।
बृंहणं कफकृद् वृष्यं परं विष्टम्भि शीतलम् ॥
गोधामांसं तु वातघ्नं श्वासकासहरं च तत् । घोरफड ।
शशमांसं त्रिदोषघ्नं दीपनं श्वासकासनुत् ।
पिच्छिलं नाकुलं मांसं वातकृच्छ्लेष्मपित्तकृत् ॥ मुंगुसे ।
आरण्यकुक्कुटद्रव्यं हृद्यं श्लेष्महरं लघु ।
ग्राम्यस्तु श्लेष्मलो गुरुः ।
हारीतं पललं स्वादु कफपित्तास्रदोषजित् ।
वर्धनं वीर्यबलयोस्तद्वेव कपोतजम् ॥
१. Bh. adds :—
कुक्कुटो बृंहणः स्निग्धो वीर्योष्णोऽनिलजिद् गुरुः ।
चक्षुष्यः शुक्रकफहृद्धन्यो हृद्यः कफान्तकृत् ॥
पानीयकुक्कुटः स्निग्धो बृंहणः श्लेष्मलो गुरुः ।

भोजनकुतूहले
पारावतपलं स्निग्धमधुरं गुरु शीतलम् ।
पित्तच्छर्दिदाहनुद् बल्यं वीर्यवृद्धिकरं परम् ॥
रुच्यं तित्तिरिजे मांसं लघु वीर्यबलप्रदम् ।
कषायमधुरं शीतं त्रिदोषशमनं परम् ॥
तद्वच्च लावकं मांसं पथ्यं ग्राहि बलप्रदम् ।
चटकस्यास्रजिच्छीतं लघु वृष्यं बलप्रदम् ॥
तद्वदारण्यचटकक्रव्यं लघु च पथ्यकम् ।
रुच्यं कापिञ्जल क्रव्यं शीतलं बृंहणं गुरु ॥
वृष्यं चकोरजं मांसं बल्यं पुष्टिकरं परम् ।
चक्रवाकभवं क्रव्यं लघु स्निग्धं बलप्रदम् ॥
वह्निकृत् सर्वशूलघ्नं ग्रहण्यार्शोविकारजित् ।
सारसस्य तथा मांसं मधुराम्लकषायकम् ॥
मोहातीसारपित्तघ्नं ग्रहण्यार्शोरुजापहम् ।
मांसं शीतं वृष्यं स्निग्धं गुरु जलपक्षिणां कथितम् ।
तेष्वपि च हंसमांसं वृष्यतमं तिमिरहरं च ॥
अन्ये बकबलाकाद्याः गुरवः प्राणिभक्षणात् ।
स्निग्धातिगुरवो मत्स्या वातघ्ना रक्तपित्तदाः ।
तत्र कांश्चिदपि ब्रूमो विशेषगुणलक्षणान् ॥
रोहितो गर्गरो भीरुर्वेलको बर्बरस्तथा ।
छागलो रक्तमत्स्याऽथ महिषश्च बिलाह्वयः ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१. T2. takes off मांसं and continues. पथ्यं । the next verse.
२. T2. gives the name after this चटकः स्त्रियां । विह्वल्यां चे ।
३. T2. गुर्वम्बुपक्षिणाम् ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
चानुरूपस्त्वकर्मोषा च ज्ञेया वर्णा वशादयः
तत्र ।
कृष्णः शल्की श्वेतकुक्षिस्तु मत्स्यो '
यः श्रेष्ठोऽसौ रोहितो वृत्तवक्त्रः । २ .
कोष्णं बल्यं रोहितस्यापि मांसं
वातं हन्ति स्निग्धमृध्नाति वीर्यम् ।
रोहितमत्स्य ।
यः पीतवर्णोऽपिं च पिच्छिलाङ्गः पृष्ठे च रेखाबहुलः स शल्कः ।
स गर्गरो गर्गरनादवश्यो जडश्च शीतः कफवातदायी ॥
गामरु ।
पृष्ठे पक्षौ द्वौ गले पुच्छके चेत् सर्पाभः स्यात् पुष्करो वृत्ततुण्डः ।
ज्ञेयः शल्की मत्स्यको भीरुरुक्तः स्निग्धो वृष्यो दुर्जरो वातकारी ॥
अहीर ।
नातिस्थूलो वृत्तवक्त्रोऽपि चास्ये धत्ते दन्तान् श्मश्रुलो दीर्घकायः ।
त्रिःसन्ध्यायां रात्रिषेपे त्रिवर्णः प्रोक्तो बालः पथ्यबल्यः सुवृष्यः ॥
बालांबु ।
पृष्ठे कुक्षौ कण्टकी दीर्घतुण्डः सर्पाभो यः सोऽप्ययं बर्बराख्यः ।
वाताटोपं सोऽपि दत्तेऽन्त्रजाड्यं स्निग्धो बल्यो दुर्जरो वीर्यकारी ।
बाभीरु ।
श्वेतं सुकायं समदीर्घवृत्तं निश्शल्ककं छागलकं वदन्ति ।
द्विकण्टकोऽसौ खलु पृष्ठवंशे कण्ठ्यस्तुपथ्यो रुचिदश्च बल्यः ॥
सगल्लु ।
१. J₁. कर्णावशादयः, Bh. कर्णा च शादयः T2. gives also the
varient reading वर्णा वशाभिधः ।
२. T₂. वृत्तचक्रः
३. Bh. has an omission बातकारी...... to दुर्जरो, probably
due to the scribe.