भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

१६६ भोजनकुतूहले
मक्षिकास्तीक्ष्णतुण्डा याः पीताः षट्पदसन्निभाः ।
तदुद्भूतं यद्गुह्यार्हं तदार्घ्यं मधु भण्यते ॥
जंहालाः कथिताः कीटा भूमेरुद्दालनात् स्मृताः ।
वल्मीकान्तस्तदुत्पन्नमौद्दालकमुदीर्यते ॥
इन्द्रनीलदलाकाराः सूक्ष्माश्चिन्वन्ति मक्षिकाः ।
यद् वृक्षकोटरान्तरःस्थं मधु दालमिति स्मृतम् ॥
माक्षिकं तैलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते ।
क्षौद्रं तु कपिलाभासं पौत्तिकं घृतसन्निभम् ॥
आपीतवर्णं छात्रं स्यात् पिङ्गलं चार्घ्यनामकम्
औद्दालं स्वर्णसदृशमापीतं दालमुच्यते ॥
माक्षिकं मधुरं रूक्षं लघु श्वासादिदोषनुत् ।
भ्रामरं पिच्छलं रूक्षं मधुरं मुखजाड्यनुत् ॥
क्षौद्रं तु शीतलं रूक्षं चक्षुष्यं पित्तवातजित् ।
पौत्तिकं मधु रूक्षोष्णमस्रपित्तादिदाहहृत् ॥
पित्तमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्रं गुणोत्तरम् ।
आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तादिदोषहृत् ॥
औद्दालकं तु कुष्ठादिदोषघ्नं स्वरसिद्धिदम् ।
दालं कटु कषायाम्लं मधुरं पित्तदायि च ॥
नवं मधु भवेत् स्थौल्यं नातिश्लेष्महरं परम् ।
देहस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणं मधु लेखनम् ॥
पक्वं दोषत्रयघ्नं मधु विविधरुजाजाड्यहिक्कामयादि-
ध्वंसं धत्ते च रुच्यं बलमतिधृतिकृद् वीर्यशुद्धिं विधत्ते ।
१. Bh. omits the portion to the end of मद्यप्रकरण and
observes in its place मधुवर्णगुणाविलक्षणं सुषेणे द्रष्टव्यः ।
२. J1. दोषजित् ।
३. J1. विषमेह ।