भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

भोजनकुतूहले
पारावतपलं स्निग्धमधुरं गुरु शीतलम् ।
पित्तच्छर्दिदाहनुद् बल्यं वीर्यवृद्धिकरं परम् ॥
रुच्यं तित्तिरिजे मांसं लघु वीर्यबलप्रदम् ।
कषायमधुरं शीतं त्रिदोषशमनं परम् ॥
तद्वच्च लावकं मांसं पथ्यं ग्राहि बलप्रदम् ।
चटकस्यास्रजिच्छीतं लघु वृष्यं बलप्रदम् ॥
तद्वदारण्यचटकक्रव्यं लघु च पथ्यकम् ।
रुच्यं कापिञ्जल क्रव्यं शीतलं बृंहणं गुरु ॥
वृष्यं चकोरजं मांसं बल्यं पुष्टिकरं परम् ।
चक्रवाकभवं क्रव्यं लघु स्निग्धं बलप्रदम् ॥
वह्निकृत् सर्वशूलघ्नं ग्रहण्यार्शोविकारजित् ।
सारसस्य तथा मांसं मधुराम्लकषायकम् ॥
मोहातीसारपित्तघ्नं ग्रहण्यार्शोरुजापहम् ।
मांसं शीतं वृष्यं स्निग्धं गुरु जलपक्षिणां कथितम् ।
तेष्वपि च हंसमांसं वृष्यतमं तिमिरहरं च ॥
अन्ये बकबलाकाद्याः गुरवः प्राणिभक्षणात् ।
स्निग्धातिगुरवो मत्स्या वातघ्ना रक्तपित्तदाः ।
तत्र कांश्चिदपि ब्रूमो विशेषगुणलक्षणान् ॥
रोहितो गर्गरो भीरुर्वेलको बर्बरस्तथा ।
छागलो रक्तमत्स्याऽथ महिषश्च बिलाह्वयः ॥

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१. T2. takes off मांसं and continues. पथ्यं । the next verse.
२. T2. gives the name after this चटकः स्त्रियां । विह्वल्यां चे ।
३. T2. गुर्वम्बुपक्षिणाम् ।