भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

१५४ भोजनकुतूहले
षेणः—
स्निग्धश्च सन्तर्पणबृंहणश्च संजीवनः स्वादुरसभ्रमघ्नः ।
वृष्यश्च पित्तास्रसमीरहारी ह्यन्तर्विदाही कफकृत्सितेक्षुः ॥
तद्वच्च कृष्णोऽपि भवेद् गुणैश्च दाहापहस्तर्पणकृच्च वृष्यः ।
क्षारश्च किञ्चिन्मधुरो रमेन शोषापहर्ता व्रणशोफकर्ता ॥
• तद्वत् काष्ठेक्षुवत् ।
निघण्टौ तु—
कृष्णस्तु रूक्षो मधुरश्च पाके स्वादुः सुहृद्यः कटुको रसाढ्यः
त्रिदोषहारी समवीर्यदश्च स वीर्यदायी बहुवीर्यदायी² ॥
काळांऊस ।
पुण्ड्रोऽतिमधुरः शीतः कफकृत् पित्तनाशनः ।
दाहश्रमहरो वृष्यो रसे सन्तर्पणः परः ॥
पुंड्राऊस ।
सुषेणस्तु —
पुण्ड्रकस्तु रसालः स्यात् रसेक्षुस्सुकुमारकः ।
कर्बुरो मिश्रवर्णश्च नेपाळश्चेति सप्तधा ॥
इति वाग्भटः । तत्र पौण्ड्रकः —
शैत्यप्रसादमाधुर्यैः वरस्तमनु वांशिकः ।
शातपर्वकनेपाळकान्ताराद्यास्ततः क्रमात् ॥
सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः ।
इति ।
लोहितेक्षुश्च मधुरः पाके स्यात् पिच्छलो मृदुः ।
पित्तदाहहरो वृष्यस्तेजोबलविवर्धनः ॥
तांबडाऊस ।
१. J₁. adds सक्षारास्सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः ।
२. P₁. P₂. T₂. समवीर्यदश्च वीर्यसाम्यकर्ता स्वस्थानां वीर्यदायी क्षीणानां
बहुवीर्यदायी समवीर्याणां वीर्यवृद्धिकर्ता ।
३. T₁. T₂. P₂. Bh. मधुः ।