भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

१५५ भोजनकुतूहल
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया यासशर्करा ।
त्रिदोषघ्नी पित्तकासेक्षुधर्मच्छदसम्भवा ॥
तत्तुल्या मधुशर्करा । तत्तुल्या मधुसमानगुणेत्यर्थः ।
अभिष्यन्द्यतिधुरं फाणितं बृंहणं गुरु ।
शुक्रकृत् कफकृच्चैव पित्तघ्नं च विशेषतः ॥
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनम् ।
अवृष्यं बृंहणं क्षारं वीर्योष्णं सर्वदोषकृत् ॥
इति कैयदेवः ।
शर्करा तु सितोपला ।
सिता च मधुधूलिस्तु खण्डस्तद्विकृतिः पुनः ॥
'मच्छण्डिका फाणितं चापि' इति हैमनः ।
रूक्षो मधूकपुष्पोत्थः फाणितो वातपित्तकृत् ।
कफघ्नो मधुरः पाके विपाके वस्तिदूषणः ॥
शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे ।
हिमजा शर्करा गौल्या सोऽल्पा तिक्ता त्वपिच्छिला
... introduces this verse with: — यासशर्करागुणानाह
वाग्भटः and has the following explanation at the close of the
line: — तद्गुणा मत्स्याण्डकादिसामान्यसदृशगुणाः । यासशर्करा दुरालभारसेने-
क्षुरसेन वा क्रियते ।
२ T₂. omits this line.
३. T₂. सिता कासेषु । T₁. सितकासेषु ।
४. T₂. has on मधुशर्कराः — मधुशर्करागुणमाह —
यद्गुणं यन्मधु प्रोक्तं तद्गुणा तस्य शर्करा ।
विशेषात्तर्पणी बल्या पुष्ट्या च क्षीणदेहिनाम् ॥
वह्निपाकात् कालपाकाद्वा शर्करा रूपतां गतं मधु मधुशर्करा । तद्गुणा मधुसदृशगुणा ।
The Ms. continues:— सामान्यशर्करागुणमाह वाग्भटः —
दाहतृट्छर्दिमूर्च्छास्रपित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः ।
सर्वा उक्ताः मत्स्याण्डिकाद्याः मधुशर्करा च । मत्स्याण्डिकादौ रक्तपित्तहरत्वग्रहण-
मतिशयार्थम् ।