भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

६: । १५५
गुडः समधुरः क्षारो गुरुरुष्णः कफवातनुत्।
अहितः पित्तरक्ते च जीर्णश्चैव रसायनः ॥
अपि च —
पित्तघ्नः पवनार्तिजिद्रुचिकरॊ हृद्यस्त्रिदोषपहः
संयोगेन विशेषतो ज्वरहरः सन्तापशान्तिप्रदः ।
विण्मूत्रामयशोधनोऽग्निजननः पाण्डुप्रमेहान्तकः
स्निग्धः स्वादुतरो लघुः श्रमहरः पथ्यः पुराणो गुडः ॥
इति नवपुराणगुडाः ॥
अन्यत्र —
अभिष्यन्त्यतिमाधुर्यं फाणितं बृंहणं गुरु ।
शुक्रकृत् कफहृच्चैव पिच्छलं न विशेषतः ॥
ऐक्षो मधुकपुष्पोत्थः फाणितो वातपित्तकृत् ।
कफघ्नो मधुरः पाके विपाके वस्तिदूषणः ॥
इति फाणितम् ।
अथ गुडः । स चतुर्धा धौताधौतपुराणनवभेदेन । तत्र वाग्भटः धौतगुडगुणानाह —
नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद् गुडः ।
सृष्टमूत्रशकृत् मलानुलोमनः । अधौतगुडः —
प्रभूतकृमिमज्जासृङ्मेदोमांसकफप्रदः ।
पुराणगुडगुणः —
हृद्यः पुराणः पथ्यश्चेति । पथ्यः खस्य हितः ।
नवगुडगुणः —
नवः श्लेष्माग्निसादकृत् । अग्निसादोऽग्निमान्द्यम् । अन्यत्र गुडस्य भेदाः
गुणाश्चोच्यन्ते ।
१. T₂. adds after this on this subject :---
केयदेवः —
संवत्सरोषितगुडः पुराण इति कथ्यते ।
वर्षत्रयोषितः सोऽपि प्रपुराणः प्रकीर्तितः ॥
प्रपुराणो वरस्तस्मात् सर्वदोषहरो लघुः ॥
तस्मात्पुराणात् ।
अरिष्टाद्येषु सर्वेषु प्रपुराणं प्रयोजयेत् ।
चतुर्वर्षपरस्तस्मात् निर्वीर्यो निष्फलो गुडः ॥
कासश्वासादिकान् सर्वान् जनयेत् स विशेषतः ।
इति नवपुराणगुडाः ॥