भक्ति सागर ग्रन्थ: सन्त चरनदास (अष्टांग योग, धर्म-संवाद एवं सम्पूर्ण भक्ति रस महाकोश)
Bhakti Sagar Granth of Swami Charandas
सन्त चरनदास जी महाराज द्वारा
३८२ श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
साधौ यह प्याला मतवार है ।
अचवैगा कोइ योगयुगन्ता चित आस्थिरमन मारिहै ॥
चन्द सूर दोउ समकरि राखै ब्रह्मज्याल अन्तर बरै ।
मुद्रा लगै खेचरी जबहीं वङ्क नाल अमृत झरै ॥
भँवर गुफा में भाठी औटै भभक भभक सुषमन चुवै ।
सुगुरा पी पी रहित भये हैं बिन पीये उपजें मुये ॥
शिव सनकादिक नारद शारद और पिया नौ नाथहै ।
सिधि चौरासी हरिपदवासी मगन भया सव साथहै ॥
रामानन्द कवीर नामदे अमर हुये जिन जिन पिया ।,
गुरु शुकदेव करी जब किरपा चरणदासको सो दिया ॥
राग धनाश्री ॥
जो जन अनहद ध्यान धरै ।
पांचौ निर्बल चञ्चल थाके जीवतही जु मरै ॥
शोधे मूलबन्ध दै राखै ; आसन सिद्ध करै ।
त्रिकुटी सुरति लाय ठहरावै कुम्भक पवन भरै ॥
घन गरजै अरु बिजुली चमकै कौतुक गगन धरै ।
बहुत भांति जहां वाजन बाजें सुनि सुनि सन्ध अरै ॥
सहज सहज में हो परकाशा बाधा सकल हरै ।
जग की आस बास सब टूटैं ममता मोह जरै ॥
शून्य शिखर पर आपा बिसरै काल सों नाहिं डरै ।
चरणदास शुकदेव कहत हैं सब गुण ज्ञान गरै ॥
तबते अनहद घोर सुनी ।
इन्द्री थकित गलित मन हूवो आशा सकल भुनी ॥
घूमत नैन शिथिल भइ काया अमल जु सुरति सनी ।
रोम रोम आनन्द उपजि करि आलस सहज बनी ॥
शब्दवर्णन । ३८३
मतवारैं ज्यों शब्द समायौ अन्तर भीज कनी ।
भर्म्म कर्म्म के बन्धन छूटैं दुबिधा बिपति हनी ॥
आपा बिसरि जक्त को बिसरो कितरहिं पांच जनी ।
लोक भोग सुधि रही न कोई भूलो ज्ञान गुनी ॥
हो तहाँ लीन चरणहिंदासा कहैं शुकदेव मुनी ।
ऐसो ध्यान भाग्य सों पहूये चढ़ि रहे शिखर अनी ॥
राग बिलावल ॥
घट में खेलि ले मन खेला ।
सकल पदारथ घटही माहीं हरिसों होय जुमेला ॥
घट में देवल घट में जाती घट में तीरथ सारे ।
वेगहि आव उलटि घटमाहीं बीतैं परबीनहारे ॥
घट में मानसरोवर सू भर मोती और मराला ।
घट में ऊंचा ध्यान शब्द का सोहं सोहं माला ॥
घट में बिन सूरज उजियारा राति दिना नहिं सूझै ।
अमृत भोजन भोग लगंत है बिरलाजन कोइ बूझै ॥
घट में पापी घट में धर्मी घट में तपसी योगी ।
गुण अवगुण सब घटही माहीं घटमें वैद्य अरु रोगी ॥
रामभक्ति घटही में उपजै घट में प्रेम प्रकासा ।
शुकदेव कहैं चौथापद घट में पहुँचे चरणहिंदासा ॥
राग विलास ॥
घट में तीरथ क्यों न नहावो ।
इतउंत डोलो पथिक बनेही भरमि भरमि क्यों जन्म गंवांवो ॥
गोमती कर्म सुकारथ कीजै अधरम मैल छुटावो ।
शील सरोवर हितकरि न्हइये काम अग्निकी तपनि बुझावो ॥
रेवा सोई क्षमा को जानौ तामें गोता लीजै ।
३८४ चरणदासजीकाग्रन्थ ।
तन में क्रोध रहन नहिं पावै ऐसी पूजा चित्तदै कीजै ॥
सत यमुना संतोष सरस्वति गंगा धीरज धारो ।
झूठ पटकि निर्लोभ होय करि सबही बोझा शिरसों डारो ॥
दया तीर्थ कर्मनाशा कहिये परसे बदला जावै ।
चरणदास शुकदेव कहत हैं चौरासी में फिरि नहिं आवै ॥
राग विभास ॥
घट में तीरथ यों तुम न्हावो ।
तिनकेन्हान अमरपद पहुँचौ आदि पुरुष निश्चय करिपावो ॥
काशी सो तत करणी कीजै कलिमल सकल नशावो ।
रहनि गहनि पुष्कर को जानौ यामें मज्जन क्यों न करावो ॥
ध्यान द्वारका दृढ़ करि परसो हितकी छाप लगावो ।
इन्द्रीजित सोइ बदरीनाथा यह गति सतकरि चिन्हमें लावो ॥
भँवर गुफा में है तिर्बेणी सुरति निरति लै धावो ।
योग युक्ति सों डुबकी लेकरि काग पलटि हंसा ह्वै जावो ॥
तन मथुरा अरु मन वृन्दावन तामें रास रचावो ।
हिरदयकमल खिले परकाशादरशन देखि अधिकहुलसावो ॥
गुरु चरणन में सबही तीरथ सिमिटि सिमिटि तहाँ आवों ।
चरणदास शुकदेव कहत हैं अपनो मस्तक भेंट चढ़ावो ॥
राग पर्ज ॥
सुधारस कैसे पइये हो ।
कूप¹ कहां केहि ठौर है कैसे करि लहिये हो ॥
नेजू कित कित गागरि कित भरने वारी हो ।
कैसे खुलै कपाट ही को ताला ताली हो ॥
कौन समै किस गृह बिषे अँचवै किन माहीं हो ।
१ कुवाँ
शब्दवर्णन ३८५
तुम से जानै भेद को अरु बहुतक नाहीं हो ॥
पीकरि किस कारज लगै अरु स्वाद बताओ हो ।
फल याका कहि दीजिये सब खोलि जतावो हो ॥
शुकदेव सो पूछन करें यह चरणहिंदासा हो ।
किरपा करिकै कीजिये मेरि पूरी आशा हों ॥
गुरू हमारे प्रेम पिआयो हो ।
तादिन ते पलटो भयो कुल गोत नशायो हो ॥
अमल चढ़ो गगनै लगो अनहद मन छायो हो ।
तेज पुंजकी सेज पै प्रीतम गल लायो हो ॥
गये दिवाने देसड़े आनँद दर्शायो हो ।
सब किरिया सहजै छुटी तप नेम भुलायो हो ॥
त्रैगुणते ऊपर रहूं शुकदेव बसायो हो ।
चरणदास दिन रैन-नहिं तुरियापद पायो हो ॥
राग जैजैवंती ॥
ऐसी जो युक्ति जानै सोई योगी न्यारा। आसन जो सिद्धि
करै त्रिकुटी में ध्यान धरै बिना तेल दिया बरै ज्योति हूँ
उज्यारा ॥ संयम सँभाल साधै मूल द्वार बन्ध बांधै शंखनी
उलटि साधै कामदेव जारा । प्राण वायु हिये माहीं खैंचिकै
अपान लाहीं दोऊ नीके मिलि जाहीं ऐसा खेल धारा ॥ कुँभक
अथक राखै अनहद ओर ताकै सुषमन पैठि नाकै आगे जो
विचारा । खोलि कै कपाट सिरा कोऊ चढ़ शूरवीरा कामधेनु
जावै तीरा अमी को उतारा ॥ उनमनी जाय लागै निज गृह
माहीं जागै जन्म मरण भागै छूटै जग भारा । गुरुशुकदेव
कहै करणी यही विधि लहै चरणदास होय रहै आप को
सँभारा ॥
३८६ श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
राग सोरठ व सारंग ॥
पांचन मोहि लियो बलिमा ।
नासा त्वचा और श्रवणीया नैनन अरु रसना ॥
एक एक ने बारी बांधी गहि गंहि लै लै जाहिं ।
निशिदिन उन्हीं के रस पागो घरमें ठहरतं नाहिं ॥
अलि पतंग गज मीन मृगा ज्यों होय रह्यो पराधीन ।
अपनो आप सँभारत नाहीं विषय वासना लीन ॥
हौं कुलवन्ती टोना सीखो अनहद सुरति धरूं ।
गगन मँडल में उलटा कूंवां तासों नीर भरूं ॥
भँवर गुफा में दीपक बारौं मन्तर एक पढूं ।
काम क्रोध मद लोभ मोहकर लालन चित्त हरूं ॥
यतन यतन करि पीव छुटाऊं फिर नहिं जाननदूं ।
चरणदास शुकदेव बतावैं निज मनहीं करलूं ॥
राग सोरठ ॥
तू सदा सोहागिनि नारी है ।
पियके संग मिली मद् पीवै ताते लागत प्यारी है ॥
भँवरगुफा में भँवनबनावो बिन घृत ज्योती जारी है ।
सुषमन सेज महा सुखदायी भोगत भोग दुलारी है ॥
वशकियो कंथा चलै न पंथा टोनाडारो भारी है ।
आठ पहर तुम्हरे रँग राचो हमको मिल न वारी है ॥
पति मनमानी सो पटरानी सोई रूप उजारी है ।
हम चारौ जो सौति तुम्हारी तुम गुणआगे हारी है ॥
चरणहिंदास भई त्वहिं सेवैं लगीरहै नितलारी है ।
शुकदेवा शिर छत्र हमारो सो वशभयो तुम्हारी है ॥
शब्दवर्णन । ३८७
राग बिलावल ॥
करणी की गति और है कथनी की औरै ।
बिन करणी कथनी कथै बकवादी बौरै ॥
करणी बिन कंथनाइसी ज्यों शशिबिन रजनी ।
बिन शस्तर ज्यों शूरिमा भूषण बिन सजनी ॥
ज्यों पण्डित कथि कथि भले वैराग सुनावैं ।
आप कुटुम्ब के फँद पड़े नाहीं सुरझावैं ॥
बांझ झुलावै पालना बालक नहीं माहीं ।
वस्तु विहीना जानिये जहाँ करणी नाहीं ॥
बहुडिंभी करणी बिना कथि कथि करि मूये ।
सन्तौ कथि करणी करी हरिकी सम हूये ॥
कहैं गुरू शुकदेवजी चरणदास विचारौ ।
करणी रहनी दृढ़ गहौ थोथी कथनी डारौ ॥
हेली ॥
पांचसखी ले लार हेली काया महल पगधारिये ।
योग युक्तिडोला करौरी अरी हेली प्रान अपान कहार ॥
कुंज कुंज सब देखियेरी अरी हेली नानाबाग बहार ।
मानसरोवर न्हाइये सदा वसन्त निहार ॥
बिनासीप मोतीबनेरी अरीहेली बिनागूंद फूलनहार ।
बिन दामिनिं चमकारहै बिन सूरज उजियार ॥
अनहद उत बाजे बजैंरी अचरज बहुतक ख्याल ।
तेजपुंज की सेजपै कागा होहिं मराल ॥
श्रीशुकदेव कृपा करें जब पावै यह भेद ।
चरणदास पियासों मिलै छुटैं जगत के खेद ॥
३८८ श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
योग युक्ति करि लेहि हेली जो चाहै हरिसों मिलो ।
आसन संयम साधि कैरी गगनमंडल करि गेह ॥
उलटी दृष्टि चढ़ाइयेरी होय सूरज परकाश ।
करम भरम सबही जरैं सहजछुटै जग आश ॥ १ ॥
प्राण अपान मिलायकेरी मूलबन्धको बांधि ।
रसना उलटि लगाइये सुरति उर्ध्व को साधि ॥ २ ॥
बङ्क सुधारस पीजिये अनहदहो गलतान ।
भँवर गुफा दृढ़ बैठिके शून्य शिखर को ध्यान ॥ ३ ॥
सुषमन मारग ह्वै चलौरी जब पहुँचौ निजधाम ।
अचल सिंहासन श्वेत है जहां विराजैं राम ॥४॥
यह साधन शुकदेव कीरी जो कोई जानैं साध ।
चरणदास अविगति लहै देखै खेल अगाध ॥ ५ ॥
अथ वैराग का अंग ॥
राग मंगल ॥
चला चली जगठाट अचल हरिनाम है ।
माल मुल्क चलि जाय जाय रज धाम है ॥
तेल फुलेल लगाय बहुत सुन्दर गए ।
नानाकरते भोग सोभी नर ना रहे ॥
तेज तमक और रूप जाय योवन धना ।
सकल बराती जायँ जायँ दुलहिनि बना ॥
रोगी रोग अरु वैद्यजाय औषधि भले ।
ज्योतिषपुस्तक तूट बिनस रज हो मिले ॥
ज्ञानी पण्डित पीर अधिक बेवश गले ।
शब्दवर्णन । ३८६
गौस कुतुब अब्दाल पैगम्बर सब चले ॥
एकके पीछे एक बहीर लगी चली ।
नरपति सुरपति जाहिं अन्त वाही गली ॥
ऋषिमुनि देवन सिद्ध योगेश्वर जाहिंगे ।
जिन वश कीन्हीं मौत सोभी न रहाँहिंगे ॥
पांच तत्त्व गुणतीनि नहीं ठहराहिंगे ।
स्वर्ग मृत्यु पाताल सभी रलि जाहिंगे ॥
धरती अम्बर जाय जाय शशि भान है ।
चरणदास शुकदेव दया लियो जान है ॥
रहै रामका नाम जपै सोभी रहै ।
वेद पुराणन माहिं सभी योंहीं कहै ॥
जन्म मरण नहिं होय न योनी आवई ।
सतसिंहासन बैठि अमरपुर पावई ॥
यम जालिमके दण्ड भर्म छुटिजाहिंगे ।
लखचौरासी बन्ध सबी कटिजाहिंगे ॥
नवग्रह लगे न देह गेह आनँद रहै ।
डाकिनि सर्पिनि सिंह भूत नाहीं दहै ॥
साधुसंग गुरुसेव आय घटमें वसै ।
कलह कल्पना जाय द्वन्द्व संकट नसै ॥
तिलक दिये लिलाट जु कण्ठी सोहनी ।
नौबिस लक्षण धारि सहज जीतै मनी ॥
ऊंची पदवी होय जगत सब पगलगै ।
दुष्ट जलैं मनमाहिं दूरिही सों तकैं ॥
पाप भगैं मुखदेखि दरश कोई करै ।
३६० श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
भक्ति परापत ताहिसु चरणों आपरै ॥
कहैं गुरू शुकदेव चरणहीं दाससों ।
सब मन्तर शिरमौर सुमिर हरिनांम को ॥
राग काफी ॥
क्या दिखलावै शान यह कुछ थिर न रहैगा ।
दारा सुत अरु माल मुल्कका कहा करै अभिमान ॥
रावण कुम्भकरण हिरणाकुश राजा कर्ण सँभार ।
अर्जुन नकुल भीमसे योधा माटी हुय निदान ॥
क्षणक्षण तेरो तन छीजत है सुंनु मूरुख अज्ञान ।
फिरि पछिताये कहा होयगा जब यम घेरैं आन ॥
विनशैं जल थल रवि शशि तारे सकल सृष्टिकीहानि ।
अजहूँ चेत हेतकरु हरिसों ताहीकी पहिंचानि ॥
नवधाभक्ति साधुकी संगति प्रेम सहित कर ध्यान ।
चरणदास शुकदेव सुमिरले जो चाहौ कल्यान ॥
राम नाम चितलाव अरु सब शोक निवारो ।
सकल बिकल सब मनके टारो निश्चय करि ह्यांआव ॥
तीरथ वर्त सभी फल देवैं राम नाम तुलनाहिं ।
पार लगावन मुक्ति करावन समझि देखु मनमाहिं ॥
पढ़ौ पढ़ावौ भेद न पावौ कछू न लागै हाथ ।
अर्थ विचारौ तौ तुम जानौ कै सन्तनको साथ ॥
उमिरि गवाँवै तुच्छ स्वादन में करि पाँचंन सों भोग ।
अन्तकाल दुख होहिं घनेरे तन मन लिपटैं रोग ॥
लोक परलोक महासुख पावै जो सुमिरै हरिनांम ।
चरणदास शुकदेव कहतहैं होवैं पूरणकाम ॥
शब्दवर्णन ३६१
राग मालश्री ॥
थिर नहीं रहना है आख़िर मौतनिदान ।
देखत देखत बहुतक बिनशे आवत तुम्हरी बार ।
यतन करौ कोइ नाना विधि के बचै नहीं नरनार ॥
वे योगेश्वर वशकरि मौतै जड़िये वज्र किवाँड़ ।
ह्वै बैठे ज्यों मरना नाहीं माटी ह्वै गये हाड़ ॥
कित गये रावण कुंभकरणसे हरणाकुश शिशुपाल ।
शंकर दियो अमर वर जिनको सोभी खाये काल ॥
यह तन बर्तन कांचकोरे ठत्रक लगे खिलिजाय ।
आज मरै क कोटि वर्षलौं अन्त नहीं ठहराय ॥
बीतत अवधि अलावा आवै छोड़ि जगतकी आस ।
गुरु शुकदेव बतावै तोको समुझु चरणहींदास ॥
क्षणभंगी छलरूप यह तन ऐसारे ।
जाको मौत लगी बहु विधि सों नाना अंग ले बान ।
विष अरु शस्त्र रोग बहुतकहैं और बिघन बहुहान ॥
निश्चय बिनशै बचै न क्योंहीं यत्न किये बहुदान ।
ग्रह नक्षत्र अरु
३६२ श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
जो बिछुरैं सो बहुरि न मिलि हैं जो युगजाहिं अनंत ॥
राम सँघाती नेक न बिछुरैं ताहि सँभारत नाहीं ।
अपनी काया सोऊ न अपनी समझि देखु मनमाहीं ॥
चरणदास शुकदेव चितावैं छाँड़ौ जग उरझेरा ।
अमर नगर पहिचान सिदौसी जितकर निश्चल डेरा ॥
जानै कोइ संत सुजान यह जग स्वपना है ॥
स्वप्न कुटुंबी आपा मानै स्वप्ना वैरागी लै ।
स्वप्नै लेना स्वप्नै देना स्वप्नै निर्भयभै ॥
स्वप्नै राजा राज करतहै स्वप्नै योगी योग ।
स्वप्नै दुखिया दुख बहुपावै स्वप्नै भोगी भोग ॥
स्वप्नै शूरा रणमें जूझै स्वप्नै दाता दान ।
स्वप्नै पियसँग पायकजरिया स्वप्न मान अपमान ॥
स्वप्नै ज्ञानी गुरुगम जागै अपना रूप निहारि ।
अज्ञानी सोवत स्वप्ने में डसे अविद्या नारि ॥
चरणदास शुकदेव चितावै स्वप्ना सो सब झूठ ।
अचरज समझ अगाध पुरानी मौन गहौ गहि मूठ ॥
राग ललित ॥
चेत सबेरे चलना बाट । यह सब जानौ झूठा ठाट ॥
जग सरायमें कहा भुलानो । भठियारी के मोह लुभानो ॥
तुझको तौ बहु कोसन जानो । करि हिसाब बनियें की हाट ॥
कुँटुब मित्र कोइ हितू न तेरा । अपने स्वारथ ही को घेरा ॥
ह्यां नहि तेरा निश्चल डेरा । उठिये हूजै वेगि उचाट ॥
चलने की तदबीर न कीन्हीं । खोंटी राह थाह नहिं चीन्हीं ॥
मंजिलों की खरची नहिं लीन्हीं । गाफिल सोवै अजहूँ खाट ॥
शब्दवर्णन । ३६३
मग माहीं ठग बाग लगाये । बहुत मुसाफिर जित परचाये ॥
अरु उनको बिष लड्डू खवाये । मारि लिये स्वादन के घाट ॥
सावधान कोइ हाथ न आये । बचकर चले सो निरभय धाये ॥
उनके छलके पेच न खाये । नेक न लागी तिनको आंट ॥
मन चंचलका घोड़ा कीजै । ध्यान लगाम ताहि मुखदीजै ॥
ह्वै असवार ताहि गहि लीजै । भवसागर का चौड़ा फांट ॥
चरणदास शुकदेव चितावै । अपना जानि तोहिं समझावै ॥
तेरे भले कि बात बतावै । बारबार कहुं तोको डांट ॥
राग आसावरी ॥
गुरु मुख यह जग झूठ लखाया ।
साधसंत अरु वेद कहतहैं और पुराणन गाया ॥
मृगतृष्णा के नीर लोभाना सीपी रूपा जाना ।
फटिक शिलापर पीक परी है मूरुख लाल लोभाना ॥
स्वप्ने में सब ठाट ठटो है कुल नाते परिवारा ।
दृष्टि खुली जब सबही नाशे रहो नहीं आकारा ॥
ताते चेत भजन कर हरिको हां मत मनको पागौ ।
वा घरगये बहुरि नहिं आवै आवागमन न लागौ ॥
या स्वप्नेमें लाभ यही है चरणदास सुखभाखो ।
योगेश्वर जापद मिलिरहिया तुरियाहित चितराखो ॥
राग बरवा ॥
या तनको कुहगर्व करतहै ओला ज्यों गलजावैरे ।
जैसे बर्तन बनो काँचको ठबकलगे बिगसावैरे ॥
झूठ कपट अरु छल बल करिकै खोंटे कर्म कमावैरे ।
बाजीगरके बांदर कीज्यों नाचत नाहिं लजावैरे ॥
३६४ श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
जबलौं तेरी देह पराक्रम तबलौं सबन सोहावैरे ।
माय कहै मेरा पूत सपूता नारी हुक्म चलावैरे ॥
पल पल पल पल पलटै काया क्षण क्षण माहिं घटावैरे ।
बालक तरुण होय फिरि बूढ़ा वृद्ध अवस्था आवैरे ॥
तेल फुलेल सुगन्ध उबटनो अम्बर अतर लगावैरे ।
नाना विधिसों पिण्ड सँवारै जरिबरि धूरि समावैरे ॥
वैद हकीम करे बहु औषध पंडित जाप सुनावैरे ।
कोटि यत्न सों बचै न क्योंहीं देवी देव मनावैरे ॥
जिनको तू अपनेकरि जानै दुख में पास न आवैरे ।
कोई झिड़कै कोइ अनखावै कोई नाक चढ़ावैरे ॥
यह गति देखि कुटुँब अपने की इन में मत उरझावैरे ।
जबहीं यमसों पाला परिहै कोई नाहिं छुटावैरे ॥
औसर खोवै परके काजे अपनो मूल गवाँवैरे ।
बिन हरिनाम नहीं छुटकारो वेद पुराण बतावैरे ॥
चेतन रूप बसै घट अन्तर भर्मभूल बिसरावैरे ।
जो टुक ढूंढ़ खोज करि देखै आपेही में पावैरे ॥
जो चाहै चौरासी छूटै आवागमन नशावैरे ।
चरणदास शुकदेव कहतहैं सतसंगति मनलावैरे ॥
राग बरवा ॥
तनका तनक भरोसा नाहीं काहे करत गुमानारे ।
ठोकर लगे नेकहू चलतै करिहैं प्राण पयानारे ॥
ऐंठ अकड़ सब छोड़ बावरे तेज तमक इतरानारे ।
रंचक जीवन जगत अचम्भा क्षणमाहीं मरजानारे ॥
मैं मैं मैं मैं क्यों करताहै माया माहिं लुभानारे ।
शब्दवर्णन । ३६५
बहु परिवार देखिकै फूली मूरुख मूढ़ अयानारे ॥
टेढ़ो चलै मरोरत मुच्छैं, बिषयबास लपटानारे ।
आपनको ऊंचो करिजानै मातो मद अभिमानारे ॥
पीर फकीर औलिया योगी रहें न राजा रानारे ।
धरणि अकास सूरशशि नाशैं तेरा क्या उनमानारे ॥
ठाढ़े घातकरैं शिरपै यम ताने तीर कमानारे ।
पलक पैंड़पै तकितकिमारैं काल अचानक बानारे ॥
श्वासनिकसि फटि आंखिजाहिं जब कायाजरै निदानारे ।
तोको बांधि नरक लै जैहैं करिहैं अगिनि तपानारे ॥
अजहूं चेत सीखिले गुरुकी करिले ठौर ठिका नारे ।
अमर नगर पहिंचान सिदौसी तब नहिं आवन जानारे ॥
हरिकी भक्ति साधुकी संगति यह मत वेद पुरानारे ।
चरणदास शुकदेव कहतहैं परम पुरातन ज्ञानारे ॥
राग सोरठै ॥
यह तन बालू का सा डेरा ।
जैसे दामिनि दमक चमकको क्षणनहिं रहत उजेरा ॥
मैड़ी मण्डप मुल्क खजानो अरु परिवार घनेरा ।
सो सब कौतुक सों दीखतहै राम सँभार सबेरा ॥
गज घोड़ा अरु चाकर चेरा आखिर कोई न तेरा ।
जिनके कारण भ्रर्मत डोलै करता मेरा मेरा ॥
थोड़े से जीवनके काजे बहुतक करत बखेरा ।
कालबलीकी खबरि नहीं है करहि अचानक घेरा ॥
कहैं शुकदेव समझ नर भोंदू छांड़ि विषय उरझेरा ।
चरणदास हरिनाम भजन बिन कैसे होय निबेरा ॥
३६६ श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
दम का नहीं भरोसारे करिले चलनेका सामान ।
तन पिंजरेसों निकसि जायगो पलमें पक्षी प्रान ॥
चलतै फिरतै सोवत जागत करत खान अरु पान ।
क्षण क्षण क्षण क्षण आयु घटतिहै होत देहकी हान ॥
माल मुलुक अरु सुख सम्पतिमें क्यों हूवां गलतान ।
देखत देखत बिनशि जायगो मति करु मान गुमान ॥
कोई रहन न पावै जगमें यह तू निश्चय जान ।
अजहूं समुझि छांडु कुटिलाई मूरुख नर अज्ञान ॥
टेरि चितावैं ज्ञान बतावैं गीता वेद पुरान ।
चरणदास शुकदेव कहतहैं रामनाम उरआन ॥
राग काफी ॥
वह बोलता कितगया काया नगरि तजिकै ।
दशदरवाजे ज्योके त्योंहीं कौन राह गयो भजिकै ॥
सूनादेश गाँव भया सूना सूने घरके बासी ।
रूपरंग कछु औरै हूवा देहीभई उदासी ॥
साजन थे सो दुर्जन हूये तनको बांधि निकारा ।
चितासँवारि लिटाकरि तामें ऊपर धरा अँगाारा ॥
ढहगया महल चहलथी जामें मिलिगया माटी माहीं ।
पुत्र कलत्र भाइ अरु बांधव सबही ठोंक जलाई ॥
देखतहीका नाता जगमें मुये संग नहिं कोई ।
चरणदास शुकदेव कहत हैं हरि बिन मुक्ति न होई ॥
समझौरे भाई लोगो समझौरे हम कहत पुकारे ।
अरे हां नहि रहना करना अन्त पयाना ॥
मोह कुटुंबके औसर खोयो हरिकी सुधि बिसराई ।
शब्दवर्णन । ३६७
दिन धंधे में रैनि नींद में ऐसे आयु गवाँई ॥
आठ पहरकी साठौ घरियां सो तौ बिरथा खोई ।
क्षणइक हरिको नाम न लीन्हो कुशल कहांते होई ॥
बालक था जब खेलत डोला तरुण भया मदमाता ।
वृद्धभये चिन्ता अति उपजी दुखमें कछुन सुहाता ॥
भूलो कहा चेत नर मूरुख काल खड़ो शर सांधे ।
बिषको तीर खैंचिकै मारै आय अचानक बांधे ॥
झूठे जगसे नेह छोड़करि सांचो नाम उचारो ।
चरणदास शुकदेव कहत हैं अपना भलो बिचारो ॥
राग झँझौटी ॥
समझै नहिं मायाका मतवार ।
भूलिरहो धन धाम कुटुंबमें हरिगुरु दियो बिसार ॥
पाप दुकान लीपि औगुणसों पूंजी रची बिकार ।
कामके दाम क्रोध थैली धरि बैठा हाट पसार ॥
छल कांटे बिच कपट रुपइया निरख तौल निर्धार ।
कर्म ढेर कौड़िनको करिकै गिनि गिनि धरत सुधार ॥
कह लाया कह लै निकसैगा अपने जीव बिचार ।
कोइ दम अचरज देखि तमाशा क्षणइक राम सँभार ॥
नरदेही है लाल अमोलक ताकी लखी न सार ।
अन्त समय ज्यों हारो ज्वारी दोऊ कर चाले झार ॥
यह जग स्वप्ना जान बावरे आखिर यमसों रार ।
भुगतै कष्ट महादुख पावै सो जीवन धिरकार ॥
आवत काल अचानक तोपै कहैं शुकदेव पुकार ।
चरणदास अव राम सुमिरि ले नातर होहै ख्वार ॥
३६८ श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
राग नट व बिलावल ॥
अरे नर अपनो लाभ विचार ।
श्वास खजानो घटत सदाही ताको बेगि सँभार ॥
जोरि जाय सो बहुरि न आवै खरचै लाख हजार ।
ऐसो रतन अमोलक हीरा तू कर सों मतिडार ॥
सतसंगति में हितचित राखो दुष्टन संग निवार ।
मायाजाल अरु प्रीति कुटुंबकी ताको मन सों बिसार ॥
काम क्रोध अरु मोह लोभसे परबल बड़े बिकार ।
ज्ञान अग्नि अन्तरपर जारो तासे इनको जार ॥
विषय वासना इन्द्रिन के सुख बूड़िरह्यो संसार ।
चरणदास को नाव चढ़ाकै शुकदेव लियो उबार ॥
राग केदारा ॥
रे नर क्यों गवाँवै जनम ।
आयु तेरी बीती जाय नाहिं जानै मरम ॥
जनमपा हरिभजन करिले देहको यही धरम ।
लोक अरु परलोक सुधरै रहै तेरी शरम ॥
भक्तिसम कछु नाहिं दीखै योग यज्ञ तप करम ।
आन धर्म बिचार त्यागो मेट थोथे भरम ॥
चरणदास सतसंग मिलिकै आव हरिकी शरण ।
राम सुखदाई सुमिरि ले वही तारण तरण ॥
राग सोरठ ॥
अरे नर अफल जन्म मत खोरे ।
ज्यों तेलीको बैल फिरत है निशिदिन कोल्हू धोरे ॥
भक्ति बिहीने खर ह्वै आये ढोवत बोझा रोरे ।
सांझभये वाको वाको पति घूरे ऊपर छोरै ॥
भ्रर्मत भ्रर्मत मनुष भयोहै ऊंचे आय चढ़ोरे ।
लख चौरासी योनि भुगुति करि फिर तामें न परोरे ॥
अबके चूके बहु पछितैहौ मान बचन तू मोरे ।
चरणदास शुकदेव कहतहैं हरिपद सुरति धरोरे ॥
राग बिलावल ॥
अरे नर जन्म पदारथ खोयारे ।
बीती अवधि काल जब आया शीश पकरिकै रोयारे ॥
अब क्या होय कहा बनिआवै माहिं अविद्या सोयारे ।
साधु संग गुरुसेव न चीन्ही तत्त्व ज्ञान नहिं जोयारे ॥
आगे से हरि भक्ति न कीन्ही रसना राम न पोयारे ।
चौरासी यम दंड न छूटै आवागमन का दोयारे ॥
जो कछु किया सोई अब पावो वही लुनौ जो बोयारे ।
साहब सांचा न्याय चुकावो ज्यों का त्योंहीं होयारे ॥
कहूं पुकारे सब सुनि लीजौ चेतिजाव नर लोयारे ।
कहै शुकदेव चरणहींदासा यह मैदान यह गोयारे ॥
राग सारंग व राग नट व राग धनाश्री ॥
नट ज्यों नाचिगये कितने ।
दाता शूर सती सिधि साधक राव रंक जितने ॥
रावण कुम्भकरण से योधा बहुतक कौन गिनै ।
बहुतक इकछत राज करत थे पूजत लोग जिनै ॥
बहुतक भोगी नानाविधिसों करते भोग बिलास ।
बहुतक तपसी वनके वासी तन पर उपजी घास ॥
बहुतक ऋषि मुनि दुर्बासासे देते अडिग शराप ।
४०० श्रीस्वामीचरणदासजीकाग्रन्थ ।
बहुतक ज्ञानी हरि है बैठे कहते आपहि आप ॥
हमहूं याचक नाचन आये यह नहिं अपना देश ।
चरणदास शुकदेव दया सों फिर नहिं काछूं भेश ॥
नट ज्यों नाचहि नाचिगये ।
तिन तिन भेश धरो जगमाहीं सो सो नाहिं रहे ॥
बहुतक स्वांग धरो राजा को बहुतक रङ्क भये ।
बहुतक भूप करणसे हुये कंचन दानदये ॥
बहुतक स्वांग सती के आये है गये अगिनमये ।
बहुतक चुण्डत मुण्डत योगी गुफा बनाय छये ॥
भीषम अरु द्रोणाचारज से शूरा बहुत ढये ।
रणसों पीठिदई नहिं कबहूं सन्मुख बाणलये ॥
बहुत यती सिधि है है बैठे लोगन चरण गहे ।
बहुतक कामी चतुर सयाने काम मुतास वहे ॥
उत्तम मध्यम काछ कछे हैं नाना स्वांग मचे ।
चरणदास शुकदेव दया सों प्रेमी होय नचे ॥
राग सारंग ॥
दुनिया मगन भये धन धाम ।
लालच मोह कुटुँबके पागे बिसरि गये हरिनाम ॥
एक घरी छुटकारो नाहीं बँधिरहे आठौयाम ।
पांच प्रहर धंधेमें माते तीन प्रहर सँग बाम ॥
फूले फिरत महा गर्बाये पवन भरे ये चाम ।
दीप कलश ज्यों बिनशि जायगो या तनको यहि काम ॥
साधु संग गुरुसेव न कीन्ही सुमिरे ना श्रीराम ।
चरणदास शुकदेव कहत हैं कैसे पावों ठाम ॥
शब्दवर्णन । ४०१
राग काफी ॥
कोई दिन जीवै तौ कर गुजरान ।
कहर गरूरी छांड़ दिवाने तजो अकस की बान ॥
चुगुली चोरी अरु निंदालै झूठ कपट अरु कान ।
इनको डारि गहौ जत सतको सोई अधिक सयान ॥
हरिहरि सुमिरौ क्षण नहिं विसरौ गुरु सेवा मनठानि ।
साधुनकी संगतिकर निश दिन आवै ना कुछहानि ॥
मुड़ौ कुमारग चलौ सुमारग पावै निजपुर बास ।
गुरु शुकदेव चेतावैं तोको समझ चरणहींदास ॥
एते पर क्यों हुआ मगरूर ।
क्षणभंगी यह तन बहुरंगी जरिवरि होइहै धूर ॥
मूछ मरोरि चलै वांकी गति अकड़ि अकड़िरहै घूर ।
छैल चिकनियां माया मद में मातो चकनाचूर ।
काम क्रोध के शस्तर बांधे लोभ रह्यो भरि पूर ॥
गुरु को ज्ञान न मनमें आवै ऐसा है बेसहूर ।
करि अभिमान जगत सच मानै हरिको जानै दूर ॥
चरणदास शुकदेव बतावै सांईं सदा हुजूर ॥
राग बिलावल ॥
राम नाम तैं क्यों बिसराया ।
सीखो कपट झपट छल बल बहु कामरु क्रोध मोह लव लाया ॥
चारि दिनाका जगत अचम्भा झूठे सुख में कहा लोभाया ।
क्षण इक सतसंगति नहिं कीन्ही जन्म अकारथ खोयबहाया ॥
वाद विवाद स्वादको चौकस विषय बास रस में लपटाया ।
दया धर्म हिरदय सों भूला परनिन्दा हिंसाको धाया ॥
चौरासीलख योनि भुगुति करि मनुष स्वरूप भाग्यसों पाया ।