सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता १६९

प्रतिभौचित्यं विचार्य सम्प्रति क्रमप्राप्तं चतुर्विंशतितममवस्थौचित्यं
विवेचयितुमाह-अवस्थौचित्यमिति। अवस्थौचित्यमवस्थाया वयः
क्रमस्यौचित्यमनुरूपवर्णनं यस्मिंस्तादृशं काव्यं, जगति संसारे, विचार्य-
माणरुचिरं विचार्यमाणं सत्सुन्दरं स्पृहणीयमिति यावत्, धीमतां बुद्धि-
मतां, कर्तव्यं करणीयं कार्यमिति यावत् इव, पूज्यतामादरणीयतां श्लाघ्य-
तामिति यावत्, आधत्ते प्राप्नोति।
कारकार्थमेव विशदयति-अवस्थोचिततयेति। अवस्थोचिततया-
वस्थाया आनुरूप्येण, काव्यं, जगति संसारे तथैव श्लाघ्यतां स्पृहणीयता-
मायाति गच्छति, यथा विचारस्य निर्घर्षेण रुचिरमर्थाद्विचारशाणोलीढं,
मतिमतां बुद्धिमतां, कृत्यं कर्तव्यम्।
प्रतिभौचित्य का विचार कर चुकने के बाद क्रमिकरूप से चौबीसवँ अवस्थौ-
चित्य की विवेचना करने लिये कहा गया है-अवस्थौचित्यमिति। अवस्था के
अनुरूप वर्णन से संसार में काव्य उसी तरह पूजित होता है जैसे विचार पूर्वक
किया गया बुद्धिमानों का कार्य (पूजित होता है)।
कारिका की ही व्याख्या करने के लिये कहा गया है--अवस्थोचितयेति।
अवस्था की अनुकूलता से काव्य, विचार की कसौटी पर कसाये गये बुद्धिमानों के
कार्य के समान संसार में स्पृहणीयता को प्राप्त करता है।
यथा मम लावण्यवत्याम्-
मुक्तः कन्दुकविभ्रमस्तरलता त्यक्तैव बाल्योचिता,
मौग्ध्यं निर्धुतमाश्रिता गजगतिर्भ्रूलास्यमभ्यस्यते।
यन्नर्मोर्मिषु निर्मितं मृगदृशा वैदग्ध्यदिव्यं वच-
स्तद्विद्धः सुभगाभिमानलटभाभावे निबद्धो भरः॥
अवस्थौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा मम लावण्यवत्यामिति। मुक्त इति।
कन्दुकविभ्रमः कन्दुकक्रीडाविलासः, मुक्तस्त्यक्तः, बाल्योचिता शैशवानु-
रूपा, तरलता चञ्चलता, त्यक्ता परिहृतैव, मौग्ध्यं मुग्धता, निरस्तं दूरीकृतं,
गजगतिर्गजवत्सविलासगमनमाश्रिताऽङ्गीकृता, भ्रूलास्यं भ्रूनर्तनं कटाक्ष-
निःक्षेपणमिति यावत्, अभ्यस्यते, नर्मोर्मिषु परिहासतरङ्गेषु, वैदग्ध्यदिव्यं
चातुरीपरिलसितं, वचो वचनं, यन्निर्मितमासूत्रितं, तत्तेन विद्मो जानीमहे
वयमिवित शेषः, (यत्) मृगदृशा हरिणलोचनया, सुभगेन सम्भोग-

१७० औचित्यविचारचर्चा
क्षमावस्थाप्राप्तिगर्भेण सुन्दरेण, अभिमानेन गर्वेण लटभायाः१ कमनीय-
कन्यायाः, भावे कामव्यञ्जकचेष्टादौ, भरोऽतिशयः पूर्णता वा, निबद्धः
आविष्कृतः सम्पादितो वा ।
अवस्थौचित्य का उदाहरण दिखाया जा रहा है—यथा ममेति । मुक्त इति ।
बाला अब युवती बनने जा रही है, इसलिये इसने गेंद खेलना छोड़ दिया है,
बाल्योचित चञ्चलता का त्याग कर दिया है, मुग्धता का कहीं पता तक नहीं
रहा, हथिनी के समान मस्तानी चाल से चलना सीख गयी है, कटाक्ष-निःक्षेपण
का अभ्यास कर रही है, तथा परिहास को तरंगित करने में वैदग्ध्यपूर्ण वचन-
विन्यास आरंभ कर दिया है इससे ज्ञात होता है कि संभोगक्षम वयस् प्राप्त हो
जाने के कारण स्वाभाविक सुन्दर गर्व से लटभाभाव (सुन्दरकन्योचित काम-
व्यञ्जक चेष्टा) में पूर्णता प्राप्त कर ली है ।
अत्र यदुक्तं-कन्दुकक्रीडा त्यक्ता, बालचापल्यं परिहृतम्, मौग्ध्यं
निरस्तम्, गजगतिरङ्गीकृता, भ्रूलतालास्याभ्यासः क्रियते, नर्मोर्मिषु
वचनवैचित्र्यमासूत्रितम्, तेन जानीमहे शैशवावस्थां समुत्सृजन्त्या प्रौढता-
मनारूढयापि नवसम्भोगगौरवगर्भेण सुभगाभिमानेन लटभाभावे बाल्या
भरो निबद्धः, इत्यभिहिते स्फुटधिया वयोवस्थामध्यसन्धिवर्णनायामौ-
चित्यं स्फुरदिवावभासते ।
अस्मिन्पद्ये यदुक्तं—कन्दुकक्रीडा त्यक्ता, बालोचितचाञ्चल्यमुज्झि-
१—अयं शब्दः प्रायो देशोद्भवस्तेन कोषादिषु नोपलभ्यते, शब्दकल्प-
द्रुमोऽप्येतद्विषये मूक एव (१) गाथासप्तशत्याः प्रथमशतकस्य सप्तमपद्ये
"लढह" इति प्राकृतं रूपमुपलभ्यते, तस्य च च्छायायां विदग्धेत्यर्थो विहितो-
ऽस्ति । (२) वक्रोक्तिजीवितस्य १६ तमे पृष्ठे "नूतनतारुण्यतरङ्गितलावण्यलट-
भकान्तेः" इत्यत्राचार्यविश्वेश्वरेण लटभेत्यस्य सुन्दरोऽर्थः कृतोऽस्ति । तत्प्रमाणे
च तत्रैव टिप्पण्याम् (i) "लटभललनाभोगसुलभः" (ii) "तस्याः
पादनखश्रेणिः शोभते लटभभ्रुवः" (iii) "न कस्य लोभं लटभा तनोति" (iv)
"केशबन्धविभवैर्लटभानाम्' इति पद्यांशचतुष्टयमुद्धृतम् । (३) "Monier
Williams" नाम्नाः अंग्रेजी-संस्कृतकोशस्य ८९५ तमे पृष्ठे औचित्यविचार-
चर्चाया एवोद्धरणमुपस्थाप्य कन्येत्यर्थः कृतोऽस्ति । (४) लट बाल्ये (भ्वा०
धा० सं० २९८) इति धातोर्निष्पत्तिमुद्भाव्य व्युत्पत्तिमर्यादया कन्यापर्यायपक्ष एव
ममापि हृदयसंवादीति प्रस्तुतपद्यव्याख्यानावसरे कन्यार्थ एव मया कृतः ॥

? No, it's १७४. Wait, let's look at १७१again. In some fonts, १ at the end of a page number has an ornament? No. Let's just output१७४or१७१. Actually, looking at the loop, it's १७४(or१७१). Let's look at ४in line 18:ताटकाताडकेन->कhas a similar width. Let's provide१७१or१७४? Wait, let's look at the shape: it really looks like १७४or१७१. Let's look at the bottom of the digit: it has a loop to the left and a stroke down. That is ४in some old presses, or९? Wait, १७१is very common, but wait, look at the circle: top left loop, then down to bottom right, loop back. That's४! Wait, no, १७४` is page 174! Let's check:
In Kshemendra's Aucityavicaracarca, "न तु यथा राजशेखरस्य - ज्यायान् धन्वी..." is verse 28 (अस्थानौचित्य / अवस्था-अनौचित्य).
In the Chowkhamba Sanskrit Series edition (or Haridas Sanskrit Series), is it on page 1

१७२ औचित्यविचारचर्चा
द्योतिनीति तत्कारकेणेति भावः, वृद्धवयसः दुग्धपेन शिशुना योद्धुं
प्रयासो नितरां लज्जाप्रद इति ।
अवस्थानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है--न तु यथा
राजशेखरस्येति । ज्यायानिति । धनुर्धारियों में सर्वश्रेष्ठ, क्षत्रियों के विनाश
करने में क्षम जिनके कानों के पास के केश पककर श्वेत हो रहे हैं, अर्थात् जो
बुढ़ापे की ओर अग्रसर हो रहे हैं ऐसे महाबली परशुराम, नये-नये धनुष धारण
करने के कारण जिनकी हथेली लाल हो रही है, जो ताड़का ( एक स्त्री मात्र )
का विनाश कर सके हैं, इतना ही नहीं जो कि अभी तक दुधपिव्वे कहे जा सकते
हैं ऐसे रामचन्द्र के साथ युद्ध करने की इच्छा रखते हुए स्वयं ही लज्जित क्यों
नहीं हो रहे हैं, अर्थात् प्रशस्तधन्वी का नवसिखुए के साथ, बड़े-बड़े क्षत्रिय
राजाओं को मारनेवालों का एकमात्र स्त्रीघाती के साथ, तथा बूढ़े का दुधपिव्वे
के साथ युद्ध की चर्चा भी लज्जाजनक है, फिर ऐसा करते हुए परशुराम को भी
लाज आनी चाहिए ।
“अत्र भार्गवः स्थविरावस्थास्थितः स्थिरतरपराक्रमकर्कशप्रौढो
धनुर्धरः शिशुना रामेण धनुर्ग्रहणारुणितकोमलकरकमलतलेन क्षत्रियक्षय-
संरम्भप्रगल्भस्ताटकाताडकेन स्फुरदाकर्णपलितः सम्भाव्यमानजननीस्त-
नक्षीरकण्ठेनामुना युयुत्सुः कथं न लज्जत” इत्युक्ते पेशलतया राघवाव-
स्थायां जामदग्न्यावस्थाविपरीततायां प्रतिपाद्यमानायां ताटकाताडकेनेति
विरुद्धाधिवासोऽर्थः किमप्यनौचित्येन चेतसि सङ्कोचमादधाति ॥३६॥
“अस्मिन्पद्ये, वृद्धावस्थापन्नो निश्चितपराक्रमप्रगल्भो धनुर्धरः परशु-
रामो धनुर्धारणारुणहस्ताब्जतलेन शिशुना रामेण, क्षत्रियविनाशारम्भ-
सप्रतिभस्ताडकेतिनामकासुरदारिकाविनाशकेन, आकर्णपलितकेशशो-
भितः, सम्भाव्यमानं जनन्या मातुः स्तनयोः क्षीरं दुग्धं कण्ठे यस्य
तेनामुना रामेण युद्धं कर्तुमिच्छुः सन् कथं न लज्जत” इत्युक्ते पेशलतया
कोमलतया, राघवावस्थायां रामचन्द्रवयसि, जामदग्न्यस्य परशुरामस्या-
वस्थया वयसा विपरीतायां विरुद्धायां, प्रतिपाद्यमानायां कथ्यमानायां
“ताटकाताडकेने”ति विरुद्धाधिवासोऽर्थो विरुद्धस्यार्थस्याधिवासो गन्धो
यस्मिंस्तादृशोऽर्थः । इदमत्राकूतम्--राघवस्य ऋजुत्वमत्र कवेरभिमतमिति
तत्कर्तृकताडकाताडनात्मकपरुषपुरुषोचितकर्मवर्णनमनुचितमिति । अत

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १७३
एवानौचित्ये नावस्थानुरूपवर्णनाकरणेन चेतसि किमपि विचित्रं सङ्कोच-
मादधात्युपस्थापयति ।। ३६।।
इस पद्य में वृद्धावस्थापन्न तथा स्थिरपराक्रमशाली प्रसिद्ध धनुर्धर परशुराम,
प्रथम-प्रथम धनुषधारण करने के कारण लाल तलहथीवाले, बच्चा राम के साथ
असंख्य क्षत्रियों के विनाश में पटु होकर एकमात्र ताडकाघाती के साथ, कान
तक पके हुए केशवाले होकर दुधपीते के साथ, युद्ध की इच्छा करते हुए उन्हें
लज्जा क्यों नहीं आती ? इस कथन में कोमल होने के कारण राम की और
भार्गव की अवस्था में असामञ्जस्य प्रतिपादित करने के क्रम में 'तातकाताडकेन
= ताड़का को मारने वाले के साथ" ऐसा जो कहा गया है वह राम की अवस्था
के विपरीत प्रतीत होता है, क्योंकि एक बच्चे के लिये (जिसे कि दुग्धाद की
उपाधि से विभूषित किया गया है) ताड़का जैसी दुर्दान्त राक्षसी का वध कैसे
संभव हो सकता है ? इससे इसमें अवस्थागत अनौचित्य का समावेश हो गया है,
जिससे पाठकों के हृदय में एक विचित्र संकोच का उदय हो जाता है ।। ३६ ।।
विचारौचित्यं दर्शयितुमाह—
उचितेन विचारेण चारुतां यान्ति सूक्तयः ।
वेद्यतत्त्वावबोधेन विद्या इव मनीषिणाम् ॥३७॥
विचारौचित्येन सूक्तयश्चारुतां यान्ति, ज्ञेयस्वरूपज्ञानेन विद्या इव
विदुषाम् ।
अवस्थौचित्यविचारानन्तरं सम्प्रति प्राप्तपर्यायं पञ्चविंशतितमं
विचारौचित्यं विवेचयितुमाह—उचितेनेति । उचितानुरूपेण, विचारेण,
सूक्तयः काव्यानि, वेद्यतत्त्वावबोधेन ज्ञातव्यतत्त्वज्ञानेन, मनीषिणां
विदुषां, विद्याः शास्त्राणीव, चारुतां स्पृहणीयतां, यान्ति गच्छन्ति ।
कारिकार्थमेव स्फारयति—विचारौचित्येनेति । विचारौचित्येन
विचारानुरूपवर्णनेन, सूक्तयस्तथैव चारुतां रमणीयतां, यान्ति प्राप्नुवन्ति,
यथा ज्ञेयस्वरूपज्ञानेन ज्ञातव्यतत्त्वपरिज्ञानेन विदुषां कृतविद्यानां विद्याः
स्पृहणीयतामासादयन्ति ।
अवस्थौचित्य का विचार कर लेने के बाद अभी अवसर प्राप्त होने पर
पचीसवें विचारौचित्य की विवेचना की जा रही है--उचितेनेति । अनुरूप विचार
के द्वारा कवियों की कृतियाँ, ज्ञेयत्त्व के ज्ञान से मनीषियों की विद्याओं की तरह
स्पृहणीयता को प्राप्त कर जाती हैं ।

१७४ औचित्यविचारचर्चा
कारिका की ही व्याख्या करने के लिये कहा गया है--विचारौचित्येनेति ।
विचारौचित्य के द्वारा सूक्तियाँ उसी तरह चारुता को प्राप्त करती हैं जैसे ज्ञेय
तत्त्व के ज्ञान से विद्वानों की विद्यायें ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
अश्वत्थामवधाभिधानसमये सत्यव्रतोत्साहिना,
मिथ्या धर्मसुतेन जिह्मवचसा हस्तीति यद् व्याहृतम् ।
सा सत्यामृतरश्मिवैरमसमं संसूचयन्त्याः सदा,
शङ्के पङ्कजसंश्रयेण मलिनारम्भा विजृम्भा श्रियः ॥
विचारौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा मम मुनिमतेति । अश्वत्थामेति ।
अश्वत्थाम्नः द्रोणसुतस्य, वधस्य मृत्योः, अभिधानसमये कथनकाले,
“अश्वत्थामा मृतो नरो वा कुञ्जरो वा' इति कथनसमय इति भावः, सत्य-
व्रतोत्साहिना सत्यव्रते परमोत्साहवता, नितरां सत्यवादिनेति भावः, धर्म-
सुतेन युधिष्ठिरेण, मिथ्याऽसत्यं, जिह्मवचसा कुटिलवाण्या, हस्ती कुञ्जर
इति यद् व्याहृतं कथितं, सा, सततं सर्वदाऽसमं विषमं सत्यमेवामृत-
रश्मिश्चन्द्रस्तस्य वैरं द्वेषं, संसूचयन्त्या अभिव्यञ्जयन्त्याः, श्रियो लक्ष्म्याः,
पङ्कजसंश्रयेण कमलसम्पर्केण, मलिनः कुत्सित आरम्भो यस्यास्तथाभूता,
विजृम्भा विचेष्टितमिति भावः, अभूदिति शेषः, शङ्के, इत्यहं मन्ये । इदमत्र
तात्पर्यम् यत्-पङ्कजाश्चन्द्रद्वेषिणो भवन्ति, लक्ष्म्याश्च स एव वासभूमि-
रिति तत्सम्पर्केण लक्ष्म्यपि चन्द्रद्वेषिणी संजातेति सम्प्रति राजलक्ष्मीः
सत्यवचसो युधिष्ठिरस्यापि सत्यरूपं चन्द्रं द्विषन्ती "अश्वत्थामा मृत"
इत्यसत्यं वक्तुं तं प्रय्यदिति ।
विचारौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है--यथा ममेति ।
अश्वत्थामेति । अश्वत्थामा की मृत्यु की बात कहने के समय सत्यव्रती युधिष्ठिर
ने झूठ-मूठ 'नरो वा कुञ्जरो वा” ऐसा कहकर हाथी का जो नाम ले लिया, वह
युधिष्ठिर का दोष नहीं है अपितु कमल चन्द्रद्वेषी होते हैं और उस पर निवास
करने के कारण लक्ष्मी की विचारधारा भी वैसी ही हो गयी है । इसलिये
युधिष्ठिर के सत्यवचन-चन्द्र का द्वेष करती हुई राजलक्ष्मी के कुत्सित व्यापार
की प्रथम शुरुआत है वह, ऐसी मेरी मान्यता है ।
अत्र "द्रोणनिधनख्याने सत्यव्रतोत्साहवता धर्मतनयेनापि मिथ्या
लघुवचसा कुञ्जर इति यदुक्तं सा सततं सत्यचन्द्रद्वेषं सूचयन्त्याः श्रियः

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १७५

शङ्के पङ्कजसंश्रयेण मलिनव्यापारा विजृम्भे"त्यभिहिते ससंवादलक्ष्मी-
स्वभावपरिभावनया तत्त्वावबोधेन मूलविश्रान्त्या फलपर्यवसायी विचारः
सहृदयसंवेद्यमौचित्यं व्यनक्ति ।
अस्मिन्पद्ये "द्रोणाचार्यमृत्यु कथनप्रसङ्गे, सत्यवादिना युधिष्ठिरेणापि,
स्वल्पोच्चारणपूर्वकं हस्तीति मिथ्या यत्कथितं सा सत्यचन्द्रविरोधं व्यञ्ज-
यन्त्या लक्ष्म्या कमलाव० रूपसम्पर्केण कुत्सितारम्भम् व्यवसितमित्यहं
मन्ये" इति प्रतिपादिते ससंवादलक्ष्मीस्वभावपरिभावनया सकलहृदय-
सम्मतलक्ष्मीस्वभावपरिज्ञानात्मकेन तत्त्वावबोधेन वस्तुस्थितिज्ञानेन
मूलविश्रान्त्या मूलाधारस्थित्या, फलपर्यवसायी फले पर्यवसन्नो विचारः
सहृदयसंवेद्यं सहृदयहृदयसंवेद्यमौचित्यं व्यनक्ति ।
इस पद्य में "द्रोणाचार्य की मृत्यु के कथन-क्रम में सत्यवादी युधिष्ठिर ने
भी झूठ-मूठ हाथी का जो नाम ले लिया वह सर्वदा सत्यरूपचन्द्र के विरोध को
सूचित करती हुयी, कमल पर निवास करने के कारण उसके सम्पर्क से लक्ष्मी
के कदाचरण की भूमिका है, ऐसा मैं मानता हूँ" इस कथन से लक्ष्मी के सर्व-
जनानुमोदित स्वभाव का ज्ञान हो जाता है जिससे झूठ बोलने में युधिष्ठिर का
दोष नहीं है, अपितु यह राजलक्ष्मी की प्रतिक्रिया है ऐसा विचार मूल से उठकर
फल में पर्यवसन्न होता हुआ एक ऐसे औचित्य को व्यक्त करता है जो कि
सहृदयहृदयमात्र संवेद्य है।
न तु यथा मम तत्रैव—
प्रग्लाने चिरकालवृत्तदयिताकेशाम्बराकर्षणे,
क्रूरं राक्षसवैशसं यदि कृतं भीमेन दुःशासने ।
तत्कालक्षमिणा कुशाश्मपरुषारण्यप्रवासे चिरं,
किं पीतं तप्ततापमग्नमहिषस्वेदाम्बुपृक्तं पयः ॥
विचारानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह- न तु यथा मम तत्रैवेति । प्रग्लाने
इति । चिरकाले त्रयोदशतमे वर्षे व्यतीते इति यावत् वृत्ते सम्पन्ने,
दयितायाः प्रेयस्या द्रौपद्या इति भावः, केशाम्बरयोः केशस्य वस्त्रस्य
चाकर्षणे आकर्षणजन्यपराभवे इति भावः, प्रग्लाने परिम्लाने सति,
भीमेन, दुःशासने, क्रूरं निर्दयं, राक्षसवैशसं राक्षसोचितं शोणितपानरूपं
कर्म, यदि, कृतं सम्पादितं, तदा तत्कालक्षमिणा सद्यःकृतापराधकाल-

१७६ औचित्यविचारचर्चा
क्षमिणा तेन, चिरं बहुकालं यावत्, त्रयोदशवर्षपर्यन्तमिति भावः, कुशा-
श्मभ्यां तीक्ष्णकुशपरुषप्रस्तराभ्यां परुषं कठिनं यदरण्यं वनं, तस्य
प्रवासे, ततो विस्तृतो यस्तापो रौद्रस्तेन मग्ना जले बुडिता ये महिषास्तेषां
स्वेदाम्बुभिः स्वेदजलकणैः पृक्तं मिश्रितं, पयो जलं, किं किमर्थं पीतम् ?
एतादृशमेव क्रूरं कर्म यदि करणीयमासीत्तदेतत्कालपर्यन्तमरण्यवासक्लेशः
किमर्थमङ्गीकृत इति भावः ।
विचारानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--न तु यथा
ममेति । प्रग्लान इति । भरी सभा में दुःशासन ने केश और वस्त्र खींचकर द्रौपदी
का अपमान किया था इस बात को बीते तेरह वर्ष हो गये थे, बात पुरानी पड़
गयी थी, उस समय में भीम ने भी इसे सह ही लिया था फिर इतने दिनों के
बाद ( महाभारत-युद्ध के समय ) दुःशासन का रक्तपानरूप राक्षसोचित दुष्कर्म
यदि भीम को करना ही था तो जंगल के कुश और पत्थरों में भटकते हुए, गर्मी
के मारे जल में आकण्ठनिमग्न भैंसों के पसीनों से कुस्वादु पानी पीने का कष्ट
अब तक क्यों सहते रहे ?
अत्र भीमसेनचरिते विचार्यमाणे त्रयोदशवर्षपर्युषिते कृष्णाकेशा-
कर्षणपराभवे भीमेन भीमं राक्षसकर्म दुःशासने यदि कृतं तत्सद्यः
कृतार्द्रापराधकालक्षमिणा सुचिरं दर्भसूचीविषमाश्मपरुषवनवासे किं
ग्रीष्मतापनिमग्नमहिषस्वेदस्रुतिपृक्तं पयः पीतमित्यनुपपन्नकृत्येऽभिहिते
कारणविचाराभावान्निर्मूलोपालम्भमात्रमनौचित्यमनुबध्नाति ॥३७॥
अस्मिन्पद्ये भीमचरित्रे विवच्यमाने द्रौपदीकेशाकर्षणजन्यपराभवे
त्रयोदशवर्षपूर्वं व्यतीते सति, भीमेन भयानकं राक्षसोचितशोणितपानरूपं
कर्म दुःशासने यदि विहितं तर्हि सद्योविहितस्यार्द्रापराधस्य समये क्षमा-
कारिणा तेन, बहुदिनं यावत् दर्भाग्रनिम्नोन्नते कठिने च वनवासे तत्काले
इति भावः, किमर्थं ग्रीष्मतापेनाकण्ठजलमग्नानां महिषाणां, स्वेदाम्बुकणि-
काभिः संयुक्तं जलं पीतम् ?, इतीत्थंरूपेण भीमस्यायुक्ते कार्ये उक्ते,
कारणविचाराभावात्तादृशक्रूरकर्मकरणे यन्महत्तरं प्रतिज्ञारूपकारण-
मासीत्तस्य विचाराभावान्निर्मूलोपालम्भमात्रं निरर्थकनिन्दोक्तिमात्रमनौ-
चित्यं विचारकृतानौचित्यमनुबध्नाति प्रकटयति ।
इस पद्य में "भीमसेन के चरित्र का विचार करते समय द्रौपदी चीरहरण-
रूप विपत्ति के बीते तेरह वर्ष हो जाने पर भीमसेन से दुःशासन के रक्तपान

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १७७

के जैसा भयानक और राक्षसोचित काम यदि किया हो तब उस समय में उस
अपराध को क्षमा करके तेरह वर्षों तक जंगलों में भटकते हुए धूप की गर्मी से
आकण्ठनिमग्न भैसों के पसीने से युक्त जल पीने का कष्ट क्यों स्वीकार किया ?
अर्थात् यह कर्म उनका उचित नहीं हुआ” ऐसा जो कहा गया है उसमें कारण
के ऊपर कुछ भी ध्यान नहीं दिया गया है। ऐसा प्रतीत होता है कि केवल उपा-
लम्भ देना मात्र कवि का अभोष्ट है इससे विचारकृत अनौचित्य स्पष्ट उद्भासित
हो जाता है ॥ ३७ ॥
नामौचित्यं दर्शयितुमाह—
नाम्ना कर्मानुरूपेण ज्ञायते गुणदोषयोः ।
काव्यस्य पुरुषस्येव व्यक्तिः संवादपातिनी ॥ ३८ ॥
काव्यस्य कर्मानुरूपेण नाम्ना पुरुषस्येव गुणदोषव्यक्तिः संवादिनी
जायते ।
विचारौचित्यविवेचनात्परं सम्प्रति क्रमप्राप्तं षड्विंशतितमं नामौचित्यं
मीमांसितुमुपक्रमते—नाम्नेति। कर्मणः कार्यस्यानुरूपेण समुचितेन, नाम्ना
नामधेयेन, काव्यस्य कविकृतेः, पुरुषस्य मनुष्यस्येव, गुणदोषयोः, संवाद-
पातिनी संवादिनी, व्यक्तिरभिव्यक्तिः, ज्ञायतेऽवगम्यते ।
कारिकार्थमेव विशदयति—काव्यस्येति । यथा पुरुषस्य मानवस्य,
कर्मानुरूपेण नाम्ना, गुणदोषयोरभिव्यक्तिः संवादिनी जायते तथैव काव्य-
स्यापि गुणदोषयोरभिव्यक्तिः कर्मानुरूपेणाभिधेयेन संवादिनी प्रतीयते ।
विचारौचित्य का विचार करके अभी छब्बीसवें नामौचित्य की विवेचना
करने के लिये कहा जा रहा है—नाम्नेति । जैसे कार्य के अनुरूप नाम से पुरुषों
के गुण-दोषों की अभिव्यक्ति हो जाती है उसी तरह कर्म के अनुरूप नाम के
प्रयोग से काव्य के गुण-दोषों का यथार्थ ज्ञान हो जाता है।
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है-काव्यस्येति । जैसे मनुष्यों के कर्मा-
नुसार नाम से उनके गुण-दोषों का पता चल जाता है वैसे ही काव्यों के
गुण-दोषों की अभिव्यक्ति भी उनके प्रतिपाद्य विषय के अनुरूप नाम से ही
होती है ।
यथा कालिदासस्य—
इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारः
प्रथममपि मतो मे पञ्चबाणः क्षिणोति ।
१२ औ०

१७८ औचित्यविचारचर्चा
किमुत मलयवातान्दोलितापाण्डुपत्रै-
रुपवनसहकारैर्दर्शितेष्वङ्कुरेषु ॥
नामौचित्यमुदाहर्तुमाह यथा कालिदासस्येति । इदमिति । असुल-
भस्य दुर्लभस्य, वस्तुनः प्रियाया इति भावः, प्रार्थनया कामनया हेतुना,
दुर्निवारोऽनिवार्य इति भावः, पञ्चबाणः कामः, प्रथममपि प्रारम्भ एव, मे
मम, मनश्चित्तं क्षिणोति शकलीकरोति, मलयवातेन मलयानिलेनान्दो-
लितानि कम्पितान्यापाण्डूनि पाण्डुरवर्णानि पत्राणि येषां तैरुपवनसहकारै-
रुपवनस्थिताम्रवृक्षैस्तद्वारेत्यर्थः, दर्शितेष्वसङ्ख्येयेष्वङ्कुरेषु किमुत ? इति
न जाने—इति तात्पर्यम् ।
नामौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा कालिदास-
स्येति । इदमिति । अलभ्य वस्तु (प्रियतमा) की प्रार्थना (कामना) करने के
कारण दुर्निवार बने हुए इस पंचबाण (कामदेव) ने पहले से ही तो मेरे मन को
खंड-खंड कर रखा है, मलयानिल से आन्दोलित पीले पत्तोंवाले उपवनस्थित
आम्रवृक्षों के द्वारा अंकुरों के प्रदर्शन से न जाने अब क्या करने का विचार है ?
अत्र प्रारम्भ एव ममेदं मनः पञ्चबाणः सुदुर्लभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारः
शकलीकरोति किमुत लीलोद्यानसहकारैर्मलयानिलान्दोलितबालपल्ल-
वैरङ्कुरेषु दर्शितेष्वित्युक्ते मदनस्य पञ्चबाणाभिधानमुचितमेव ।
अस्मिन्पद्ये, पूर्वमेव ममेदं मनः क्षिणोति मदनः प्रियतमायाः
कामनया दुर्निवारः सन्, शकलीकरोति सुरभितवातकम्पितप्रवालैरु-
पवनस्थाम्रवृक्षैरङ्कुरेषु दर्शितेषु किमुत ? इत्युक्ते कामदेवस्य 'पञ्चबाण'
इति नामोपादानं नितरां समुचितम् । अर्थात् हृदयभेदनरूपकर्मकारिणः
पञ्चबाण एव संज्ञोपयुक्तास्ति, यद्यत्रैव “अनङ्ग” इत्युच्येत न तर्हि समुचितं
स्यात्तस्मादत्र-कर्मोचितपञ्चबाणनाम्ना नाम्न औचित्यमत्यन्तं समुज्ज्वल-
मिति ज्ञेयम् ।
इस पद्य में “पहले ही मेरे इस मन को अलभ्य वस्तु (प्रियतमा) की
प्रार्थना (प्राप्तिकामना) से अपरिहार्य पंचबाण (कामदेव) ने तो खंडखंड
कर रखा है, अब मलयानिल के झोंके से डोलते हुए किसलय वाले उपवनस्थ सह-
कार (आम्र) वृक्षों के द्वारा नये-नये अंकुरों को दिखाकर न जाने क्या करना
चाहता है ? अर्थात् जब पांच ही बाण उसके पास थे तब तो मेरी ऐसी दशा हो
गयी थी, अब असंख्य बाणों वाला बनकर वह क्या कर देगा, इसका पता नहीं,

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १७९
इस तरह के कथन में कामदेव को पंचबाण के नाम से जो अभिहित किया गया
है उससे उसके नाम का औचित्य अत्यन्त परिस्फुट हो जाता है, क्योंकि हृदय-
भेदनरूप कर्म करने वाले काम को पंचबाण होना ही चाहिये । यहीं पर यदि
अनङ्ग कहा गया होता तो अनुचित होता, इसलिये यहाँ नामौचित्य का बड़ा ही
मार्मिक रूप उपस्थित हो जाता है ।
यथा वा मम बोद्धावदानलतायाम् —
तारुण्येन निपीतशैशवतया साऽनङ्गशृङ्गारिणी,
तन्वङ्ग्या सकलाङ्गसङ्गमसखी भङ्गीर्नवाऽङ्गीकृता ।
निःसंरम्भपराक्रमः पृथुतरारम्भाभियोगं विना,
साम्राज्ये जगतां यया विजयते देवो विलासायुधः ॥
नामौचित्यस्य द्वितीयमुदाहरणमुपस्थापयितुमाह—यथा वा ममेति ।
तारुण्येनेति । तारुण्येन यौवनेन, निपीतं कवलितं विनाशितमिति यावत्,
शैशवं बाल्यावस्था यस्यास्तस्या भावस्तत्ता तया हेतुना, तन्वङ्ग्या कृशा-
ङ्ग्याऽनङ्गशृङ्गारिणी कामव्यञ्जकशृङ्गारवती, सकलाङ्गसङ्गमसखी
सकलावयवसम्पर्किणी, सा तादृशी, नवा नूतना भङ्गिः क्रमोऽङ्गीकृता
स्वीकृता यथा तन्वङ्गीभङ्ग्या, निःसंरम्भोऽप्रत्नसिद्धः पराक्रमो यस्यैवं-
भूतो विलासो विभ्रम एवायुधं शस्त्रं यस्य, स देवः कामदेवः पृथुतरा-
म्भाभियोगं प्रभूततरारम्भसम्भारं विनैव, जगतां त्रैलोक्यस्य, साम्राज्ये,
विजयते सर्वोत्कृष्टतया जयं लभते ।
नामौचित्य का द्वितीय उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा वा
ममेति । तारुण्येनेति । तारुण्य के द्वारा शैशव के समाप्त कर दिये जाने पर
कृशाङ्गी ने कामव्यञ्जकशृङ्गारवाली और सभी अंगों के साथ मित्रता रखने
वाली एक ऐसी भंगी को अपना लिया है जिससे अयत्नसिद्धपराक्रम वाले
विलासायुध ( कामदेव ) को बिना कुछ किये ही तीनों लोकों की विजय मिल
गयी है ।
अत्र '

१८० औचित्यविचारचर्चा
अस्मिन्पद्ये "तारुण्यदूरीकृतबाल्यया कृशाङ्ग्या कामव्यञ्जकशृङ्गार-
शालिनी, सकलावयवकृतसख्या तादृशी काप्यभिनवैव भङ्गिः स्वीकृता
यया भङ्ग्यैवायतनसिद्धप्रभावो निरतिशयारम्भसाधनं विनैव त्रैलोक्य-
राज्ये देवो विलासायुधो जयति" इत्युक्ते कामस्य—"विलासायुध" इति
नामधेयमुपपन्नं सुयुक्तमेव । तन्वङ्गीभङ्ग्यैव सिद्धत्रैलोक्याधिपत्यविजि-
गीषायां समुपपन्नलोकत्रयविजयेच्छायां सत्यां, कामसायकादीनामुन्मादन-
शोषणश्चेत्यादिपञ्चबाणसायकादीनां नैरर्थक्याद्वृथात्वात् ।
इस पद्य में "यौवन के द्वारा बाल्यावस्था समाप्त कर दिये जाने पर कृशाङ्गी
ने कामव्यञ्जक शृंगार से युक्त, सभी अंगों से मित्रता रखने वाली, एक ऐसी
भङ्गी का आविष्कार कर लिया है जिससे अयत्नसिद्ध प्रभाव वाले भगवान्
[L12

उत्पन्न उस लोकत्रय-संहारक अग्नि ने कामदेव को जलाकर भस्मावशेष
कर डाला ।
अत्र "पश्यतो भगवतस्त्रिनेत्रस्य स्मरशरनिपातक्षोभे वर्ण्यमाने तन्नि-
कारोवशमाय 'संहर संहर प्रभो क्रोधम्'ति यावद्वचः खे देवानां चरति
तावद्भवनेत्रोद्भवः स वह्निर्मदनं भस्मराशिशेषकमकार्षीत्" इत्युक्ते
संहारावसरे रुद्रस्य भवाभिधानमनुचितमेव ॥ ३८ ॥
अस्मिन्पद्ये "तृतीयनेत्रेणावलोकयतो भगवतस्त्रिलोचनस्य स्मरशराणां
कामबाणानां निपातेन निपटनेन, यः क्षोभस्तस्मिन्वर्ण्यमाने तन्निकारो-
पशमाय स्मरशरनिपातजन्यक्रोधरूपपरिभवविनाशाय 'प्रभो ! क्रोधं
संहर संहर' इति देवानां वचो यावदाकाशे चरति तावदेव भवनेत्रो-
त्पन्नो वह्निः कामदेवं भस्मीकृतं चकार" इत्युक्ते संहारावसरे काम-
देवस्य संहारसमये रुद्रस्य हरस्य भवाभिधानं भवेतिनामधेयमनुचितम-
युक्तमेव । हरेति नाम समुचितं स्यात् यतो हि भवति जगदस्मादिति-
व्युत्पत्त्या भवस्य निष्पादकोऽर्थः सम्भवति । विनाशकालेऽत्र तस्य नाम्नो-
ऽनौचित्यं स्पष्टमेव । हरति विनाशयति जगदितिव्युत्पत्तियोगिहरेति नाम
नितरामौचित्यमावहेत्, तत्त्वत्र न प्रतिपादितमित्यनौचित्यं नाम्न इति
बोध्यम् । अत्र केचित् भवस्य न विनाशं प्रति साक्षात्सम्बन्धस्तस्य तु
वह्निसमुत्पादन एव गतार्थत्वमित्यत्र संहारावसरेऽपि वह्निजन्मरूपो-
त्पादनप्रसङ्गेन न भवेतिनाम्नो नैरर्थक्यमित्याभाषन्ते ।
मादृशास्तु—भवेतिनामधेयं नितरामेवात्रोपयुक्तं यतो ह्यनेन जगज्जन-
कवासनाधिवर्धकस्य कामकृतशरनिपातस्याक्षम्यापराधत्वं व्यज्यते, येन
च जगत्पितुरपि नेत्रात्सहजसुलभवात्सल्यमपेक्ष्य वह्नेरेवाभूतप्रादुर्भाव
इत्यभिप्रायाय विशेषावबोधो जायते, हरेति नामकरणेन नैवं समुपपद्येते-
त्युपयुक्तमेव भवनामकरणमित्यामनन्ति ।
वस्तुतस्तु साधारणतयाऽत्र संहारस्यैवावसर इति भवेत्यभिधान-
मनौचित्यं व्यञ्जयत्येवेति सुधियो विभावयन्तु ॥ ३८ ॥
इस पद्य में "तीसरे नेत्र से देखते हुए भगवान् त्रिलोचन के स्मरशरनिपात-
जन्य क्षोभ के वर्णन-क्रम में उसकी शान्ति के लिये 'हे ! प्रभो क्रोध शान्त कीजिये'
ऐसी देवताओं की वाणी जबतक आकाश में ही घूम रही थी, महादेव सुन भी

१८२ औचित्यविचारचर्चा
=हों पाये थे तबतक 'भव' के तृतीय नेत्र से उत्पन्न उस प्रलयकारी वह्नि ने
कामदेव को जलाकर राख कर दिया" इस तरह के कथन में महादेव का "भव"
नाम का जो उपादान हुआ है वह बहुत ही अनुचित है, क्योंकि संहार करते समय
रुद्र "भव" न रहकर "हर" हो जाते हैं, इसलिये "हर" कहना ही उपयुक्त
होता, परन्तु वैसा न करके 'भव' जो कह दिया गया उससे नाम का अनौचित्य
ही पूर्णतः व्यक्त होता है।
यहाँ पर कुछ आलोचक यह कहकर इस अनौचित्याक्षेप का खंडन करते हैं
कि—"अवसर संहार का ही है, परन्तु पद्य के तृतीय चरण में अग्नि के जन्म
की बात अवसर प्राप्त है। शंकर के नेत्र से अग्नि का जन्म हो रहा है और वही
अग्नि मदन को जलाने में कृतकार्य होती है। यहाँ शंकर का काम केवल अग्नि
का उत्पादन मात्र है मदन-भस्म करने से उनका साक्षात् सम्बन्ध नहीं है। ऐसी
परिस्थिति में "भव" शब्द का कालिदासीय प्रयोग औचित्य की सीमा के भीतर
ही है।"
मुझे तो ऐसा प्रतीत होता है कि कालिदास ने जानबूझकर "भव" शब्द का
ही प्रयोग यहाँ किया है। कारण—प्रायः उनका अभिप्राय यह था कि कामदेव
ने ऐसा अक्षम्य अपराध किया, जिससे भव (जगत्पिता) की आँख से भी वात्सल्य
नहीं बरस कर अग्निकण ही बरसने लगे, उसका जैसा भीषण फल होना चाहिये,
हुआ। इस तरह कविकुलगुरु कालिदास 'भव' इस प्रयोग के द्वारा कामदेवकृत
कर्म की अतिभीषणता, अथ च अक्षम्यता अभिव्यक्त करना चाहते हैं। इस
दृष्टिकोण से विचार करने पर 'भव' पदप्रयोग अनुचित नहीं प्रतीत होता, प्रत्युत
इस व्याख्या के अनुसार "हर" पद का प्रयोग ही समुचित नहीं होता, क्योंकि
जो सदा "हर" है वह तो साधारण अपराध पर भी सहारलीला रचा सकता
है, अतः इस पद के द्वारा काम के अपराध की वह गंभीरता व्यक्त नहीं होती
जिसकी अभिव्यक्ति कवि को अभीष्ट थी।
अस्तु, यह सब होते हुए भी संहार के अवसर पर साधारणतया "भव" पद
का प्रयोग अनुचित प्रतीत होता ही है, इसलिये नामानौचित्य के प्रसंग में की
गयी आलोचना भी उचित ही है।
एक बात और यहाँ ध्यान देने योग्य है कि "नाम्ना कर्मानुरूपेण"—इस
कारिका और उनकी वृत्ति के अनुसार किसी काव्य के नामकरण के सम्बन्ध में
औचित्यानौचित्य का विचार प्रस्तुत प्रतीत होता है, परन्तु यहाँ उदाहरण-

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १८३
उदाहरणों से व्यक्तिविशेष के अनेक नामों में से स्थल विशेष में किसी खास
नाम का औचित्यकारी दिग्दर्शन कराया गया है। ऐसा क्यों हुआ है—यह
विचारणीय है ३८ ॥
आशीर्वचनोंचित्यं दर्शयितुमाह—
पूर्णार्थदातुः काव्यस्य सन्तोषीतमनीषिणः ।
उचिताशीर्नृपस्येव भवत्यभ्युदयावहा ॥ ३९ ॥
सम्पूर्णसमर्पकस्य सन्तोषीतविदुषः काव्यस्य नृपतेरिवोचितमाशीः-
दमभ्युदयावहं भवति ।
नामौचित्यविवेचनात्परं प्राप्तावसरं सप्तविंशतितममाशीर्वादौचित्यं
परिभाषितुमाह— पूर्णार्थदातुरिति । पूर्णार्थदातुर्निराकाङ्क्षाभिधेयबोध-
कस्य, पक्षान्तरे यथेष्टधनप्रदायकस्य, ( अत एव ) सन्तोषितास्तुष्टीकृता
मनीषिणो विद्वांसो येन तस्य सन्तोषीतमनीषिणः पक्षद्वयेऽपि तुल्यमेतत्,
यतो ह्यर्थज्ञानेन धनोपलब्ध्या च विद्वांसस्तुष्टा भवन्त्येव । एवंभूतस्य,
नृपतेः राज्ञ इवोचिताशीः समुचिताशीर्वचनमभ्युदयावहा कल्याणप्रदा
भवति जायते ।
कारिकार्थमेव विशदयितुमाह—सम्पूर्णेति । यथा सम्पूर्णसमर्पकस्य
सर्वस्वदातुरत एव सन्तोषीतमनीषिणस्तुष्टीकृतविदुषः नृपतेर्भूतपतेरुचित-
मनुरूपमाशीःपदमाशीर्वादवचनमभ्युदयावहं कल्याणकारकं भवति तथैव
सम्पूर्णसमर्पकस्य निःशेषाथर्विबोधकस्यात एव सन्तोषीतमनीषिणः
सन्तुष्टीकृतविदुषः काव्यस्याप्युचितं समुचितमाशीःपदमभ्युदयावहं
कल्याणकारकं भवति जायते ।
नामौचित्य की विवेचना कर चुकने के बाद अभी अवसर प्राप्त होने पर
सत्ताइसवें आशीर्वचनोचित्य की परिभाषा की जा रही है – पूर्णार्थदातुरिति ।
यथेष्ट धन देने के कारण जिसने विद्वानों को सन्तुष्ट कर दिया है ऐसे राजा के
प्रति व्यवहृत आशीर्वचन की आकांक्षा शान्तिकारक अर्थ के प्रतिपादन से जिसने
विद्वानों को प्रसन्न कर दिया है वैसे काव्य के आशीर्वादसूचक वचन भी कल्याण-
कारक होते हैं ।
कारिका की ही व्याख्या करने के लिये कहा गया है--सम्पूर्णसमर्पकस्येति ।
जैसे सर्वस्वदान से विद्वानों को संतुष्ट कर देनेवाले राजा के प्रति व्यवहृत अनुरूप
आशीर्वचन कल्याणकारक होते हैं उसी तरह आकांक्षारहित सम्पूर्ण अर्थ के ज्ञान
द्वारा विद्वानों को प्रसन्न कर देने वाले काव्य का भी अनुरूप आशीर्वचनसूचक

१८४ औचित्यविचारचर्चा
पद का प्रयोग अत्यन्त कल्याणकारक होता है ।
यथाऽस्मदुपाध्यायगाङ्गकस्य---
स कोऽपि प्रेमार्द्रः प्रणयपरिपाकप्रचलितो
विलासोऽक्ष्णां देयात्सुखमनुपमं वो मृगदृशाम् ।
यदाकूतं दृष्ट्वा पिदधति सुखं तूणविवरे,
निरस्तव्यापारा भुवनजयिनः पञ्चविशिखाः ॥
आशीर्वचनौचित्यमुदाहर्तुमाह--यथाऽस्मदुपाध्यायगाङ्गकस्येति । स
कोऽपीति । प्रेमार्द्रः प्रेम्णा स्नेहेनार्द्रो विगलितप्रायः, प्रणयस्य प्रीतेः परि-
पाकेन परिणत्या, प्रचलितः, स कोप्यनिर्वचनीयः, मृगदृशां हरिणलोचना-
नामक्ष्णां, विलासो विभ्रमः, वो युष्मभ्यमनुपममुपमारहितमननु-
भूतपूर्वमित्यभिप्रायः, सुखमानन्दं देयात्, यदाकूतं यदभिप्रायं दृष्ट्वा
विलोक्यावगत्येति भावः, भुवनजयिनस्त्रिभुवनसम्मोहनस्य कामदेवस्य
पञ्चविशिखाः पञ्चसंख्यकाः सायका निरस्तव्यापारास्त्यक्तनिजकार्याः
सन्तस्तू णविवरे तूणीररूपबिले, मुखं पिदधति लज्जया मुखं गोपयन्तीति
तात्पर्यम् ।
आशीर्वचनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथाऽस्म-
दुपाध्यायेति । स कोऽपीति । जिसके अभिप्राय को जानकर त्रिभुवनमोहन काम-
देव के पांचों बाण अपना व्यापार संवृत करके लज्जा से तूणीर रूप बिल में मुख
छिपा लेते हैं, उस प्रणय की परिणति से चलायमान, पवित्र-प्रेम से आर्द्र, मृगलोच-
नाओं की आँखों का अनिर्वचनीय विलास तुम्हें अपूर्व सुख प्रदान करे ।
अत्र "स कोऽप्यसामान्यार्द्रप्रणयविश्रान्तिप्रगल्भकुरङ्गदृशां निरुपमो
नयनविलासः, वो सुखं देयात्, यदभिप्रायमालोक्य भुवनजयिनः कामस्य
पञ्चसायकाः समाप्तव्यापारास्तूणीरविवरे लज्जयेव मुखं पिदधती"-
त्युक्ते सुखं वो देयादित्याशीःपदमुचितमेव प्रयानयनविभ्रमस्य सुखार्पण-
योग्यत्वात् ।
अस्मिन्पद्ये "सामान्येनासाधारणेन प्रेम्णाऽऽर्द्राणां द्रुतानां, प्रण-
यस्य प्रीतेर्विश्रान्त्या, प्रगल्भानां प्रौढानाञ्च कुरङ्गदृशां मृगलोचनानां,
स कोऽपि, निरुपमो विलक्षणो नयनविलासो वो युष्मभ्यं सुखं देयात्,
यदभिप्रायं तात्पर्यमालोक्य दृष्ट्वा, भुवनजयिनो जगद्विजेतुः कामस्य
पञ्चसायका बाणाः, समाप्तव्यापारा व्यापारशून्याः सन्तस्तूणीरविवरे
लज्जयेवाननं पिदधती"त्युक्ते "सुखं वो देयात्" इत्याशीःपदमुचितं

समुचितमेव। तत्र कारणमाह - प्रियेति। प्रियनयनविभ्रमस्य प्रेयसीनेत्र-
विलासस्य, सुखार्पणयोग्यत्वात्सुखप्रदानक्षमत्वात्।
इस पद्य में "असाधारण प्रेम से आर्द्र और प्रणय-विश्रान्ति से, प्रगल्भ मृग-
लोचनाओं की आँखों का वह अपूर्व विलास तुम्हें सुख प्रदान करे, जिसके
अभिप्राय को जानकर जगद्विजेता कामदेव के पांचों बाण कर्तव्यरहित हो
जाने के कारण लज्जा से तूणीररूप बिल में अपना मुँह छिपा लेते हैं" इस
तरह के कथन में "वः सुखं देयात् - तुम्हें सुख प्रदान करे" यह जो आशीर्वचन
प्रयुक्त हुआ है वह अत्यन्त समुचित है, क्योंकि प्रेयसी के नयन-विलास में सुख
पहुँचाने की क्षमता अवश्य होती है, इसलिये यह आशीर्वचनौचित्य का स्पष्ट
संकेत करता है।
यथा वा मम वात्स्यायनसूत्रसारे—
कामः कामं कमलवदनानेत्रपर्यन्तवासी
दासीभूतत्रिभुवनजनः प्रीतये जायतां वः।
दग्धस्यापि त्रिपुररिपुणा सर्व

१८६ औचित्यविचारचर्चा
अस्मिन्पद्ये स कामो युष्माकं प्रीतये भवतु यस्य हरभस्मीकृत-
विग्रहस्यापि सौन्दर्यं कज्जलस्येवातितरां याता पुनर्दिग्धमेवाञ्जनं यथाति-
तराम् स्पृहणीयतामायाति तथैव कामो दग्धीकृतोऽपि नितरामेव सौन्दर्य-
मासादयेदिति भावः। इत्युक्ते "प्रीतये जायताम्" इत्युचितं समुचितं,
यतो हि कामस्य प्रीत्यात्मकत्वात्प्रीतिरेवात्मा यस्य तस्य भावस्तत्त्वं
तस्मात् प्रीतिरूपत्वादिति भावः, प्रीत्यात्मनस्तस्य प्रीतिप्रदानमुचित-
मिति बोध्यम्।
इस पद्य में 'वह कामदेव तुम्हारे आनन्द के लिये हो दग्ध हो जाने पर
भी कज्जल के समान जिसकी शोभा और भी अधिक बढ़ गयी है' इस कथन
में "प्रीतये जायताम्" ऐसा जो कहा गया है वह अत्यन्त उचित है, क्योंकि काम-
देव के प्रीत्यात्मक होने के कारण उसका प्रीति प्रदान करना युक्तिसंगत ही है।
अतः यह भी आशीर्वचनोचित्य का द्योतक हुआ।
न तु यथाऽमरुकस्य—
आलोलामलकावलीं विलुलितां बिभ्रच्चलत्कुण्डलं,
किञ्चिन्मृष्टविशेषकं तनुतरैः स्वेदाम्भसां सीकरैः।
तन्वङ्ग्याः सुतरां रतान्तसमये वक्त्रं रतिव्यत्यये,
तत्त्वां पातु चिराय किं हरिहरस्कन्दादिभिर्देवैः ॥
आशीर्वचनानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह—न तु यथाऽमरुकस्येति।
आलोलामिति। रतिव्यत्यये विपरीतरतौ आलोलां कम्पनपरां, विलुलि-
तामितस्ततो विक्षिप्तामलकावलीं चिकुरनिकरं बिभ्रद्धारयत्तथा, चलती
लोलती कुण्डले यस्य तत्, तनुतरैरतिसूक्ष्मैः स्वेदाम्भसां स्वेदजलानां सीकरैः
कणैः, सुतराम् स्वभावत एव किञ्चिन्मनागेव, मृष्टो धौतो विशेषस्तिलकं
यस्मिन्नेवंभूतं, तन्वङ्ग्याः कृशाङ्ग्याः नायिकाया इति भावः, रतान्त-
समये निधुवनसमाप्तिकाले, यद्वक्त्रमाननं तत्त्वां, चिराय बहुकालं यावत्,
पातु रक्षतु, हरिहरस्कन्दादिभिर्विष्णुशिवकार्तिकेयप्रभृतिभिरन्यैर्देवतै-
र्देवैः किम् ? न किञ्चित् प्रयोजनमिति भावः।
आशीर्वचनानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—न तु यथा-
ऽमरुकस्येति। आलोलामिति। विपरीतरति के समय इतस्ततो विक्षिप्त और कंपन-
शील घुंघराले बालों को धारण करता हुआ तथा डोलते हुए कुण्डलों से सुशोभित
शरीर के पसीनों की बूंदों से स्वभावत एव कुछ कुछ मिटे हुए टीके (तिलक) से

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १८७
युक्त, रतिसमाप्तिकालिक तन्वङ्गी का जो मुख है वह चिरकाल के लिये तुम्हारी
रक्षा करे। हरि, हर, स्कन्द आदि देवताओं से क्या प्रयोजन है ?
अत्र "तन्व्या रतिव्यत्यये लोलालकं चलत्कुण्डलं स्वेदसलिलेन
किञ्चिन्मृष्टतिलकं यन्मुखं तत्त्वां पातु, किं हरिहरस्कन्दादिभिर्देवैः"
इत्युक्ते पातु त्वामित्यनुचितम्, आनन्दयतु त्वामित्युचितं स्यात् ।
अस्मिन्पद्ये "विपरीतरतौ चञ्चलचूर्णकेशपाशयुक्तं, लोलत्कुण्ड-
लद्वयं स्वेदाम्बुना किञ्चिद्धौतविशेषकं, तन्व्याः कृशोदर्या यन्मुखं तत्त्वां
पातु रक्षतु हरिहरस्कन्दप्रभृतिभिर्देवैः किम् ? "इत्युक्ते "त्वां पातु" इत्यनु-
चितमनौचित्यद्योतकम्, "आनन्दयतु त्वाम्" इत्युचितमनुरूपं स्यात्,
यतो हि दयितामुखस्यानन्दप्रदान एव शक्तिमत्त्वात्, रक्षणे नितरामयो-
ग्यत्वात् ।
इस पद्य में "विपरीत रति के समय चंचल घुंघराले बालों से युक्त, डोलते
हुए कुण्डलों वाला, स्वेदकणों से कुछ-कुछ मिटे हुए तिलकवाला कृशोदरी
का जो कमनीय मुख है, वह तुम्हारी रक्षा करे। हरि, हर, कार्तिकेय आदि देव-
ताओं से क्या प्रयोजन है?" ऐसा कहने के क्रम में "त्वां पातु--तुम्हारी रक्षा
करे" ऐसा जो कहा गया वह नितान्त अनुचित है। "त्वामानन्दयतु--तुम्हें
आनन्द पहुँचावे" यह कहना उचित होता, परन्तु ऐसा न कह कर कवि ने वैसा जो
कह दिया उससे आशीर्वचनानौचित्य का भान हो जाता है, जो काव्य की स्पृह-
णीयता के ऊपर कुठाराघात करता हुआ सा प्रतीत होता है।
अन्येषु काव्याङ्गेष्वनयैव दिशा स्वयमौचित्यमुत्प्रेक्षणीयम् ।
तदुदाहरणान्यानन्त्यान्न प्रदर्शितानीत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ ३९ ॥
ग्रन्थसमाप्तिसूचनायाह - अन्येष्विति । अन्येष्वपरे वृत्तादिषु
काव्याङ्गेषु काव्योपादानेष्वनयाऽनेनैव, दिशा प्रकारेणौचित्यं सदृश-
विधानरूपं, स्वयमात्मनैवोत्प्रेक्षणीयम् । तदुदाहरणान्यवशिष्टकाव्याङ्गो-
चित्यौदाहरणान्यानन्त्यादपरिमितत्वाद् ग्रन्थविस्तरभयेन न प्रदर्शितानि ।
इत्यतिप्रसङ्गेन निरर्थकातिकथनेनालं निरर्थकम् । अथान्येष्विति यदुक्तं
तत्र वृत्तवर्णयोरौचित्यानौचित्ये स्वयमूहयित्वा दर्शयामि-
वृत्तौचित्यं यथा कालिदासस्य-
आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा,
मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती ।

३८८ | औचित्यविचारचर्चा

पृच्छन्ती वा मधुरवचनां सारिकां पञ्जरस्थां,
कञ्चिद् भर्तुः स्मरसि रसिके त्वं हि तस्य प्रियेति ॥
अनौचित्यं यथा कस्यचिदज्ञातकवेः—
हा नृप हा बुध हा कविबन्धो,
विप्रसहस्रसमाश्रय ! देव ! ।
मुग्ध विदग्ध सभान्तररत्न,
कासि गतः क्व वयञ्च तवैते ॥
उक्तपद्यद्वये "प्रावृट्प्रवासकथने मन्दाक्रान्ता विराजते" इति निय-
मात्प्रवासकथने मन्दाक्रान्ताया एवौचित्यं न तु दोधकस्येति, पूर्वत्र वृत्त-
स्यौचित्यं परत्र चानौचित्यमिति बोध्यम् । इदमत्राकूतं यत् न खलु
सर्वाणि वृत्तानि सर्वत्रोपयुक्तानि भवन्त्येष वृत्तस्वभावः । अत एव यद्
वृत्तं यद्वस्तुतत्त्वाख्याने समर्थं तत्र तत्प्रयोग औचित्यमावहति, तदन्यथा-
प्रयोगोऽनौचित्यमत एव प्रकृतेऽपि प्रवासकथनरूपविषयप्रतिपादने
मन्दाक्रान्तैव युक्ता न दोधकमिति ।
वर्णौचित्यं यथा भवभूतेः—
झणज्झणितकङ्कणक्वणितकिङ्किणीकं धनु-
र्ध्वनद्, गुरुगुणाटनीकृतकरालकोलाहलम् ।
वितत्य किरतोः शरानविरतस्फुरच्चूडयो-
र्विचित्रमभिवर्धते भुवनभीममायोधनम् ॥
अनौचित्यं यथा कस्यचिदज्ञातकवेः—
उद्वर्तयति उल्लोटयति शयने कर्ह्यपि मोट्टयति ।
नो परिघट्टयति हृदयेन स्फोटयति लज्जया खट्टयति धृतेः ॥
अत्र प्रथमं भीषणसङ्ग्रामोचिताया धनुषां झणत्कृतेः, शस्त्रास्त्राणां
खटत्कृतेश्च सूचनार्थं प्रयुक्तो वर्णविन्यास औचित्यमातनोति । परत्र च
शृङ्गाररसाभिव्यञ्जकवर्णविन्यासमपहायानुप्रासार्थं टकारा आयोजिता
यैश्च शृङ्गाररसोद्बोधे महानन्तरायः समुत्पन्नः । अत एवात्रानौचित्यं
सम्पन्नम् । एवमेवान्यत्राप्यूह्यम् ।
ग्रंथ-समाप्ति की सूचना देने के लिये कहा गया है—अन्येष्विति । उपर्युक्त
पद, वाक्य, प्रबन्धार्थ आदि सत्ताइसों औचित्य की तरह दूसरे (वृत्त = छन्द और
वर्ण = अक्षर आदि ) काव्याङ्गों में भी स्वयं औचित्यानौचित्य का ऊह करना