औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 238, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१७८ औचित्यविचारचर्चा
किमुत मलयवातान्दोलितापाण्डुपत्रै-
रुपवनसहकारैर्दर्शितेष्वङ्कुरेषु ॥
नामौचित्यमुदाहर्तुमाह यथा कालिदासस्येति । इदमिति । असुल-
भस्य दुर्लभस्य, वस्तुनः प्रियाया इति भावः, प्रार्थनया कामनया हेतुना,
दुर्निवारोऽनिवार्य इति भावः, पञ्चबाणः कामः, प्रथममपि प्रारम्भ एव, मे
मम, मनश्चित्तं क्षिणोति शकलीकरोति, मलयवातेन मलयानिलेनान्दो-
लितानि कम्पितान्यापाण्डूनि पाण्डुरवर्णानि पत्राणि येषां तैरुपवनसहकारै-
रुपवनस्थिताम्रवृक्षैस्तद्वारेत्यर्थः, दर्शितेष्वसङ्ख्येयेष्वङ्कुरेषु किमुत ? इति
न जाने—इति तात्पर्यम् ।
नामौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा कालिदास-
स्येति । इदमिति । अलभ्य वस्तु (प्रियतमा) की प्रार्थना (कामना) करने के
कारण दुर्निवार बने हुए इस पंचबाण (कामदेव) ने पहले से ही तो मेरे मन को
खंड-खंड कर रखा है, मलयानिल से आन्दोलित पीले पत्तोंवाले उपवनस्थित
आम्रवृक्षों के द्वारा अंकुरों के प्रदर्शन से न जाने अब क्या करने का विचार है ?
अत्र प्रारम्भ एव ममेदं मनः पञ्चबाणः सुदुर्लभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारः
शकलीकरोति किमुत लीलोद्यानसहकारैर्मलयानिलान्दोलितबालपल्ल-
वैरङ्कुरेषु दर्शितेष्वित्युक्ते मदनस्य पञ्चबाणाभिधानमुचितमेव ।
अस्मिन्पद्ये, पूर्वमेव ममेदं मनः क्षिणोति मदनः प्रियतमायाः
कामनया दुर्निवारः सन्, शकलीकरोति सुरभितवातकम्पितप्रवालैरु-
पवनस्थाम्रवृक्षैरङ्कुरेषु दर्शितेषु किमुत ? इत्युक्ते कामदेवस्य 'पञ्चबाण'
इति नामोपादानं नितरां समुचितम् । अर्थात् हृदयभेदनरूपकर्मकारिणः
पञ्चबाण एव संज्ञोपयुक्तास्ति, यद्यत्रैव “अनङ्ग” इत्युच्येत न तर्हि समुचितं
स्यात्तस्मादत्र-कर्मोचितपञ्चबाणनाम्ना नाम्न औचित्यमत्यन्तं समुज्ज्वल-
मिति ज्ञेयम् ।
इस पद्य में “पहले ही मेरे इस मन को अलभ्य वस्तु (प्रियतमा) की
प्रार्थना (प्राप्तिकामना) से अपरिहार्य पंचबाण (कामदेव) ने तो खंडखंड
कर रखा है, अब मलयानिल के झोंके से डोलते हुए किसलय वाले उपवनस्थ सह-
कार (आम्र) वृक्षों के द्वारा नये-नये अंकुरों को दिखाकर न जाने क्या करना
चाहता है ? अर्थात् जब पांच ही बाण उसके पास थे तब तो मेरी ऐसी दशा हो
गयी थी, अब असंख्य बाणों वाला बनकर वह क्या कर देगा, इसका पता नहीं,