औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 236, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१७६ औचित्यविचारचर्चा
क्षमिणा तेन, चिरं बहुकालं यावत्, त्रयोदशवर्षपर्यन्तमिति भावः, कुशा-
श्मभ्यां तीक्ष्णकुशपरुषप्रस्तराभ्यां परुषं कठिनं यदरण्यं वनं, तस्य
प्रवासे, ततो विस्तृतो यस्तापो रौद्रस्तेन मग्ना जले बुडिता ये महिषास्तेषां
स्वेदाम्बुभिः स्वेदजलकणैः पृक्तं मिश्रितं, पयो जलं, किं किमर्थं पीतम् ?
एतादृशमेव क्रूरं कर्म यदि करणीयमासीत्तदेतत्कालपर्यन्तमरण्यवासक्लेशः
किमर्थमङ्गीकृत इति भावः ।
विचारानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--न तु यथा
ममेति । प्रग्लान इति । भरी सभा में दुःशासन ने केश और वस्त्र खींचकर द्रौपदी
का अपमान किया था इस बात को बीते तेरह वर्ष हो गये थे, बात पुरानी पड़
गयी थी, उस समय में भीम ने भी इसे सह ही लिया था फिर इतने दिनों के
बाद ( महाभारत-युद्ध के समय ) दुःशासन का रक्तपानरूप राक्षसोचित दुष्कर्म
यदि भीम को करना ही था तो जंगल के कुश और पत्थरों में भटकते हुए, गर्मी
के मारे जल में आकण्ठनिमग्न भैंसों के पसीनों से कुस्वादु पानी पीने का कष्ट
अब तक क्यों सहते रहे ?
अत्र भीमसेनचरिते विचार्यमाणे त्रयोदशवर्षपर्युषिते कृष्णाकेशा-
कर्षणपराभवे भीमेन भीमं राक्षसकर्म दुःशासने यदि कृतं तत्सद्यः
कृतार्द्रापराधकालक्षमिणा सुचिरं दर्भसूचीविषमाश्मपरुषवनवासे किं
ग्रीष्मतापनिमग्नमहिषस्वेदस्रुतिपृक्तं पयः पीतमित्यनुपपन्नकृत्येऽभिहिते
कारणविचाराभावान्निर्मूलोपालम्भमात्रमनौचित्यमनुबध्नाति ॥३७॥
अस्मिन्पद्ये भीमचरित्रे विवच्यमाने द्रौपदीकेशाकर्षणजन्यपराभवे
त्रयोदशवर्षपूर्वं व्यतीते सति, भीमेन भयानकं राक्षसोचितशोणितपानरूपं
कर्म दुःशासने यदि विहितं तर्हि सद्योविहितस्यार्द्रापराधस्य समये क्षमा-
कारिणा तेन, बहुदिनं यावत् दर्भाग्रनिम्नोन्नते कठिने च वनवासे तत्काले
इति भावः, किमर्थं ग्रीष्मतापेनाकण्ठजलमग्नानां महिषाणां, स्वेदाम्बुकणि-
काभिः संयुक्तं जलं पीतम् ?, इतीत्थंरूपेण भीमस्यायुक्ते कार्ये उक्ते,
कारणविचाराभावात्तादृशक्रूरकर्मकरणे यन्महत्तरं प्रतिज्ञारूपकारण-
मासीत्तस्य विचाराभावान्निर्मूलोपालम्भमात्रं निरर्थकनिन्दोक्तिमात्रमनौ-
चित्यं विचारकृतानौचित्यमनुबध्नाति प्रकटयति ।
इस पद्य में "भीमसेन के चरित्र का विचार करते समय द्रौपदी चीरहरण-
रूप विपत्ति के बीते तेरह वर्ष हो जाने पर भीमसेन से दुःशासन के रक्तपान