औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 229, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंसंस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता १६९
प्रतिभौचित्यं विचार्य सम्प्रति क्रमप्राप्तं चतुर्विंशतितममवस्थौचित्यं
विवेचयितुमाह-अवस्थौचित्यमिति। अवस्थौचित्यमवस्थाया वयः
क्रमस्यौचित्यमनुरूपवर्णनं यस्मिंस्तादृशं काव्यं, जगति संसारे, विचार्य-
माणरुचिरं विचार्यमाणं सत्सुन्दरं स्पृहणीयमिति यावत्, धीमतां बुद्धि-
मतां, कर्तव्यं करणीयं कार्यमिति यावत् इव, पूज्यतामादरणीयतां श्लाघ्य-
तामिति यावत्, आधत्ते प्राप्नोति।
कारकार्थमेव विशदयति-अवस्थोचिततयेति। अवस्थोचिततया-
वस्थाया आनुरूप्येण, काव्यं, जगति संसारे तथैव श्लाघ्यतां स्पृहणीयता-
मायाति गच्छति, यथा विचारस्य निर्घर्षेण रुचिरमर्थाद्विचारशाणोलीढं,
मतिमतां बुद्धिमतां, कृत्यं कर्तव्यम्।
प्रतिभौचित्य का विचार कर चुकने के बाद क्रमिकरूप से चौबीसवँ अवस्थौ-
चित्य की विवेचना करने लिये कहा गया है-अवस्थौचित्यमिति। अवस्था के
अनुरूप वर्णन से संसार में काव्य उसी तरह पूजित होता है जैसे विचार पूर्वक
किया गया बुद्धिमानों का कार्य (पूजित होता है)।
कारिका की ही व्याख्या करने के लिये कहा गया है--अवस्थोचितयेति।
अवस्था की अनुकूलता से काव्य, विचार की कसौटी पर कसाये गये बुद्धिमानों के
कार्य के समान संसार में स्पृहणीयता को प्राप्त करता है।
यथा मम लावण्यवत्याम्-
मुक्तः कन्दुकविभ्रमस्तरलता त्यक्तैव बाल्योचिता,
मौग्ध्यं निर्धुतमाश्रिता गजगतिर्भ्रूलास्यमभ्यस्यते।
यन्नर्मोर्मिषु निर्मितं मृगदृशा वैदग्ध्यदिव्यं वच-
स्तद्विद्धः सुभगाभिमानलटभाभावे निबद्धो भरः॥
अवस्थौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा मम लावण्यवत्यामिति। मुक्त इति।
कन्दुकविभ्रमः कन्दुकक्रीडाविलासः, मुक्तस्त्यक्तः, बाल्योचिता शैशवानु-
रूपा, तरलता चञ्चलता, त्यक्ता परिहृतैव, मौग्ध्यं मुग्धता, निरस्तं दूरीकृतं,
गजगतिर्गजवत्सविलासगमनमाश्रिताऽङ्गीकृता, भ्रूलास्यं भ्रूनर्तनं कटाक्ष-
निःक्षेपणमिति यावत्, अभ्यस्यते, नर्मोर्मिषु परिहासतरङ्गेषु, वैदग्ध्यदिव्यं
चातुरीपरिलसितं, वचो वचनं, यन्निर्मितमासूत्रितं, तत्तेन विद्मो जानीमहे
वयमिवित शेषः, (यत्) मृगदृशा हरिणलोचनया, सुभगेन सम्भोग-