औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 234, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१७४ औचित्यविचारचर्चा
कारिका की ही व्याख्या करने के लिये कहा गया है--विचारौचित्येनेति ।
विचारौचित्य के द्वारा सूक्तियाँ उसी तरह चारुता को प्राप्त करती हैं जैसे ज्ञेय
तत्त्व के ज्ञान से विद्वानों की विद्यायें ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
अश्वत्थामवधाभिधानसमये सत्यव्रतोत्साहिना,
मिथ्या धर्मसुतेन जिह्मवचसा हस्तीति यद् व्याहृतम् ।
सा सत्यामृतरश्मिवैरमसमं संसूचयन्त्याः सदा,
शङ्के पङ्कजसंश्रयेण मलिनारम्भा विजृम्भा श्रियः ॥
विचारौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा मम मुनिमतेति । अश्वत्थामेति ।
अश्वत्थाम्नः द्रोणसुतस्य, वधस्य मृत्योः, अभिधानसमये कथनकाले,
“अश्वत्थामा मृतो नरो वा कुञ्जरो वा' इति कथनसमय इति भावः, सत्य-
व्रतोत्साहिना सत्यव्रते परमोत्साहवता, नितरां सत्यवादिनेति भावः, धर्म-
सुतेन युधिष्ठिरेण, मिथ्याऽसत्यं, जिह्मवचसा कुटिलवाण्या, हस्ती कुञ्जर
इति यद् व्याहृतं कथितं, सा, सततं सर्वदाऽसमं विषमं सत्यमेवामृत-
रश्मिश्चन्द्रस्तस्य वैरं द्वेषं, संसूचयन्त्या अभिव्यञ्जयन्त्याः, श्रियो लक्ष्म्याः,
पङ्कजसंश्रयेण कमलसम्पर्केण, मलिनः कुत्सित आरम्भो यस्यास्तथाभूता,
विजृम्भा विचेष्टितमिति भावः, अभूदिति शेषः, शङ्के, इत्यहं मन्ये । इदमत्र
तात्पर्यम् यत्-पङ्कजाश्चन्द्रद्वेषिणो भवन्ति, लक्ष्म्याश्च स एव वासभूमि-
रिति तत्सम्पर्केण लक्ष्म्यपि चन्द्रद्वेषिणी संजातेति सम्प्रति राजलक्ष्मीः
सत्यवचसो युधिष्ठिरस्यापि सत्यरूपं चन्द्रं द्विषन्ती "अश्वत्थामा मृत"
इत्यसत्यं वक्तुं तं प्रय्यदिति ।
विचारौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है--यथा ममेति ।
अश्वत्थामेति । अश्वत्थामा की मृत्यु की बात कहने के समय सत्यव्रती युधिष्ठिर
ने झूठ-मूठ 'नरो वा कुञ्जरो वा” ऐसा कहकर हाथी का जो नाम ले लिया, वह
युधिष्ठिर का दोष नहीं है अपितु कमल चन्द्रद्वेषी होते हैं और उस पर निवास
करने के कारण लक्ष्मी की विचारधारा भी वैसी ही हो गयी है । इसलिये
युधिष्ठिर के सत्यवचन-चन्द्र का द्वेष करती हुई राजलक्ष्मी के कुत्सित व्यापार
की प्रथम शुरुआत है वह, ऐसी मेरी मान्यता है ।
अत्र "द्रोणनिधनख्याने सत्यव्रतोत्साहवता धर्मतनयेनापि मिथ्या
लघुवचसा कुञ्जर इति यदुक्तं सा सततं सत्यचन्द्रद्वेषं सूचयन्त्याः श्रियः