औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 247, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंसंस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १८७
युक्त, रतिसमाप्तिकालिक तन्वङ्गी का जो मुख है वह चिरकाल के लिये तुम्हारी
रक्षा करे। हरि, हर, स्कन्द आदि देवताओं से क्या प्रयोजन है ?
अत्र "तन्व्या रतिव्यत्यये लोलालकं चलत्कुण्डलं स्वेदसलिलेन
किञ्चिन्मृष्टतिलकं यन्मुखं तत्त्वां पातु, किं हरिहरस्कन्दादिभिर्देवैः"
इत्युक्ते पातु त्वामित्यनुचितम्, आनन्दयतु त्वामित्युचितं स्यात् ।
अस्मिन्पद्ये "विपरीतरतौ चञ्चलचूर्णकेशपाशयुक्तं, लोलत्कुण्ड-
लद्वयं स्वेदाम्बुना किञ्चिद्धौतविशेषकं, तन्व्याः कृशोदर्या यन्मुखं तत्त्वां
पातु रक्षतु हरिहरस्कन्दप्रभृतिभिर्देवैः किम् ? "इत्युक्ते "त्वां पातु" इत्यनु-
चितमनौचित्यद्योतकम्, "आनन्दयतु त्वाम्" इत्युचितमनुरूपं स्यात्,
यतो हि दयितामुखस्यानन्दप्रदान एव शक्तिमत्त्वात्, रक्षणे नितरामयो-
ग्यत्वात् ।
इस पद्य में "विपरीत रति के समय चंचल घुंघराले बालों से युक्त, डोलते
हुए कुण्डलों वाला, स्वेदकणों से कुछ-कुछ मिटे हुए तिलकवाला कृशोदरी
का जो कमनीय मुख है, वह तुम्हारी रक्षा करे। हरि, हर, कार्तिकेय आदि देव-
ताओं से क्या प्रयोजन है?" ऐसा कहने के क्रम में "त्वां पातु--तुम्हारी रक्षा
करे" ऐसा जो कहा गया वह नितान्त अनुचित है। "त्वामानन्दयतु--तुम्हें
आनन्द पहुँचावे" यह कहना उचित होता, परन्तु ऐसा न कह कर कवि ने वैसा जो
कह दिया उससे आशीर्वचनानौचित्य का भान हो जाता है, जो काव्य की स्पृह-
णीयता के ऊपर कुठाराघात करता हुआ सा प्रतीत होता है।
अन्येषु काव्याङ्गेष्वनयैव दिशा स्वयमौचित्यमुत्प्रेक्षणीयम् ।
तदुदाहरणान्यानन्त्यान्न प्रदर्शितानीत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ ३९ ॥
ग्रन्थसमाप्तिसूचनायाह - अन्येष्विति । अन्येष्वपरे वृत्तादिषु
काव्याङ्गेषु काव्योपादानेष्वनयाऽनेनैव, दिशा प्रकारेणौचित्यं सदृश-
विधानरूपं, स्वयमात्मनैवोत्प्रेक्षणीयम् । तदुदाहरणान्यवशिष्टकाव्याङ्गो-
चित्यौदाहरणान्यानन्त्यादपरिमितत्वाद् ग्रन्थविस्तरभयेन न प्रदर्शितानि ।
इत्यतिप्रसङ्गेन निरर्थकातिकथनेनालं निरर्थकम् । अथान्येष्विति यदुक्तं
तत्र वृत्तवर्णयोरौचित्यानौचित्ये स्वयमूहयित्वा दर्शयामि-
वृत्तौचित्यं यथा कालिदासस्य-
आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा,
मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती ।