सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 235, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 235

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १७५

शङ्के पङ्कजसंश्रयेण मलिनव्यापारा विजृम्भे"त्यभिहिते ससंवादलक्ष्मी-
स्वभावपरिभावनया तत्त्वावबोधेन मूलविश्रान्त्या फलपर्यवसायी विचारः
सहृदयसंवेद्यमौचित्यं व्यनक्ति ।
अस्मिन्पद्ये "द्रोणाचार्यमृत्यु कथनप्रसङ्गे, सत्यवादिना युधिष्ठिरेणापि,
स्वल्पोच्चारणपूर्वकं हस्तीति मिथ्या यत्कथितं सा सत्यचन्द्रविरोधं व्यञ्ज-
यन्त्या लक्ष्म्या कमलाव० रूपसम्पर्केण कुत्सितारम्भम् व्यवसितमित्यहं
मन्ये" इति प्रतिपादिते ससंवादलक्ष्मीस्वभावपरिभावनया सकलहृदय-
सम्मतलक्ष्मीस्वभावपरिज्ञानात्मकेन तत्त्वावबोधेन वस्तुस्थितिज्ञानेन
मूलविश्रान्त्या मूलाधारस्थित्या, फलपर्यवसायी फले पर्यवसन्नो विचारः
सहृदयसंवेद्यं सहृदयहृदयसंवेद्यमौचित्यं व्यनक्ति ।
इस पद्य में "द्रोणाचार्य की मृत्यु के कथन-क्रम में सत्यवादी युधिष्ठिर ने
भी झूठ-मूठ हाथी का जो नाम ले लिया वह सर्वदा सत्यरूपचन्द्र के विरोध को
सूचित करती हुयी, कमल पर निवास करने के कारण उसके सम्पर्क से लक्ष्मी
के कदाचरण की भूमिका है, ऐसा मैं मानता हूँ" इस कथन से लक्ष्मी के सर्व-
जनानुमोदित स्वभाव का ज्ञान हो जाता है जिससे झूठ बोलने में युधिष्ठिर का
दोष नहीं है, अपितु यह राजलक्ष्मी की प्रतिक्रिया है ऐसा विचार मूल से उठकर
फल में पर्यवसन्न होता हुआ एक ऐसे औचित्य को व्यक्त करता है जो कि
सहृदयहृदयमात्र संवेद्य है।
न तु यथा मम तत्रैव—
प्रग्लाने चिरकालवृत्तदयिताकेशाम्बराकर्षणे,
क्रूरं राक्षसवैशसं यदि कृतं भीमेन दुःशासने ।
तत्कालक्षमिणा कुशाश्मपरुषारण्यप्रवासे चिरं,
किं पीतं तप्ततापमग्नमहिषस्वेदाम्बुपृक्तं पयः ॥
विचारानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह- न तु यथा मम तत्रैवेति । प्रग्लाने
इति । चिरकाले त्रयोदशतमे वर्षे व्यतीते इति यावत् वृत्ते सम्पन्ने,
दयितायाः प्रेयस्या द्रौपद्या इति भावः, केशाम्बरयोः केशस्य वस्त्रस्य
चाकर्षणे आकर्षणजन्यपराभवे इति भावः, प्रग्लाने परिम्लाने सति,
भीमेन, दुःशासने, क्रूरं निर्दयं, राक्षसवैशसं राक्षसोचितं शोणितपानरूपं
कर्म, यदि, कृतं सम्पादितं, तदा तत्कालक्षमिणा सद्यःकृतापराधकाल-