सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 239, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 239

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १७९
इस तरह के कथन में कामदेव को पंचबाण के नाम से जो अभिहित किया गया
है उससे उसके नाम का औचित्य अत्यन्त परिस्फुट हो जाता है, क्योंकि हृदय-
भेदनरूप कर्म करने वाले काम को पंचबाण होना ही चाहिये । यहीं पर यदि
अनङ्ग कहा गया होता तो अनुचित होता, इसलिये यहाँ नामौचित्य का बड़ा ही
मार्मिक रूप उपस्थित हो जाता है ।
यथा वा मम बोद्धावदानलतायाम् —
तारुण्येन निपीतशैशवतया साऽनङ्गशृङ्गारिणी,
तन्वङ्ग्या सकलाङ्गसङ्गमसखी भङ्गीर्नवाऽङ्गीकृता ।
निःसंरम्भपराक्रमः पृथुतरारम्भाभियोगं विना,
साम्राज्ये जगतां यया विजयते देवो विलासायुधः ॥
नामौचित्यस्य द्वितीयमुदाहरणमुपस्थापयितुमाह—यथा वा ममेति ।
तारुण्येनेति । तारुण्येन यौवनेन, निपीतं कवलितं विनाशितमिति यावत्,
शैशवं बाल्यावस्था यस्यास्तस्या भावस्तत्ता तया हेतुना, तन्वङ्ग्या कृशा-
ङ्ग्याऽनङ्गशृङ्गारिणी कामव्यञ्जकशृङ्गारवती, सकलाङ्गसङ्गमसखी
सकलावयवसम्पर्किणी, सा तादृशी, नवा नूतना भङ्गिः क्रमोऽङ्गीकृता
स्वीकृता यथा तन्वङ्गीभङ्ग्या, निःसंरम्भोऽप्रत्नसिद्धः पराक्रमो यस्यैवं-
भूतो विलासो विभ्रम एवायुधं शस्त्रं यस्य, स देवः कामदेवः पृथुतरा-
म्भाभियोगं प्रभूततरारम्भसम्भारं विनैव, जगतां त्रैलोक्यस्य, साम्राज्ये,
विजयते सर्वोत्कृष्टतया जयं लभते ।
नामौचित्य का द्वितीय उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा वा
ममेति । तारुण्येनेति । तारुण्य के द्वारा शैशव के समाप्त कर दिये जाने पर
कृशाङ्गी ने कामव्यञ्जकशृङ्गारवाली और सभी अंगों के साथ मित्रता रखने
वाली एक ऐसी भंगी को अपना लिया है जिससे अयत्नसिद्धपराक्रम वाले
विलासायुध ( कामदेव ) को बिना कुछ किये ही तीनों लोकों की विजय मिल
गयी है ।
अत्र '