सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

१२४ औचित्यविचारचर्चा
उचितैः प्रादिभिरुपसर्गैः सूक्तिरुन्नतिमासादयति, विभूतिरिव
सन्मार्गगमनैः ।
विशेषणौचित्यानौचित्य प्रदर्शनानन्तरं क्रमागतं द्वादशतममुपसर्गौ-
चित्यं विवेचयितुमाह--योग्येति ।
निरर्गलगुणोचिता निर्बाधगुणसंयुक्ता, सूक्तिः काव्यरूपं सत्कथनं,
योग्योपसर्गसंसर्गैरनुरूपोपसर्गसंपर्कैः, सन्मार्गगमनैः सन्मार्गविनियोगैः,
सम्पत्संपत्तिरिव विवर्धतेऽतितरां वृद्धिमाप्नोति ।
कारिकार्थमेव विवृणोति--उचितैरिति । उचितैरनुरूपैः, प्रादिभिः
प्रपरादिरूपैरुपसर्गैः, सूक्तिः सत्काव्योक्तिरुन्नतिं वृद्धिमासादयति लभते,
सन्मार्गगमनैः सत्कर्मविनियोगैर्विभूतिरैश्वर्यमिव ।
विशेषणौचित्य के प्रदर्शन के बाद अवसर प्राप्त होने पर बारहवें उपसर्गगत
औचित्य की विवेचना करने के लिये कहा गया है-योग्येति । उचित गुणों से
युक्त सूक्ति प्र-परा आदि उपसर्गों के संपर्क से उसी तरह वृद्धि को प्राप्त करती है
जैसे सत्कर्म में व्यय होने से संपत्ति ।
इसी की व्याख्या की जा रही है-उचितैरिति । प्र-परा आदि उचित
उपसर्गों के प्रयोग से काव्य की महिमा उसी तरह बढ़ जाती है जैसे सत्कर्म में
व्यय होने पर संपत्ति की ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्--
आचारं भजते त्यजत्यपि मदं वैराग्यमालम्बते,
कर्तुं वाञ्छति सङ्गभङ्गगलितोत्तुङ्गाभिमानं तपः ।
दैवन्यस्तविपर्ययैः सुखशिखाभ्रष्टः प्रणष्टो जनः,
प्रायस्तापविलोनलोहसदृशीमायाति कर्मण्यताम् ॥
उपसर्गौचित्यमुदाहर्तुमाह--यथा ममेति । आचारमिति । गन्धर्व-
लब्धपराभवस्य दुर्योधनस्य तपःप्रवृत्तिमभिलक्ष्य वर्णनेयम् । दैवन्यस्त-
विपर्ययैर्भाग्यकृतवैपरोत्यैः, सुखस्यानन्दस्य, शिखायाः शिखरात् भ्रष्टः
पतितः, प्रणष्टो नष्टसम्पत्तिकः, सर्वो जनः, आचारं सदाचरणं, भजते
आलम्बते, सङ्गभङ्गेन विषयसम्पर्कत्यागेन, गलितं दूरीकृतमुत्तुङ्गमभ्यु-
च्छ्रितमभिमानं यत्र तथा स्यात्तथा ( क्रियाविशेषणमेतत् ) तपस्तपस्यां,
कर्तुं विधातुं, वाञ्छतीच्छति, ( समुचितमेवैतद्यतः ) प्रायः सम्भवतस्ता-

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १२५

दृशो जनस्तापविलीनलोहसदृशोमुष्णताद्रवीकृतलोहतुल्यां, कर्मण्यतां
कार्यक्षमतामायाति प्राप्नोति ।
उपसर्गगत औचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा ममेति ।
आचारमिति—गन्धर्वों के द्वारा पराजित दुर्योधन की तपःप्रवृत्ति को लक्ष्य करके
कहा जा रहा है कि विधिविडम्बनावश सुख के शिखर से गिरी हुई सभी
संपत्ति नष्ट हो जाने पर सदाचार का पालन, अभिमान का त्याग, वैराग्य का
अवलम्बन और विषयसंपर्क का अवसर नष्ट हो जाने से अत्युत्कट अभिमान से
मुक्त होकर तपस्या करने की इच्छा करता है । उचित ही है, क्योंकि वैसा व्यक्ति
प्रायः तापविगलितलोहपिण्ड के समान कार्यक्षमता को भी प्राप्त कर जाता है ।
अत्र दुर्योधनस्य घोषयात्रायां गन्धर्वबन्धपराभवभग्नाभिमानस्य
प्राज्यसाम्राज्यमुत्सृज्य तपःप्रयत्नाभिनिविष्टस्य दुर्ग्रहे वर्ण्यमाने यदुक्तं—
सर्वो जनः सुखभ्रष्टः प्रणष्टविभवः सदाचारं भजते, मदं त्यजति, वैराग्य-
माश्रयति, सङ्गभङ्गेन विगलितोतुङ्गाभिमानं तपः कर्तुं वाञ्छति, प्रायो
बाहुल्येन तापविगलितलोहपिण्डसदृशों कर्मण्यतामायातीति, तत्रोत्पूर्वतया
सोपसर्गस्य तुङ्गशब्दस्य स्वभावोन्नतिर्द्विगुणतामुपयाता दुर्मदाभिमाना-
र्थौचित्यमुच्चैः करोति ।
अत्र पूर्वोक्तपद्ये, घोषयात्रायां घोषगमनप्रसङ्गे गन्धर्वबन्धपराभव-
भग्नाभिमानस्य गन्धर्वकृतबन्धजन्यपराभवेन नष्टगर्वस्य, प्राज्यं प्रचुरं
विस्तृतमिति यावत्, साम्राज्यमुत्सृज्य परित्यज्य, प्रयत्नाभिनिविष्टस्य
तपोविषयकयत्नाग्रहशीलस्य, दुर्योधनस्य, दुर्ग्रहे दुराग्रहे, वर्ण्यमाने प्रति-
पाद्यमाने—"सर्वोजनः सुखशिखरच्युतो विनष्टैश्वर्यः सदाचारं श्रयति,
अभिमानं जहाति, वैराग्यमाश्रयति, विषयसंसर्गप्रणाशेन विगलितोत्तुङ्गा-
भिमानं यथा स्यात्तथा तपः कर्तुमिच्छति, प्रायो बाहुल्येनोष्णतागलित-
लोहगोलकतुल्यां कार्यक्षमतामायातीति यदुक्तं, तत्र तत्कथने, उत्पूर्वत-
योदित्यस्य प्राक्स्थित्या, सोपसर्गस्य तुङ्गशब्दस्य, स्वभावोन्नतिरुन्नतिरू-
पस्वाभाविकोऽर्थो द्विगुणतां द्वैगुण्यमुपयाता प्राप्ता सती, दुर्मदाभिमानार्थौ-
चित्यं मदमत्तजनगर्वरूपार्थस्यानुकूलतामुच्चैः करोति वर्धयति ।
इस पद्य में घोषयात्रा के प्रसंग में गन्धर्वों के द्वारा बँध जाने के कारण गर्व
चूर्ण हो जाने पर विस्तृत साम्राज्य को छोड़कर तपस्या करने के प्रयत्न में लगे
हुए दुर्योधन के दुराग्रह का वर्णन करते समय "सभी जन सुखसंपत्ति से हीन

१२६ औचित्यविचारचर्चा
हो जाने पर, सदाचार का आचरण, मद का त्याग और वैराग्य का आश्रयण
करता हुआ विषय संपर्क के छूट जाने से विगलितोत्तङ्गाभिमान ( गलितगर्व )
होकर तप करने की इच्छा करता है । ठीक है प्रायः अधिकतर लोक ताप से
गले हुए लोहपिंड के समान कार्यक्षमता को प्राप्त कर जाता है" ऐसा जो कहा
गया है उसमें उत् रूप उपसर्ग से युक्त होने के कारण तुङ्गशब्द का उन्नतिरूप
वाच्य अर्थ द्विगुणित हो जाता है जिससे मदमत्तजनगत अभिमानरूप अर्थ का
औचित्य अत्यन्त उच्छ्रित हो जाता है ।
न तु यथा कुमारदासस्य—
अयि विजहीहि दृढोपगूहनं त्यज नवसङ्गमभीरु ! वल्लभम् ।
अरुणकरोद्गम एष वर्तते वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटाः ॥
उपसर्गतानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह--न तु यथेति । नव-संगम-
संलग्नतया विस्मृतगमनां कामिनीं प्रातः सखी जागरयति--अयीति । अयि
सखि ! दृढोपगूहनं गाढालिङ्गनं, विजहीहि त्यज, अयि नवसङ्गमभीरु !
नूतनप्रियसहवासकातरे ! वल्लभं कान्तं, त्यज, अयि वरतनु ! कोम-
लाङ्गि ! एष प्रत्यक्षदृश्योऽरुणकरोद्गमः सूर्यकिरणोदयो वर्तते, प्रभात-
कालोऽयमायात इति भावः, कुक्कुटास्ताम्रचूडाः, सम्प्रवदन्ति स्वा-
व्यक्तनादं प्रातःकालबोधकमिति भावः, कुर्वन्ति ।
'उपसर्गगत अनौचित्य' का प्रदर्शन किया जा रहा है—न तु यथेति । नव-
संगमकालीन प्रमोदों में लीन होनेके कारण समयज्ञानशून्य नवयौवना को सखी
प्रातःकालकी सूचना दे रही है—अयि विजहीहीति । अयि सखि ! अब गाढ़ा-
लिंगन का त्याग करो, प्रियतम के संपर्क से निकल आओ । देखो न, सूर्य की
सुनहरी किरणें झांक रही हैं, मुर्गे बाँग दे रहे हैं, क्या अब भी केलि-मन्दिर में
ही बनी रहना चाहती हो ?
अत्राभिनवानङ्गसङ्गमगाढालिङ्गननिश्चलाङ्गच्छन्नाङ्गनाप्रबोधने
सख्या यदुक्तं मुञ्च वल्लभं प्रभातसंध्यायामरुणकिरणोद्गमो वर्तते, कुक्कु-
टाश्च सम्प्रवदन्तीति, तच्च सम्प्रोपसर्गशून्यशब्दापूरणमात्रेण निरर्थ-
कत्वादनुचितमेव ॥ २४ ॥
अत्र पद्ये, अभिनवे नूतनेऽङ्गसङ्गमे कामसम्पर्के, यद् गाढं दृढतर-
मालिङ्गनं तेन निश्चलान्यलसानि यान्यङ्गान्यवयवास्तैश्छन्नाया युक्तायां
अङ्गनायाः कामिन्याः प्रबोधने उद्बोधने सख्या वयस्यया, "वल्लभं मुञ्च,

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १२७
प्रभातसंध्यायां प्रातःकालेऽरुणकिरणोद्गमः सूर्यरश्म्युदयो वर्तते, ताम्र-
चूड़ाश्च सम्प्रवदन्तीति" यदुक्तं, तत्प्रतिपादनं, सम्प्रोपसर्गशून्यशब्दापूरण-
मात्रेण सम्प्रेत्युपसर्गद्वयरहितेन, वदन्तीत्याकारेण शब्देन केवलेना-
भीष्टार्थाप्त्या ( हेतुना ) निरर्थकत्वाद्वैयर्थ्यादनुचितमयुक्तमेव ॥ २४ ॥
यहाँ पर अभिनव कामसंपर्कजन्य गाढ़ आलिंगन से आबद्ध नवयुवती को
सावधान करने के लिये सखी के द्वारा "प्रियतम को छोड़ो, सूर्य की किरणें उग
आयी हैं, मुर्गे भी बाँग देने लग गये हैं ( सवेरा हो गया है )—ऐसा कहने के
क्रम में "सम्प्रवदन्ति" का प्रयोग कर 'सम्' और 'प्र' रूप उपसर्ग का जो व्यवहार
किया गया है वह कुछ अधिक अर्थ नहीं रखता, क्योंकि उसके बिना भी वक्तव्य
अर्थ की पूर्ति हो जाती है, इसलिये उस उपसर्ग-द्वय का प्रयोग उपसर्ग-गत
अनौचित्य को ही प्रगट करता है ॥ २४ ॥
निपातौचित्यं दर्शयितुमाह—
उचितस्थानविन्यस्तैर्निपातैरर्थसङ्गतिः ।
उपादेयैर्भवत्येव सचिवैरिव निश्चला ॥ २५ ॥
उपादेयैश्चादिभिर्निपातैक्वचित्पदविनिवेशितैः काव्यार्थस्य सङ्गतिर-
सन्दिग्धा सत्सहायैरिव भवति ।
उपसर्गगतौचित्यानौचित्ये प्रदर्श्य सम्प्रति क्रमप्राप्तं त्रयोदशतमं
निपातौचित्यं विवेचयितुमाह—उचितेति । उचितस्थानविन्यस्तैः समु-
चितस्थाननियुक्तैरुपादेयैः संग्रहणीयैः, सचिवैर्मन्त्रिभिः सहायैरिति
भावः, यथाऽर्थसङ्गतिर्धनसम्प्राप्तिर्निश्चला सुदृढा भवति, तथैव उचित-
स्थानविन्यस्तैः समुचितस्थलप्रयुक्तैरुपादेयैर्ग्राह्यैर्निपातैश्च वा-हेत्यादिरूपै-
रर्थसङ्गतिर्वाक्यार्थसामञ्जस्यं, निश्चलाऽसंदिग्धा भवत्येव ।
पूर्वकारिकार्थमेव व्याख्यातुमाह—उपादेयैरिति । उचितपदविनि-
वेशितैरुचितस्थानप्रयुक्तैरुपादेयैर्ग्राह्यैश्चादिभिश्च वा-हप्रभृतिभिर्निपातैः
काव्यस्यार्थसङ्गतिरभिधेयार्थसामञ्जस्यम्, सत्सुहृदैः सन्मन्त्रिभिरिवा-
सन्दिग्धा सन्देहरहिता भवति ।
उपसर्गगत औचित्यानौचित्य को दिखाकर अभी तेरहवें निपातगत औचित्य
की मीमांसा की जा रही है—उचितेति । जैसे अच्छे मन्त्रियों की नियुक्ति से कोष
अक्षय रहता है वैसे ही उचित स्थान पर च, वा, ह आदि निपातों के प्रयोग से
अर्थसंगति निःसंदिग्ध होती है ।

१२८ औचित्यविचारचर्चा
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है—उपादेयैरिति । उपादेय और
उचित स्थान पर प्रयुक्त चादि निपातों के द्वारा सन्मन्त्रियों की नियुक्ति से अक्षय
कोष के समान अर्थसंगति निःसंदिग्ध बनी रहती है।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
सर्वे स्वर्गसुखार्थिनः क्रतुशतैः प्राज्यैर्यजन्ते जडा-
स्तेषां नाकपुरे प्रयाति विपुलः कालः क्षणार्धं च तत् ।
क्षीणे पुण्यधने स्थितिर्न तु यथा वेश्यागृहे कामिनां,
तस्मान्मोक्षसुखं समाश्रयत भोः ! सत्यं च नित्यं च यत् ॥
निपातगतौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा ममेति । सर्व इति । स्वर्ग-
सुखार्थिनः स्वर्गवासजन्यानन्दकामिनः, सर्वे, जडा मन्दमतयः, स्वर्ग-
सुखस्य क्षणिकत्वेन तत्कामिनां मन्दबुद्धित्वव्यपदेशः समुचित एवेति
भावः, प्राज्यैः प्रचुरैः, क्रतुशतैर्यज्ञशतैर्यजन्ते देवमर्चयन्तीति भावः,
तेषां तदर्थमिष्टवतां, विपुलः सुमहान्कालः समयः, नाकपुरे स्वर्गे प्रयाति
व्यत्येति । तु किन्तु, पुण्यधने धनविभवे, विपुलसम्पत्तौ च, क्षीणे तत्फल-
भोगोनोपक्षीणशक्तौ, व्ययबाहुल्येन नष्टे च, वेश्यागृहे वेश्यालये, कामिनां
कामुकानामिव, तत्क्षणार्धं च तन्निमेषमात्रमपि स्थितिरवस्थानं न
भवितुं शक्नोतीति भावः । तस्माद्धेतोर्भोः ! अरे मन्दबुद्धयः ! मोक्ष-
सुखं सायुज्यादिमोक्षानन्दं, समाश्रयत भजत, यच्च ( मोक्षसुखम् )
सत्यं भ्रमरहितं, नित्यमविनश्वरं चास्तीति शेषः।
निपातगत औचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—यथा
ममेति । सर्व इति । स्वर्गसुख चाहनेवाले सभी मूर्ख सैकड़ों यज्ञ कर के स्वर्ग
जाते हैं और बहुत दिनों तक वहाँ वास भी करते हैं, परन्तु पुण्य चुक जाने पर
ठीक उसी तरह वहाँ से खदेड़ दिये जाते हैं जैसे धन समाप्त हो जाने पर वेश्या-
गृहों से कामुक पुरुष । इसलिए ऐ मूढ़ो ! मोक्षसुख की ही कामना करो, जो
कि सत्य भी है और नित्य भी ।
अत्र स्वर्गसुखस्य वेश्याभोगवदवसानविरसचपलतायां प्रतिपादितायां
निश्चलमोक्षसुखस्य निःसन्देहनिश्चिता प्रतिपत्तिर्निपातपदोपबृंहिता
वाक्यार्थौचित्यं जनयति ।
अत्र पद्ये, स्वर्गसुखस्य, वेश्याभोगवद्वारवधूपभोगवदवसानेऽन्ते,
विरसचपलतायां कटुक्षणिकत्वे, प्रतिपादितायां कथितायां सत्यां, निश्चल-

मोक्षसुखस्य सुस्थिरमोक्षावाप्तिरूपामुखस्य, निःसन्देहनिश्चिता सन्देहशून्य-
स्थिरा, प्रतिपत्तिरवबोधः, निपातोपबृंहिता च रूपनिपातवर्धिता (सती),
वाक्यार्थौचित्यं वाक्याभिधेयगतौचित्यं, जनयत्युत्पादयति ।
इस पद्य में स्वर्गसुख को वेश्या-भोग के समान अन्तविरस और क्षणिक
बताया गया है, जिससे मोक्षसुख की स्थायिता और सत्यता का भान स्पष्टतः हो
जाता है, जो कि "सत्यं च नित्यं च यत्" यहाँ पर प्रयुक्त च-रूप निपात से
और अधिक बढ़ जाता है, इसलिए निपातगत औचित्य का सुन्दर समावेश यहाँ
दृष्टिगोचर हो जाता है।
न तु यथा श्रीचक्रस्य—
देवो जानाति सर्वं यदपि च तदपि ब्रूमहे नीतिनिष्ठं,
सार्द्धं सन्धाय जालन्तरधरणिभुजा निर्वृतो बान्धवेन ।
म्लेच्छानुच्छिन्धि भिन्धि प्रतिदिनमयशो रुन्धि विश्वं यशोभिः,
सोदन्वन्मेखलायां परिकलय करं किञ्च विश्वम्भरायाम् ॥
निपातानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह—न तु यथा श्रीचक्रस्येति । देव
इति । कञ्चन नृपं प्रति कस्यचिद्धितचिन्तकस्योक्तिरियम् । यदपि यद्यपि,
देवः स्वामी, भवानिति यावत्, सर्वं निखिलं, जानात्यवगच्छति, तदपि
च तथापि च, नीतिनिष्ठं नीतिपूर्णं, ब्रूमहे कथयामो वयमिति शेषः ।
किमित्याकाङ्क्षायामाह—सार्द्धमिति । बान्धवेनात्मीयेन, जालन्तरधरणि-
भुजा जालन्धरनामख्यातप्रदेशाधिपतिना, सार्द्धं सह, सन्धाय सन्धिं
कृत्वा, निर्वृतः शान्तः आक्रमणशङ्कारहित इति यावत्, प्रतिदिनं प्रत्यहः,
म्लेच्छान्धर्मध्वंसिनः, यवनानुच्छिन्धि घातयः अयशोऽकीर्तिं, भिन्धि
नाशय, यशोभिरेतत्कर्मजन्यसमुज्ज्वलकीर्तिभिर्विश्वं जगत्, रुन्धि पूरय,
किञ्चापि च, सोदन्वन्मेखलायां समुद्ररशनायां समग्रायामिति भावः,
विश्वम्भरायां पृथिव्यां, करं राजग्राह्यमंशं, परिकलय गृहाण ।
निपातानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु यथा
श्रीचक्रस्येति । किसी राजा के प्रति उसके किसी हितचिन्तक की उक्ति है—देव
इति । हे राजन् ! यद्यपि आप खुद ही सब जानते हैं फिर भी हमलोग कुछ
नीतिपूर्ण बातें श्रीमान् की सेवा में रख रहे हैं। बन्धुभूत जालंधरराज के साथ
संधि करके शान्ति स्थापित कर लीजिये और फिर म्लेच्छों को मार भगाइये,
९ औ०

१३० औचित्यविचारचर्चा
अपकीर्ति को दूर कीजिये, अपने यश से संसार को परिपूर्ण कीजिये, इतना ही
नहीं समुद्रमेखलामंडित ( सम्पूर्ण ) पृथिवी पर कर वसूल कीजिये ।
अत्र क्षितिपतिस्तुतिप्रस्तावे “देवो जानाति सर्वं यदपि च तदपि”
इति यदुक्तं तत्र पूर्वापरयोरसम्बद्धत्वेन निरर्थक एव निरुपयोगश्चकारः,
प्रततोत्सवबहुजनभोजनपङ्क्तावपरिज्ञातः स्वयमिव मध्ये समुपविष्टः
पश्चादभिन्नः परं लज्जादुर्मना अनौचित्यं प्रतनोति ॥ २५ ॥
अत्रोक्तपद्ये राज्ञः स्तुतिप्रसङ्गे “देवो जानाति सर्वं यदपि च तदपि”
इत्येवंरूपेण यदुक्तं तदुक्तौ पूर्वापरपदयोर्यदपितदपिरूपयोः पदयोस्त-
दर्थयोरिति भावः, असम्बद्धत्वेन समुच्चयायोग्यत्वेन, निरर्थको व्यर्थ एव,
निरुपयोगो निष्प्रयोजनश्चकारः, प्रतते विस्तृते महतीति भावः, उत्सवे,
बहूनां जनानां, भोजनस्य पङ्क्तावपरिज्ञातोऽपरिचितः, स्वयमनाहूतो
मध्ये समुपविष्टः, पश्चादभिव्यक्तो विज्ञातः, लज्जादुर्मना लज्जाकुलचेता
धृष्टजन इवेति भावः, परमत्यन्तमनौचित्यं प्रतनोति विस्तारयति ॥ २५॥
इस पद्य में राजा की स्तुति के क्रम में “देवो जानाति सर्वं यदपि च
तदपि” ऐसा जो कहा गया है उसमें यदपि और तदपि पद आपस में सम्बन्ध
नहीं रखने के कारण समुच्चय के योग्य तो हैं ही नहीं, फिर उनके बीच में चकार
का प्रयोग करना कैसे सार्थक हो सकता है ? इसलिए वह ( चकार ) उसी तरह
अनौचित्य को विस्तृत करता है जैसे भोज में निमंत्रित बहुत जनों के बीच छिप
कर बैठा हुआ पीछे पहचाने जाने पर लज्जा से विनम्र होकर कोई धृष्ट जन
अनौचित्य को व्यक्त करता है ॥ २५ ॥
कालौचित्यं दर्शयितुमाह—
कालौचित्येन यात्येव वाक्यमर्थेन चारुताम् ।
जनावर्जनरम्येण वेषेणेव सतां वपुः ॥ २६ ॥
कालकृतौचित्ययुक्तेनार्थेन वाक्यं चारुतामेति वेषपरिग्रहेणेव
कालयोग्येन सतामवसरज्ञानां वपुः ।
निपातौचित्यं प्रदर्श्य साम्प्रतं चतुर्दशतमं कालौचित्यं विवेचयितु-
माह—कालौचित्येनेति । कालस्यौचित्यं यत्र तेन भूतभविष्यदादिकाल-
कृतौचित्ययुक्तेनेति भावः, अर्थेनाभिधेयेन, वाक्यं पदसमूहः काव्यरूप
इति यावत् जनावर्जनरम्येण सभ्यजनानुरञ्जनेन हेतुना, सुन्दरेण साम-

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता १३१
यिकेनेति भावः, वेषेण वेषधारणेनेत्यभिप्रायः, सतां सज्जनानां, वपुः
शरीरमिव, चारुतां सुन्दरतां, याति प्राप्नोत्येव ।
कारिकार्थमेव विवृणोति — कालकृतेति । कालकृतौचित्ययुक्तेन भूत-
भविष्यदादिकालकृतौचित्यसहितेनार्थे नाभिधेयेन, वाक्यं, चारुतां रुचिर-
तामेति प्राप्नोति, कालयोग्येन समयोचितेन, वेषपरिग्रहेण वेषधारणेनाव-
सरज्ञानामवसरज्ञानवतां, सतां सज्जनानां, वपुर्विग्रह इव ।
उदाहरण-प्रत्युदाहरणों को दिखा कर निपातोचित्य की विवेचना के बाद
क्रमानुसार चौदहवें कालोचित्य की मीमांसा करने के लिए कहा गया है--
कालौचित्येनेति । भूत भविष्यत् आदि कालकृत औचित्य से युक्त अर्थ के प्रयोग
से काव्यरूप वाक्य समयानुरूप वेषविन्यास से सज्जनों के शरीर की तरह अपूर्व
कमनीयता को प्राप्त कर जाता

१३२ औचित्यविचारचर्चा
मुनीति । शिशुपाल के द्वारा श्रीकृष्ण की निन्दा में यह पद्य कहा गया हैं-योऽभू-
दिति । जो ग्वाले का लड़का दूध-दही का प्रमुख चोर था और गोहाल में गौंत-
गोबर साफ किया करता था, आज जगत्पते, खगपते, शौरे, मुरारे, हरे, श्रोवत्साङ्क
आदि पदों के द्वारा उसी की स्तुति मूर्खजन कर रहे हैं--इन पदों से सभी के
कान भर गये हैं, हा ! विपर्ययप्रेमी समय-परिपाक आश्चर्यजनक है ।
अत्रामर्षविषविषमाविष्कारमुमूर्षुणा शिशुपालेनाभिधीयमाने
यत्किल गोपालबालः पयोदधिशिरश्चौरः करीषसङ्कषोऽभूत्तस्यैवाद्य जगन्ना-
थादिभिः स्तुतिपदैर्नृणां कर्णौ पूरितौ, ही बत कालस्य विपर्ययकारिणी
पाकक्रियाऽऽश्चर्यभूमिरिति वाक्येऽभूदिति भूतकालेनाश्चर्यपरिपोषरुचिर-
मारब्धाधिक्षेपलक्षणं वाक्यौचित्यं कृतम् ।
अत्रोक्तपद्ये, अमर्षः क्रोध एव विषं गरलं, तस्य विषमो विचित्रो
य आविष्कार उत्पत्तिस्तेन मुमूर्षुणा चक्रधाराशङ्कितमरणेन, शिशुपाले-
नाभिधीयमाने कथ्यमाने "यत्किल गोपालबालः पयोदध्नोर्मुख्यापहारको
गोमयादिप्रोञ्छकोऽभूत्तस्यैवेदानीं जगन्नाथादिभिः स्तुतिपदैर्नृणां कर्णौ
पूरितौ, बतेति खेदे विपर्यासविधायिनी कालस्य पाकक्रियाऽऽश्चर्यभूमिः"
इति वाक्ये

' (र + े + र् = रवेर्).
Wait, if you type रवेर्मरीचयः in Unicode:
र + व + े + र् + म + र + ी + च + य + ः -> रवेर्मरीचयः (the repha goes to the next consonant 'म', i.e., रवेर्मरीचयः).
WAIT!
In Sanskrit, is the word रवेः (genitive) + मरीचयः = रवेर्मरीचयः!
The 'र्' belongs to रवेः! So रवेः + मरीचयः = रवेर्मरीचयः!
In line 20, look at where the repha is:
Is it on 'म'?
Look at line 20:
'र', 'व' with matras, then 'म', 'र', 'ी', 'च', 'य', 'ः'.
Wait! On 'व', what is that above it? It has two strokes!
Wait, in Hindi/Sanskrit manuscripts/fonts, did they put repha on 'व'?
If they typed र + व + ै, that is रवै! But why रवै?
Wait, look at line 28:
"अथ च सूर्यस्य रश्मयः शीताधिक्यं निवार-"
Here it's सूर्यस्य रश्मयः!
In the verse: "रवेर्मरीचयः"!
Wait, why does line 20 have two slants on 'व'?

१३४ औचित्यविचारचर्चा
उक्त पद्य में सद्यः समागत वसंत से कमनीय उपवन की सरसता के द्वारा
सूचित की जा रही कामवासना के वर्णनक्रम में ऋतुसंधि के अनुरूप "कुन्दवृक्ष
फूल झड़ जाने से शून्य हो रहे हैं, पलाश आदि के वृक्ष नवनवोदित कुसुम-
कलिका के भार से अवनत हो रहे हैं, कोयलें मन ही मन अपने स्वरों का
सन्धान कर रही हैं, सूर्य की किरणें शीत की अधिकता का तो विनाश कर रही
हैं, परन्तु कष्ट देनेवाली तीक्ष्णता को नहीं धारण कर रही हैं"। इस युक्ति में
सब जगह वर्तमान काल का जो प्रयोग किया गया है उससे हृदय की मधुर
भावना के अनुरूप एक अपूर्व ही औचित्य की सृष्टि हो रही है ।
यथा वा भट्टभल्लटस्य—
मृत्योरास्यमिवाततं धनुरिदं मूच्छद्विषास्तेषवः,
शिक्षा सा विजितार्जुना प्रतिलय सर्वाङ्गलग्ना गतिः ।
अन्तः क्रौर्यमहो शठस्य मधुनो हा हारि गीतं मुखे,
व्याधस्यास्य यथा भविष्यति तथा मन्ये वनं निर्मृगम्

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता १३५
अत्र पद्ये, लुब्धकस्य व्याधस्य, धनुःसायकशिक्षागतिक्रौर्यगीतानि
चापबाणाभ्यासगतिक्रूरतागानानि, तथा ( सन्ति ) यथा वनं मृगरहितं
भविष्यतीत्येवंविधोक्तौ भविष्यत्कालो भविष्यतीति भविष्यत्कालिकक्रिया-
पदप्रयोगः, प्रकृतार्थपरिपोषेण वर्णनीयाभीष्टार्थपोषणेन, हृदयसंवादौचित्यं
हृदयसम्मतौचित्यमादधाति धारयति ।
इस पद्य में "व्याध के धनुष, बाण, अभ्यास, गति, क्रूरता और गान ऐसे
हैं जिनसे जंगल मृगरहित हो जायगा" इस उक्ति में भविष्यत् काल का जो प्रयोग
किया है उससे वर्णनीय अर्थ को पूर्णतः पुष्टि होने के कारण हृदयानुमोदित
औचित्य का आभास अनायास हो जाता है ।
न तु यथा वराहमिहिरस्य -
क्षीणश्चन्द्रो विशति तरणेर्मण्डलं मासि मासि
लब्ध्वा काञ्चित्पुनरपि कलां दूरदूरानुवर्ती ।
सम्पूर्णश्चेत्कथमपि तदा स्पर्द्धयोदेति भानो-
र्नो दौर्जन्याद्विरमति जडो नापि दैन्याद्व्यरंसीत् ॥
कालकृतानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह - न तु यथा वरामिहिरस्येति । क्षीण
इति । क्षीणो दुर्बलः कलाभिर्विहीन इत्यर्थः, चन्द्र इन्दुर्मासि मासि प्रति-
मासममावास्यायां सूर्यचन्द्रमसोरेककक्षास्थितिमत्त्वं प्रसिद्धमेवेति भावः,
तरणेः सूर्यस्य, मण्डलं विशति प्रविशति, ( ततः ) काञ्चित्कियती, कलां,
लब्ध्वा प्राप्य, पुनरपि भूयोऽपि, दूरदूरानुवर्ती सुदूरगामी भवतीति शेषः,
कथमपि महता प्रयत्नेनापि, परिपूर्णः पूर्णमण्डलश्चेत्तदा भानोः सूर्यस्य,
स्पर्द्धया साम्यवाञ्छयोदेत्युदयं गच्छति । पूर्णिमायां चन्द्रः सूर्यात्सम-
कक्षायां तिष्ठति तस्याश्च कक्षायाः समानान्तरत्वेन तयोः (सूर्यचन्द्रयोः)
प्रतिस्पर्द्धैव प्रतिभातीति तात्पर्यम् । तत्र हेतुमाह - नो दौर्जन्यादिति ।
जडः परासादितशक्तिर्दौर्जन्यात्स्वदुर्जनतायाः, नो नहि, विरमति विराम-
मेति, नापि न च, दैन्याद्दारिद्र्याद्याचनातः इत्यर्थः, व्यरंसीत् विश्रान्तो-
ऽभूत् ।
कालकृत अनौचित्य का उदाहरण दिखाया जा रहा है - न तु यथेति । क्षीण
इति - चन्द्रमा कलाओं से विहीन होकर प्रतिमास ( अमावस्या को ) सूर्यमण्डल
में प्रवेश करता है और वहाँ से कुछ कलाओं को लेकर दूर से दूर निकलता
चला जाता है, यदि किसी तरह ( पूर्णिमा को ) पूर्ण भी होता है तो सूर्य की

१३६ औचित्यविचारचर्चा
प्रतिस्पर्द्धा में ही ( अर्थात् आमने-सामने ही ) उगता है, इससे सिद्ध होता है
कि जड़ ( दूसरे कि शक्ति को लेकर चमकने वाला ) न तो अपनी दुर्जनता से
बाज आता है और याचना से ही विरत हुआ ।
अत्र रवेर्मण्डलं क्षीणः शशी प्रतिमासं प्रविशति ततः काञ्चिदाप्या-
यिकां कलां प्राप्य दूरे दूरे भवति, परिपूर्णश्च तस्यैव स्पर्द्धयाऽभ्युदेति,
दौर्जन्यान्न विरमति न च दैन्याद्व्यरंसीदित्येतद् "विरमति व्यरंसीत्"
इति परस्परासङ्गतं कालपदद्वयं चन्द्रस्य सदृशयोर्दौर्जन्यदैन्ययोः सर्वकाल-
मभिनिर्वृत्तयोर्यदुपन्यस्तं तत्र व्यरंसीदिति विरुद्धार्थकत्वादनुचित-
मेव ॥ २६ ॥
अत्रास्मिन्पद्ये "कलाहीनश्चन्द्रः प्रतिमासं सौरमण्डलं प्रविशति, ततः
सौरमण्डलात्कियतीमाह्लादिकां कलामासाद्य क्रमशॊ दूराद् दूरं व्रजति,
कलाभिः परिपूर्णश्च तस्यैव सूर्यस्य प्रतिस्पर्द्धया समानान्तरमुदेति, दौर्ज-
न्यान्न विराममेति न च दारिद्र्याद्व्यरंसीद् विराममगच्छ"दित्युक्तौ
चन्द्रस्य, सदृशयोः समानयोः, सर्वकालमभिनिवृत्तयोः सर्वदासम्पन्नयो-
दौर्जन्यदैन्ययोः सतोरिति भावः, एतद् "विरमति व्यरंसीत्" इति
परस्परासङ्गतमन्योन्यायुक्तं कालपदद्वयं वर्तमान-भूत-कालबोधकपदयुगलं
यदुपन्यस्तं यत्प्रतिपादितं तत्र विरुद्धार्थकत्वात्कालभेदेन विपरीतार्थकत्वा-
द्व्यरंसीदित्यनुचितमेवासमीचीनमेव ॥ २६ ॥
इस पद्य में "क्षीण चन्द्रमा प्रतिमास सौरमंडल में प्रवेश करता है और वहाँ
से कुछ पूरक कलायें प्राप्त कर दूर निकलता चला जाता है, परिपूर्ण होकर उसी
( सूर्य ) की प्रतियोगिता में उगता है, न तो अपनी दुर्जनता ही छोड़ता है और
न दीनता से ही विरत हुआ" इस कथन में "विरमति और व्यरंसीत्" इन
परस्परविरुद्धकालबोधक पद-द्वय का प्रयोग चन्द्रमा के उस गुणद्वय ( दुर्जनता
और दीनता ) के लिये किया गया है जो कि उसका सार्वकालिक गुण है । ऐसी
स्थिति में व्यरंसीत् की जगह विरमति की तरह वर्तमानकालिक प्रयोग ही रहता
तो उचित होता, ऐसा करके एक भूतकाल का जो प्रयोग कर दिया गया है वह
अत्यन्त अनुचित है ॥ २६ ॥
देशौचित्यं दर्शयितुमाह—
देशौचित्येन काव्यार्थः ससंवादेन शोभते ।
परं परिचयाशंसो व्यवहारः सतामिव ॥ २७ ॥

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १३७
देशविषयौचित्येन हृदयसंवादिना काव्यार्थः सतां व्यवहार इव परि-
चयसूचकः शोभते ।
कालौचित्यं विचार्य सम्प्रति क्रमोपगतं पञ्चदशतं देशौचित्यं विवेच-
यितुमाह--देशौचित्येनेति । संवादेन हृदयसंवादिना, देशौचित्येन स्थान-
विशेषानुरूपवर्णनेनेत्यर्थः । काव्यार्थः सज्जनानां परिचयाशंसी परिचय-
सूचकः व्यवहार इव परमुत्कृष्टं यथा स्यात्तथा शोभते ।
कारिकार्थमेव विवृणोति--देशेति । हृदयसंवादिना हार्दिकभावानु-
रूपेण, देशविषयौचित्येन स्थानविशेषौचित्येन, काव्यार्थः, परिचयसूचकः
पूर्वपरिचयान्वाख्यापकः, सतां सत्पुरुषाणां व्यवहार इव शोभते ।
कालौचित्य का विचार समाप्त कर अब क्रमोपगत पंद्रहवें देशौचित्य की
विवेचना करने के लिये कहा गया है--देशौचित्येनेति । हार्दिक भावना के अनु-
रूप देशौचित्य की महिमा से काव्यार्थ सज्जनों के परिचय-व्यवहार की तरह
अत्यन्त सुशोभित होता है ।
इसी अर्थ को विस्तृत करने के लिये कहा गया है--देशविषयेति । हृदय-
संवादी देशविशेष के औचित्य से काव्यार्थ पूर्वपरिचयसूचक सज्जनों के व्यवहार
के समान सुशोभित होता है ।
यथा भट्टभवभूतेः--
पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरितां
विपर्यासं यातो घनविरलभावः क्षितिरुहाम् ।
बहोर्दृष्टं कालादपरमिव मन्ये वनमिदं
निवेशः शैलानां तदिदमिति बुद्धिं द्रढयति ॥
देशौचित्यमुदाहर्तुमाह- यथा भट्टभवभूतेरिति । शम्बूकवधप्रसङ्गेन
पुनर्द्ण्डकारण्यं प्रविष्टवतो रामचन्द्रस्योक्तिरियम्-- पुरा यत्रेति । पुरा
वनवासकाले, यत्र यस्मिन्स्थाने सरितां नदीनां, स्रोतः प्रवाहः आसीदिति
शेषः, अधुना सम्प्रति, तत्र स्थाने, पुलिनं जलादुत्थितं बालुकामयं तटं,
सम्पन्नमिति शेषः, ( तथा ) क्षितिरुहां वृक्षाणां घनविरलभावः अधिक-
ह्रासादिविपर्यासं वैपरीत्यं, यातः प्राप्तः, पूर्वं यत्र वृक्षा घना आसन् तत्रे-
दानीं विरलाः संयाताः, यत्र च विरला आसन् तत्राद्य घना अभूवन्निति
भावः, ( अत एव ) बहोः कालात्प्रचुरसमयात् परिमिति शेषः, दृष्टमवलो-
कितमिदमेतद्वनमरण्यमपरं तद्भिन्नमिव मन्येऽनुभवामि । तत्प्रत्यभिज्ञाने

१३८ औचित्यविचारचर्चा

हेतुं दर्शयति—निवेशः शैलानामिति । शैलानां पर्वतानां, निवेशः यथा-
पूर्वमवस्थानं, तदेवेदं वनमिति बुद्धिं मतिं, द्रढयति ।
देशौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है--यथा भट्टभवभूते-
रिति । शम्बूकवध के प्रसंग में पुनः दण्डकारण्य गये हुए रामचन्द्र की उक्ति
है--पुरेति । पहले जहाँ नदियों का प्रवाह था आज वहाँ तट उग आये हैं तथा
वृक्षों के घन-विरल भाव में परिवर्तन आ गया है अर्थात् जहाँ पहले छिटपुट पेड़
थे आज वहाँ सघन हो गये हैं और जहाँ सघन थे आज वहाँ छिटपुट हो गये
हैं । ऐसा ज्ञात हो रहा है कि जैसे यह दूसरा ही वन हो, परन्तु पर्वतों की
यथापूर्व स्थिति से ऐसा विश्वास बद्धमूल हो रहा है कि यह वही वन है ।
अत्र बहुभिर्वर्षैरतिक्रान्तैः शम्बूकवधप्रसङ्गेन दण्डकारण्यं रामः पूर्व-
परिचितं पुनः प्रविष्टः समन्तादवलोक्यैवं ब्रूते-"पुरा यत्र नदीनां प्रवा-
हस्तत्रेदानीं तटम् वृक्षाणां घनविरलत्वे विपर्ययश्चिराद् दृष्टं वनमिदम-
पूर्वमिव मन्ये, पर्वतसन्निवेशस्तु तदेवैतदिति बुद्धिं स्थिरीकरोति" इत्युक्ते
चिरकालविपर्ययपरिवृत्तसंस्थानकाननवर्णनया हृदयसंवादी देशस्वभावः
परमौचित्यमुद्द्योतयति ।
अत्रास्मिन् पद्ये, बहुभिः कियद्भिर्वर्षैरतिक्रान्तैर्व्यतीतैः, शम्बूकवध-
प्रसङ्गेन शम्बूकनाम्नः शूद्रर्षेर्हननक्रमेण, रामः, पूर्वपरिचितं सीतया सह
वनवासकाले परिज्ञातं, दण्डकारण्यं दण्डकनामकं वनं, पुनर्भूयः, प्रविष्टः
समुपेतः, समन्तात्परितोऽवलोक्य दृष्ट्वैवं ब्रूते कथयति--"पुरा वनवास-
काले, यत्र नदीनां प्रवाह आसीत्तत्राद्य तटं वर्तते, वृक्षाणां घनविरलत्वे
परिवर्तनं संवृत्तमस्ति, बहुकालानन्तरं दृष्टमिदं वनमदृष्टपूर्वमिव लगति,
परन्तु पर्वतानां यथापूर्वस्थितिस्तदेवेदं वनमिति बुद्धिं स्थिरीकरोति"
इत्युक्ते चिरकालस्य बहुसमयस्य, विपर्ययेण विपर्यासेन, परिवृत्तं परि-
वर्तितं, संस्थानं संघटनं यस्यैवं भूतस्य काननस्य वनस्य वर्णनया वर्णनेन,
हृदयसंवादी हृदयसंमतः, देशस्वभावः स्थानविशेषप्रकृतिः, परमौचित्य-
मुद्द्योतयति ।
इस पद्य में कई ( बारह ) वर्ष बीत जाने पर शम्बूक नामक शूद्रमुनि के
वध के क्रम में श्री रामचन्द्र पूर्वपरिचित दण्डकारण्य में पुनः प्रविष्ट होकर वहाँ
की परिवर्तित स्थिति को देखते हुए कह रहे हैं-"पहले जहाँ नदियों की धारायें

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १३६
थीं आज वहाँ तट बन गये हैं, जहाँ दो-चार वृक्ष थे वहाँ आज बहुत से वृक्ष उग
आये हैं और जहाँ बहुत थे वहाँ थोड़े से बच रहे हैं, इस तरह यहाँ की स्थिति
ही बदल गयी है। ज्ञात होता है कि जैसे यह वन ही दूसरा हो, केवल पर्वत आज
भी अपने स्थान पर उसी तरह हैं जिससे यह वही वन है, ऐसी धारणा दृढ़ होती
है—इस उक्ति के द्वारा चिरकालिक विपर्यय के कारण बदली हुई स्थिति वाले
वन के वर्णन से स्थान-विशेष के स्वभाव का बड़ा ही मार्मिक चित्रण प्रस्तुत हो
जाता है, जिससे देशौचित्य की महिमा बढ़ जाती है।
न तु यथा राजशेखरस्य—
कर्णाटीदशनाङ्कितः सितमहाराष्ट्रीकटाक्षाहतः,
प्रौढान्ध्रीस्तनपीडितः प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रसितः ।
लाटीबाहुविवेष्टितश्च मलयस्त्रीतर्जनीतर्जितः,
सोऽयं सम्प्रति राजशेखरकविर्वाराणसीं वाञ्छति ॥
देशानौचित्यमुद्घाटयितुमाह—न तु यथा राजशेखरस्येति । कर्णा-
ट्यास्तद्देशस्थाया नायिकाया दशनेन दन्तेन तत्क्षतेनेति भावः, अङ्कित-
श्चिह्नितः, सिताया गौरवर्णायाः महाराष्ट्रिया महाराष्ट्रवनितायाः, कटाक्षेण
दृग्भङ्ग्याऽऽहतः, प्रौढायाः परिपूर्णयौवनायाः, आन्ध्रया आन्ध्रदेशस्त्रियाः,
स्तनाभ्यां कुचाभ्यां पीडितः, आन्ध्रयाः पयोधरयोरुत्तुङ्गत्वं जगत्प्रसिद्धमेव,
तेन तत्सम्पर्किणः पीडनं सुयुक्तमिति भावः, प्रणयिन्याः प्रेयस्याः, भ्रूभङ्गेन
कटाक्षनिक्षेपेण, वित्रसितः, लाट्या लाटदेशस्थिताया अङ्गनायाः,
बाहुभ्यां भुजाभ्यां, विवेष्टित आलिङ्गित इति भावः, मलयस्त्रिया मलय-
कामिन्यास्तर्जन्याऽङ्गुलिविशेषेण, तर्जितस्त्रासितश्चाभूदिति शेषः, सोऽयं
स एवायं, राजशेखरकविस्तन्नामककविविशेषः, सम्प्रतीदानीं जरावस्था-
यामिति यावत्, वाराणसी काशीं, वाञ्छति स्पृहयति गन्तुमिच्छ-
तीति भावः ।
देशानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु यथेति ।
कर्णाटीति--जो पहले कर्नाटक देश की वनिताओं के दन्तक्षतों से चिह्नित हुआ,
फिर महाराष्ट्र की गोरी ललनाओं के कटाक्षनिक्षेप का शिकार हुआ, बाद में
आन्ध्र की प्रौढ़ सुन्दिरयों के स्तनों के भार से दब सा गया, फिर प्रेयसी की
कुटिल भ्रुकुटी से भयभीत हुआ, बाद में लाट देश की कामिनियों के बाहुपाश
में आबद्ध हुआ और मलयनितम्बिनी की तर्जनी से तर्जित भी हुआ, वही कवि-
शिरोमणि राजशेखर आज काशी जाने की स्पृहा कर रहा है।

१४० औचित्यविचारचर्चा
अत्र कर्णाटमहाराष्ट्रान्ध्रलाटमलयललनासम्भोगसुभगः कालेन
गलितरागमोहः सम्प्रति राजशेखरकविर्वाराणसीं गन्तुमिच्छतीत्युक्ते
शृङ्गाररस्तरङ्गितवराङ्गनाप्रसङ्गेऽनङ्गनिर्गलदक्षिणापथदेशोद्देशमध्ये
प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रासित इति देशोपलक्षणविरहितकेवलप्रणयिनीपदेन
देशौचित्यमुपचितमप्यनुचिततां नीतम् ॥ २७ ॥
अत्रोक्तपद्ये "कर्णाटकादिदेशाङ्गनारमणः कालक्रमेण विगतस्पृह
इदानीं राजशेखरकविर्वाराणसीं गन्तुमिच्छतीत्युक्ते" शृङ्गाररसेन
तरङ्गित आप्यायितो यो वराङ्गनाप्रसङ्गश्चारुनितम्बिनीसहवासस्त-
स्मिन्, अनङ्गनिर्गलदक्षिणापथदेशोद्देशमध्ये निर्बाधकामक्रीडास्पद-
तया प्रसिद्धे दक्षिणापथे वक्तव्ये, "प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रासितः" इत्याकार-
केण देशोपलक्षणविरहितकेवलप्रणयिनीपदेन स्थानविशेषसूचनाहीनकेवल-
प्रणयिनीपदप्रयोगेण, उपचितमुच्छ्रितमपि, देशौचित्यमनुचिततामनौचित्यं
नीतं प्राप्तम् ॥ २७ ॥
इस पद्य में पहले "कर्णाटकादि देशों की श्रेष्ठ सुन्दरियों के रमण में लीन
पीछे वृद्धावस्था के कारण राग-मोहादि से मुक्त होकर अभी राजशेखर कवि
काशी जाने की इच्छा कर रहा है" इस तरह के कथन में शृंगार रस से
आप्लावित वरनारी-संभोग के प्रसंग में निर्बाध काम के लिए प्रसिद्ध दक्षिणापथ
की चर्चा के बीच "प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रासितः" इस तरह के देश विशेष की चर्चा
से रहित केवल "प्रणयिनी" पद से वह देशौचित्य अनौचित्य के रूप में परिणत
हो गया जो पहले समृद्ध था । तात्पर्य यह है कि उन उन देशों की स्त्रियों के
प्रसंग में आन्ध्र देश की नारी की चर्चा के बाद कवि को दक्षिण-देशीय कामिनी
की चर्चा भी अवश्य करनी चाहिए थी परन्तु वैसा नहीं करके केवल प्रणयिनी
मात्र कह देने से पूर्वदेशौचित्य समाप्त हो गया । इसलिए इस देशानौचित्य से
यह पद्य विरस सा हो गया है ॥ २७ ॥
कुलोचित्यं दर्शयितुमाह—
कुलोपचितमौचित्यं विशेषोत्कर्षकारणम् ।
काव्यस्य पुरुषस्येव प्रियं प्रायः सचेतसाम् ॥ २८ ॥
पुरुषस्येव काव्यस्य कुलोन्नतमौचित्यं सविशेषोत्कर्षजनकं प्रायेण
बाहुल्येन सहृदयानामभिमतम् ।

देशौचित्यमालोच्य सम्प्रति क्रमानुसारं षोडशतमं कुलौचित्यं विवे-
चयितुमाह—कुलोपचितेति । पुरुषस्येव काव्यस्य, विशेषोत्कर्षकारणं
विशेषेण महत्ताया निदानं, कुलोपचितं सद्वंशसमृद्धमौचित्यं, सचेतसां
सहृदयानां, प्रायः प्रियमभिमतं भवतीति शेषः ।
कारिकार्थमेव विशदयति—पुरुषस्येवेति । पुरुषस्य मानवस्य, सवि-
शेषोत्कर्षजनकं सातिशयमहत्त्वकारकं, कुलोन्नतं वंशगतगरिमगरिष्ठ-
मौचित्यं, यथा प्रियं भवति, तथैव काव्यस्यापि कुलौचित्यं, प्रायेण,
सज्जनानामधिकतरमानन्ददायकं भवति ।
देशौचित्य का प्रदर्शन करके अभी क्रमानुसार सोलहवें कुलौचित्य का विचार
करने के लिए कहा गया है--कुलोपचितमिति । पुरुष की तरह काव्य का भी
वैशिष्ट्य-विशेष के जनक, कुलमूलक उपचित औचित्य प्रायः सज्जनों को विशेष
प्रिय होता है ।
इसी अभिप्राय को विशेषतः व्यक्त करने के लिये कहा गया है--पुरुषस्येवेति ।
जैसे सद्वंश का सम्बन्ध मनुष्यों को बहुत बड़ी उत्कृष्टता का कारण और लोक-
प्रिय होता है, उसी तरह कुलमूलक औचित्य अर्थात् महाकुलानुरूप वर्णन काव्य
की उत्कृष्टता का कारण और सहृदयहृदयाभिमत होता है ।
यथा कालिदासस्य—
अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे
नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् ।
मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये
गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ॥
कुलौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा कालिदासस्येति । अथेति । अथानन्तरं,
स राजा, विषयेभ्यः स्रक्चन्दनवनितादिभ्यो व्यावृत्तो निवृत्त आत्मा
यस्यैवंभूतः सन् वृद्धो भूत्वेत्यर्थः, यूने युवावस्थापन्नाय, सूनवे पुत्राय,
नृपतिककुदं राजचिह्नस्वरूपं, सितातपवारणं श्वेतच्छत्रं, दत्त्वा समर्प्य,
तया देव्या, राजमहिष्या सह, मुनिवनतरुच्छायां मुनिजनसेवितकानन-
वृक्षच्छत्रं, शिश्रिये आश्रितवान् । हि यतः, गलितवयसां वृद्धानामिक्ष्वा-
कूणामिक्ष्वाकुकुलसंभूतानां राज्ञामिदं वृद्धावस्थायां पुत्राय राज्यं समर्प्य
वानप्रस्थाश्रयणं, कुलव्रतं कौलिकनियमोस्तीति शेषः ।
कुलौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है । यथा—कालिदास

स्येति । अथेति--इसके बाद वह राजा वृद्धावस्था में सभी विषयवासनादिक से
चित्त हटाकर राजचिह्न छत्र-चामरादि यथाविधि अपने युवापुत्र को समर्पित
करके स्वयं अपनी राजमहिषी के साथ मुनियों के समान वानप्रस्थ लेकर जंगल
चले गये, क्योंकि इक्ष्वाकुकुल में उत्पन्न होने वाले राजाओं का वृद्धावस्था में ऐसा
ही करने का नियम है ।
अत्र "अथ स राजा वृद्धस्तरुणाय सूनवे राज्यं प्रतिपाद्य तया देव्या
सह तपोवनं भेजे, विरक्तचेतसामिक्ष्वाकूणामन्ते हि कुलव्रतमिदमेव"
इत्युक्ते भूतवर्तमानभाविनां तद्वंश्यानामौचित्यमुन्मीलितम् ।
अत्रोक्तपद्ये "अनन्तरं स राजा वृद्धावस्थायां, युवकाय पुत्राय, राज्यं
दत्वा, तया राजमहिष्या सह, तपोवनं गतवान्, यतो हि वैराग्ययुक्तचित्ताना-
मिक्ष्वाकूणामन्ते एतावदेव कुलव्रतमस्ति" इति वक्तव्ये भूतवर्तमान-
भाविनां विगतसाम्प्रतिकभविष्यतां, तद्वंश्यानामिक्ष्वाकुकुलसंभूतानामौ-
चित्यमानुरूप्यमुन्मीलितमुद्योतितम् ।
इस पद्य में "इसके बाद वह राजा बूढ़ा हो जाने पर अपने युवा पुत्र को
राज्य देकर स्वयं अपनी पत्नी के साथ जंगल चले गये, क्योंकि इक्ष्वाकुकुलोत्पन्न
राजाओं का अन्त में ऐसा ही कौलिक नियम है" इस कथन में भूत, वर्तमान
और भविष्य में जन्म लेने वाले इक्ष्वाकुओं का औचित्य अत्यन्त समृद्ध हो
जाता है ।
न तु यथा यशोवर्मदेवस्य—
उत्पत्तिर्भाण्डकुले यदभीष्टं तत्पदं समाक्रान्तम् ।
भोगास्तथापि दैवात्सकृदपि भोक्तुं न लभ्यन्ते ॥
कुलानौचित्यं दर्शयितुमाह—न तु यथा यशोवर्मेति । उत्पत्तिरिति ।
भाण्डकुले "भांड" इति प्रसिद्धे वंशे, ( मम ) उत्पत्तिर्जन्म, अभूदिति शेषः,
( अथापि ) यत् ( पदम् ) अभीष्टमभिमतं, तत्पदं स्थानं समाक्रान्तं लब्धं,
तथापि सर्वविधभोगसामग्रीसमुपस्थितावपि, दैवाद् विधिवशाद् भोगा भोज्य-
पदार्थाः, सकृदपि मनागपि, भोक्तुं, न लभ्यन्त आसाद्यन्ते ।
कुलानौचित्य का उदाहरण उपस्थित किया जा रहा है--न तु यथेति ।
उत्पत्तिरिति--भांड के कुल में मेरा जन्म हुआ फिर भी जो अभीष्ट था उस पद
की प्राप्ति मुझे हुई, परन्तु विधिविडम्बनावश कुछ भी सुख भोग करने में समर्थ
नहीं हो रहा हूँ ।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १४३
अत्र ममोत्पत्तिर्भण्डकुले समीहितपदाक्रमणं च निष्पन्नं तथापि
दैवात्पितप्रियावियोगाद्भोगा भोक्तुं न लभ्यन्त इत्यभिहिते स्वसंवेद्यमेव
भण्डकुलमन्यत्राप्रसिद्धं स्वयमेव निर्दिश्यमानमुत्कर्षविशेषणविरहितकेवल-
पदोपादानेन निरर्थकतया निरौचित्यमेव । इक्ष्वाकुकुलस्य तु
निर्विशेषणत्वमुपपद्यत एव, त्रिभुवनप्रसिद्धौचित्यचरित्रत्वात् ॥ २८ ॥
अत्रोक्तपद्ये 'ममोत्पत्तिर्भण्डकुलेऽभूत्समीहितपदप्राप्तिरपि संयाता,
तथापि दैवदुविपाकात्प्रेयसीवियोगेन सांसारिकभोगा भोक्तुं न प्राप्यन्त'
इत्युक्तौ भण्डकुलं स्वसंवेद्यमेव स्वज्ञानविषयतापन्नमेवान्यत्र जनसमाजे-
ऽप्रसिद्धमविज्ञातमेव, स्वयमेव स्वद्वारेणेव, निर्दिश्यमानं कथ्यमानं,
तदुत्कर्षविशेषणविरहितकेवलपदोपादानेनोत्कर्षाधायकविशेषशून्यतया केव-
लं तन्नाम्नैव कथनेन, निरर्थकतया प्रयोजनविशेषशून्यतया, निरौचित्य-
मेवौचित्यरहितमेव, अर्थात् एवंभूतस्य लोकेऽप्रसिद्धस्य कुलस्याख्याने
तत्रोत्कृष्टताधानाय तद्योग्यविशेषणोपाख्यानमुचितमिह तु तद्विपरीतमा-
चरितमिति तत्कुलस्य महिमा नोपचीयतेऽपि तु सर्वथाऽपचीयत एवेति
पूर्णतोऽत्रानौचित्यं कुलस्येति । यद्यपि एतत्पूर्वप्रतिपादितपद्येऽपीक्ष्वाकु
कुले न विशेषणं प्रदत्तमस्ति परन्तु तत्कुलस्य जगत्प्रसिद्धत्वेन स्व
एवोदात्ततासिद्धिरिति बोध्यम् ॥ २८ ॥
इस पद्य में "मेरी उत्पत्ति भण्डकुल में हुई फिर भी स्वाभीष्ट पद की प्राप्ति
संपन्न हुई, तथापि दैवेच्छावश प्रेयसी के वियोग के कारण कुछ भी सुख भोगने
मैं समर्थ न हो सका" इस कथन में जिस भण्डकुल की चर्चा की गयी है
उस कुल की जानकारी जनसाधारण को तो है नहीं, कहने वाला स्वयं ही जानता
है, फिर भी उसने उसकी उदारता सिद्ध करने के लिये कोई ऐसा विशेषण उसमें
नहीं लगाया, केवल नाममात्रतः उसका निर्देश कर दिया जो कि उचित नहीं
हुआ । यद्यपि इसके पूर्व के पद्य में इक्ष्वाकुकुल के लिए भी कोई विशेषण प्रयुक्त
नहीं हुआ है परन्तु वहाँ वह पूर्णतः उचित है, क्योंकि इक्ष्वाकुकुल का औचित्यपूर्ण
चरित्र तीनों लोकों में प्रसिद्ध है, यहाँ ऐसी स्थिति नहीं है । इसलिये कुलानौचित्य
ही व्यक्त होता है ॥ २८ ॥
व्रतौचित्यं दर्शयितुमाह—
काव्यार्थः साधुवादार्हः सद्व्रतौचित्यगौरवात् ।
सन्तोषनिर्भरं भक्त्या करोति जनमानसम् ॥ २९ ॥