औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 188, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१२८ औचित्यविचारचर्चा
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है—उपादेयैरिति । उपादेय और
उचित स्थान पर प्रयुक्त चादि निपातों के द्वारा सन्मन्त्रियों की नियुक्ति से अक्षय
कोष के समान अर्थसंगति निःसंदिग्ध बनी रहती है।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
सर्वे स्वर्गसुखार्थिनः क्रतुशतैः प्राज्यैर्यजन्ते जडा-
स्तेषां नाकपुरे प्रयाति विपुलः कालः क्षणार्धं च तत् ।
क्षीणे पुण्यधने स्थितिर्न तु यथा वेश्यागृहे कामिनां,
तस्मान्मोक्षसुखं समाश्रयत भोः ! सत्यं च नित्यं च यत् ॥
निपातगतौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा ममेति । सर्व इति । स्वर्ग-
सुखार्थिनः स्वर्गवासजन्यानन्दकामिनः, सर्वे, जडा मन्दमतयः, स्वर्ग-
सुखस्य क्षणिकत्वेन तत्कामिनां मन्दबुद्धित्वव्यपदेशः समुचित एवेति
भावः, प्राज्यैः प्रचुरैः, क्रतुशतैर्यज्ञशतैर्यजन्ते देवमर्चयन्तीति भावः,
तेषां तदर्थमिष्टवतां, विपुलः सुमहान्कालः समयः, नाकपुरे स्वर्गे प्रयाति
व्यत्येति । तु किन्तु, पुण्यधने धनविभवे, विपुलसम्पत्तौ च, क्षीणे तत्फल-
भोगोनोपक्षीणशक्तौ, व्ययबाहुल्येन नष्टे च, वेश्यागृहे वेश्यालये, कामिनां
कामुकानामिव, तत्क्षणार्धं च तन्निमेषमात्रमपि स्थितिरवस्थानं न
भवितुं शक्नोतीति भावः । तस्माद्धेतोर्भोः ! अरे मन्दबुद्धयः ! मोक्ष-
सुखं सायुज्यादिमोक्षानन्दं, समाश्रयत भजत, यच्च ( मोक्षसुखम् )
सत्यं भ्रमरहितं, नित्यमविनश्वरं चास्तीति शेषः।
निपातगत औचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—यथा
ममेति । सर्व इति । स्वर्गसुख चाहनेवाले सभी मूर्ख सैकड़ों यज्ञ कर के स्वर्ग
जाते हैं और बहुत दिनों तक वहाँ वास भी करते हैं, परन्तु पुण्य चुक जाने पर
ठीक उसी तरह वहाँ से खदेड़ दिये जाते हैं जैसे धन समाप्त हो जाने पर वेश्या-
गृहों से कामुक पुरुष । इसलिए ऐ मूढ़ो ! मोक्षसुख की ही कामना करो, जो
कि सत्य भी है और नित्य भी ।
अत्र स्वर्गसुखस्य वेश्याभोगवदवसानविरसचपलतायां प्रतिपादितायां
निश्चलमोक्षसुखस्य निःसन्देहनिश्चिता प्रतिपत्तिर्निपातपदोपबृंहिता
वाक्यार्थौचित्यं जनयति ।
अत्र पद्ये, स्वर्गसुखस्य, वेश्याभोगवद्वारवधूपभोगवदवसानेऽन्ते,
विरसचपलतायां कटुक्षणिकत्वे, प्रतिपादितायां कथितायां सत्यां, निश्चल-