औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 184, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१२४ औचित्यविचारचर्चा
उचितैः प्रादिभिरुपसर्गैः सूक्तिरुन्नतिमासादयति, विभूतिरिव
सन्मार्गगमनैः ।
विशेषणौचित्यानौचित्य प्रदर्शनानन्तरं क्रमागतं द्वादशतममुपसर्गौ-
चित्यं विवेचयितुमाह--योग्येति ।
निरर्गलगुणोचिता निर्बाधगुणसंयुक्ता, सूक्तिः काव्यरूपं सत्कथनं,
योग्योपसर्गसंसर्गैरनुरूपोपसर्गसंपर्कैः, सन्मार्गगमनैः सन्मार्गविनियोगैः,
सम्पत्संपत्तिरिव विवर्धतेऽतितरां वृद्धिमाप्नोति ।
कारिकार्थमेव विवृणोति--उचितैरिति । उचितैरनुरूपैः, प्रादिभिः
प्रपरादिरूपैरुपसर्गैः, सूक्तिः सत्काव्योक्तिरुन्नतिं वृद्धिमासादयति लभते,
सन्मार्गगमनैः सत्कर्मविनियोगैर्विभूतिरैश्वर्यमिव ।
विशेषणौचित्य के प्रदर्शन के बाद अवसर प्राप्त होने पर बारहवें उपसर्गगत
औचित्य की विवेचना करने के लिये कहा गया है-योग्येति । उचित गुणों से
युक्त सूक्ति प्र-परा आदि उपसर्गों के संपर्क से उसी तरह वृद्धि को प्राप्त करती है
जैसे सत्कर्म में व्यय होने से संपत्ति ।
इसी की व्याख्या की जा रही है-उचितैरिति । प्र-परा आदि उचित
उपसर्गों के प्रयोग से काव्य की महिमा उसी तरह बढ़ जाती है जैसे सत्कर्म में
व्यय होने पर संपत्ति की ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्--
आचारं भजते त्यजत्यपि मदं वैराग्यमालम्बते,
कर्तुं वाञ्छति सङ्गभङ्गगलितोत्तुङ्गाभिमानं तपः ।
दैवन्यस्तविपर्ययैः सुखशिखाभ्रष्टः प्रणष्टो जनः,
प्रायस्तापविलोनलोहसदृशीमायाति कर्मण्यताम् ॥
उपसर्गौचित्यमुदाहर्तुमाह--यथा ममेति । आचारमिति । गन्धर्व-
लब्धपराभवस्य दुर्योधनस्य तपःप्रवृत्तिमभिलक्ष्य वर्णनेयम् । दैवन्यस्त-
विपर्ययैर्भाग्यकृतवैपरोत्यैः, सुखस्यानन्दस्य, शिखायाः शिखरात् भ्रष्टः
पतितः, प्रणष्टो नष्टसम्पत्तिकः, सर्वो जनः, आचारं सदाचरणं, भजते
आलम्बते, सङ्गभङ्गेन विषयसम्पर्कत्यागेन, गलितं दूरीकृतमुत्तुङ्गमभ्यु-
च्छ्रितमभिमानं यत्र तथा स्यात्तथा ( क्रियाविशेषणमेतत् ) तपस्तपस्यां,
कर्तुं विधातुं, वाञ्छतीच्छति, ( समुचितमेवैतद्यतः ) प्रायः सम्भवतस्ता-