औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 190, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१३० औचित्यविचारचर्चा
अपकीर्ति को दूर कीजिये, अपने यश से संसार को परिपूर्ण कीजिये, इतना ही
नहीं समुद्रमेखलामंडित ( सम्पूर्ण ) पृथिवी पर कर वसूल कीजिये ।
अत्र क्षितिपतिस्तुतिप्रस्तावे “देवो जानाति सर्वं यदपि च तदपि”
इति यदुक्तं तत्र पूर्वापरयोरसम्बद्धत्वेन निरर्थक एव निरुपयोगश्चकारः,
प्रततोत्सवबहुजनभोजनपङ्क्तावपरिज्ञातः स्वयमिव मध्ये समुपविष्टः
पश्चादभिन्नः परं लज्जादुर्मना अनौचित्यं प्रतनोति ॥ २५ ॥
अत्रोक्तपद्ये राज्ञः स्तुतिप्रसङ्गे “देवो जानाति सर्वं यदपि च तदपि”
इत्येवंरूपेण यदुक्तं तदुक्तौ पूर्वापरपदयोर्यदपितदपिरूपयोः पदयोस्त-
दर्थयोरिति भावः, असम्बद्धत्वेन समुच्चयायोग्यत्वेन, निरर्थको व्यर्थ एव,
निरुपयोगो निष्प्रयोजनश्चकारः, प्रतते विस्तृते महतीति भावः, उत्सवे,
बहूनां जनानां, भोजनस्य पङ्क्तावपरिज्ञातोऽपरिचितः, स्वयमनाहूतो
मध्ये समुपविष्टः, पश्चादभिव्यक्तो विज्ञातः, लज्जादुर्मना लज्जाकुलचेता
धृष्टजन इवेति भावः, परमत्यन्तमनौचित्यं प्रतनोति विस्तारयति ॥ २५॥
इस पद्य में राजा की स्तुति के क्रम में “देवो जानाति सर्वं यदपि च
तदपि” ऐसा जो कहा गया है उसमें यदपि और तदपि पद आपस में सम्बन्ध
नहीं रखने के कारण समुच्चय के योग्य तो हैं ही नहीं, फिर उनके बीच में चकार
का प्रयोग करना कैसे सार्थक हो सकता है ? इसलिए वह ( चकार ) उसी तरह
अनौचित्य को विस्तृत करता है जैसे भोज में निमंत्रित बहुत जनों के बीच छिप
कर बैठा हुआ पीछे पहचाने जाने पर लज्जा से विनम्र होकर कोई धृष्ट जन
अनौचित्य को व्यक्त करता है ॥ २५ ॥
कालौचित्यं दर्शयितुमाह—
कालौचित्येन यात्येव वाक्यमर्थेन चारुताम् ।
जनावर्जनरम्येण वेषेणेव सतां वपुः ॥ २६ ॥
कालकृतौचित्ययुक्तेनार्थेन वाक्यं चारुतामेति वेषपरिग्रहेणेव
कालयोग्येन सतामवसरज्ञानां वपुः ।
निपातौचित्यं प्रदर्श्य साम्प्रतं चतुर्दशतमं कालौचित्यं विवेचयितु-
माह—कालौचित्येनेति । कालस्यौचित्यं यत्र तेन भूतभविष्यदादिकाल-
कृतौचित्ययुक्तेनेति भावः, अर्थेनाभिधेयेन, वाक्यं पदसमूहः काव्यरूप
इति यावत् जनावर्जनरम्येण सभ्यजनानुरञ्जनेन हेतुना, सुन्दरेण साम-