औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 189, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंमोक्षसुखस्य सुस्थिरमोक्षावाप्तिरूपामुखस्य, निःसन्देहनिश्चिता सन्देहशून्य-
स्थिरा, प्रतिपत्तिरवबोधः, निपातोपबृंहिता च रूपनिपातवर्धिता (सती),
वाक्यार्थौचित्यं वाक्याभिधेयगतौचित्यं, जनयत्युत्पादयति ।
इस पद्य में स्वर्गसुख को वेश्या-भोग के समान अन्तविरस और क्षणिक
बताया गया है, जिससे मोक्षसुख की स्थायिता और सत्यता का भान स्पष्टतः हो
जाता है, जो कि "सत्यं च नित्यं च यत्" यहाँ पर प्रयुक्त च-रूप निपात से
और अधिक बढ़ जाता है, इसलिए निपातगत औचित्य का सुन्दर समावेश यहाँ
दृष्टिगोचर हो जाता है।
न तु यथा श्रीचक्रस्य—
देवो जानाति सर्वं यदपि च तदपि ब्रूमहे नीतिनिष्ठं,
सार्द्धं सन्धाय जालन्तरधरणिभुजा निर्वृतो बान्धवेन ।
म्लेच्छानुच्छिन्धि भिन्धि प्रतिदिनमयशो रुन्धि विश्वं यशोभिः,
सोदन्वन्मेखलायां परिकलय करं किञ्च विश्वम्भरायाम् ॥
निपातानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह—न तु यथा श्रीचक्रस्येति । देव
इति । कञ्चन नृपं प्रति कस्यचिद्धितचिन्तकस्योक्तिरियम् । यदपि यद्यपि,
देवः स्वामी, भवानिति यावत्, सर्वं निखिलं, जानात्यवगच्छति, तदपि
च तथापि च, नीतिनिष्ठं नीतिपूर्णं, ब्रूमहे कथयामो वयमिति शेषः ।
किमित्याकाङ्क्षायामाह—सार्द्धमिति । बान्धवेनात्मीयेन, जालन्तरधरणि-
भुजा जालन्धरनामख्यातप्रदेशाधिपतिना, सार्द्धं सह, सन्धाय सन्धिं
कृत्वा, निर्वृतः शान्तः आक्रमणशङ्कारहित इति यावत्, प्रतिदिनं प्रत्यहः,
म्लेच्छान्धर्मध्वंसिनः, यवनानुच्छिन्धि घातयः अयशोऽकीर्तिं, भिन्धि
नाशय, यशोभिरेतत्कर्मजन्यसमुज्ज्वलकीर्तिभिर्विश्वं जगत्, रुन्धि पूरय,
किञ्चापि च, सोदन्वन्मेखलायां समुद्ररशनायां समग्रायामिति भावः,
विश्वम्भरायां पृथिव्यां, करं राजग्राह्यमंशं, परिकलय गृहाण ।
निपातानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु यथा
श्रीचक्रस्येति । किसी राजा के प्रति उसके किसी हितचिन्तक की उक्ति है—देव
इति । हे राजन् ! यद्यपि आप खुद ही सब जानते हैं फिर भी हमलोग कुछ
नीतिपूर्ण बातें श्रीमान् की सेवा में रख रहे हैं। बन्धुभूत जालंधरराज के साथ
संधि करके शान्ति स्थापित कर लीजिये और फिर म्लेच्छों को मार भगाइये,
९ औ०