सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

५८ औचित्यविचारचर्चा

शंकर को भी अनुकूल कर लिया था ) को, उनकी विनाशमय क्षत्रियोचित
तीक्ष्णता को संक्षेप से निवारण करके कान तक खिंचे हुए धनुषरूप कुटिलभ्रूबङ्ग
के संपर्की अन्याय का विरोधी जिस राम ने शान्तिमय ब्राह्मणोचित मर्यादा का
उपदेश किया था । यह वही राम हैं यह पूर्व संबद्ध है ।
अत्र “सोऽयं राम” इति रावणाग्रे शुकसारणाभ्यां दूरान्निर्दिश्य-
मानस्य रामस्य निःसंरम्भगम्भीरावष्टम्भसंभाव्यमानप्रभावोचितायां
शस्त्रसंग्रहोन्मार्गगामिनो भार्गवस्य मुनेः स्वजातिसमुचितस्थित्युपदेशे
सति प्रभविष्णुतायां चापरूपभङ्ग्या भ्रूभङ्गः प्रदर्शितः न तु स्वाभाविकः
वीरस्य क्रोधे विकारासंभवात् । प्रसन्न मधुरधीरा हि वीरवृत्तिः, तदु-
चितमत्राभिहितम् । भार्गवाभिभवेन च प्रधाननायकस्योत्कर्षः प्रति-
पादितः ।
अत्रोक्तपद्ये, “सोऽयं रामः, इत्येवंरूपेण रावणाग्रे, शुकसारणाभ्यां
तत्तन्नामकाभ्यामनुचराभ्यां दूरान्निर्दिश्यमानस्य दूरत एव संकेततो दर्शय-
मानस्य, रामस्य, निःसंरम्भोऽयत्नसिद्धो, गम्भीरो गहनश्च, योऽवष्टम्भ
आक्रमणं, तेन संभाव्यमान उह्यमानो यः प्रभावस्तदुचितायां तदनुरू-
पायां, शस्त्रसंग्रहोन्मार्गगामिनः शस्त्रसंग्रहणरूपकुपथगामिनो, ब्राह्मणो
भूत्वा शस्त्रं संगृह्णातीति भार्गवस्योन्मार्गगामिता बोध्या, मुनेर्भार्गवस्य
परशुरामस्य, स्वजातिसमुचितस्थित्युपदेशे ब्राह्मणोपयुक्तमर्यादोपदेशे सति
ब्राह्मणोचितवृत्तिबोधे सतीत्यर्थः, प्रभविष्णुतायां प्रभावशालितायां, चाप-
रूपभङ्ग्या धनुःस्वरूपशैलीविशेषेण, भ्रूभङ्गः प्रदर्शितो, नतु स्वभाविको
यतो हि वीरस्य क्रोधे विकारासंभवः वीरस्य क्रोधकृतविकारो नोत्पद्यत
इति भावः । हि यतः, वीरवृत्तिर्वीरचरितं, प्रसन्नमधुरधीरा प्रसन्नोज्ज्वला,
मधुरा स्पृहणीया, धीरा धैर्यान्विता च भवतीति शेषः तदुचितं प्रोक्त-
वीरवृत्त्युपयुक्तमत्र प्रकृतपद्येऽभिहितमुक्तम् । भार्गवाभिभवेन परशुराम-
पराजयेन, च, प्रधाननायकस्य रामस्योत्कर्षो वैशिष्ट्यं प्रतिपादितः
कथितः ।

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ५९
यह पद्य क्षेमेन्द्रकृत नीतिलता नामक निबन्ध का है, इस पद्य का वक्ता
रावण के सेवक शुक और सारण हैं। वे दोनों रावण के सामने कहते हैं कि
यह वही राम हैं जिन्होंने ....... ऐसा किया । इस पद्य से राम की वीरता अभि-
व्यक्त होती है। कारण राम ने ब्राह्मणजातिविरुद्ध शस्त्रग्रहण-करने वाले
परशुराम को ब्राह्मणोचित मर्यादा का उपदेश किया-अर्थात् उनसे शस्त्र-त्याग
करवा दिया, इस वर्णन से सिद्ध होता है कि राम ने परशुराम पर आक्रमण
किया, पर उस आक्रमण के लिए पूर्व से कोई तैयारी नहीं थी उसमें उतावला-
पन भी नहीं था, अपितु-गंभीरता थी, इससे राम का समुचित प्रभाव व्यक्त
होता है। चाप द्वारा भ्रूभङ्ग की बात कह कर औचित्य की रक्षा और अधिक
की गयी है, क्योंकि भ्रूभङ्ग एक क्रोधजन्य विकार है और वीर जन के कोप,
विकार-रहित होते हैं। इन सब सिद्धान्तों के अनुकूल वर्णन यहाँ है। परशुराम
के पराभव से राम की उत्कृष्टता सिद्ध की गयी है। फलतः वीररसौचित्य का पद्य
उदाहरण है।
यथा वा राजशेखरस्य—
स्त्रीणां मध्ये सलीलं भ्रमितगुरुगदाघातनिर्नष्टसंज्ञः,
सद्यो वध्योऽभवस्त्वं पशुरिव विवशस्तेन राज्ञाऽर्जुनेन ।
तस्य च्छेत्तापि योऽसौ सकलनृपरिपुर्जा मदग्न्यो भुजानां,
जित्वोच्चैः सोऽपि येन द्विज इति न हतस्तापसस्त्वेष रामः ॥
वीररसस्य द्वितीयमुदाहरणमुपस्थापयितुमाह—यथा वा राजेति ।
स्त्रीणामिति । रावणं प्रत्युक्तिरियम् । स्त्रीणां वनितानां, मध्येऽग्रत एव,
स्त्रीणां मध्ये सर्वेऽपि स्वपुरुषार्थं प्रदर्शयन्त्यतस्तत्समक्षे, जायमाना दुर-
वस्थाऽधिकाधिप्रदेति भावः, पशुरिव, विवशोऽशक्तो, भ्रमिता घूर्णिता गुर्वी
घोरा, या गदा तस्याघातेन प्रहारेण, निर्नष्टा, संज्ञाऽवबोधो यस्यैव-
भूतस्त्वं रावण इत्यर्थः, तेनातिबलवता राज्ञा नृपतिनाऽर्जुनेन, कार्तवीर्या-
र्जुनेन, सद्यस्तत्कालमेव, सलीलमनायासं, वध्यते घातयितुं योग्योऽभवः
संजातः, तस्य, कार्तवीर्यार्जुनस्य च भुजानां सहस्रसंख्यकबाहू

६० | औचित्यविचारचर्चा

कर्तयितापि, सकलनृपरिपुर्निःशेषक्षत्रियध्वंसकारी, योऽसौ, योऽयं, जाम-
दग्न्यः परशुराम, सोऽपि परशुरामोऽपि, उच्चैः साधुतया सम्यक्प्रकारे-
णेत्यर्थः, जित्वा विजित्य, येन रामेण द्विज इति कृत्वा ब्राह्मण, इति
मत्वा, न, हतो मारितः । एष पुरोवर्ती, तापसस्तपस्वी, तु, स एव रामो-
ऽस्तीति भावः ।
वीररसौचित्य का दूसरा उदाहरण दिखलाने के लिए कहा गया है—यथा
वा राजेति । स्त्रीणामिति । इस पद्य के द्वारा रावण को राम का परिचय दिलाते
हुए कहा गया है कि जिस कीर्तवीर्यार्जुन ने स्त्रियों के सामने ही अपनी गदा के
आघात से तुम्हें बेहोश कर दिया था, इतना ही नहीं पशुओं के समान कातर
और विवश होकर मरने के लिए बाध्य भी कर दिया था, उस कीर्तवीर्यार्जुन के
हजारों हाथों को काट कर जिस परशुराम को अच्छी तरह जीत कर भी जिन्होंने
केवल ब्राह्मण होने के कारण जान से नहीं मारा यह तापसवेषधारी वही
पुरुषोत्तम राम हैं ।
अत्र रावणकार्तवीर्यजामदग्न्योत्कर्षोत्कर्षतरसोपानपरम्पराधिरोहण-
क्रमेण प्रधाननायकस्य प्रतापः परां कोटिमारोपितः ।
अत्रोपर्युक्तपद्ये, रावणकार्तवीर्यजामदग्न्योत्कर्षोत्कर्षतरसोपानपरम्प-
राधिरोहणक्रमेण रावणकार्तवीर्यार्जुनपरशुरामाणामुत्तरोत्तराधिकमहत्त्वा-
त्मकालिन्दश्रेणीसंप्राप्तिपरिपाट्या, प्रधाननायकस्य रामस्य, प्रतापो महिमा,
परामुत्कृष्टां, कोटिं काष्ठामारोपितो गमितः ।
इस पद्य में रावण, कार्तवीर्यार्जुन और परशुराम की उत्कृष्टता का जो
क्रमिक आधिक्य दिखाया गया है उससे प्रधान नायक राम की महिमा पराकाष्ठा
को प्राप्त कर जाती है । इस प्रकार वीर रस के औचित्य का बड़ा ही सुन्दर
निर्वाह यहाँ पर हो पाया है ।
नतु यथा भवभूतेः—
वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्ततां,
युद्धं स्त्रीदमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते ।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६१
यानि त्रीणि कुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायाोधने,
यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥
वीररसानौचित्यं प्रदर्शयितुमुपक्रमते—नतु यथा भवभूतेरिति । वृद्धा
इति । चन्द्रकेतुं प्रति लवस्योक्तिरियम् । वृद्धाः परिणतवयसस्ते रामादयः,
विचारणीयान्यलोचनीयानि, चरितानि चरित्राणि कार्यकलापादीनि,
येषान्ते तादृशाः, न, तिष्ठन्तु वर्तन्तां, सम्भावनायां लोट्, एतेषां वयोमात्रं
गौरवकारणं न चरितमिति भावः । 'हुँ शब्दो वितर्के ।' क्वचित् "हुँ वर्तते"
इति पाठः, तत्र पाठे सर्वप्रथमं वर्तते रामचरितविषये किमपि वक्तव्य-
मिति शेषः, एवं व्याख्यायाग्रे व्याख्येयम् । क्वचिच्च "किं वर्ण्यते" इति
पाठः । तत्र ते वृद्धा विचारणीयचरिता न, अतस्तद्विषये किं वर्ण्यते न
किमपि वर्णनीयमिति भाव' इत्येवंरीत्या व्याख्येयम् । वर्तमानपाठे तु
वर्ततामित्यस्य युद्धमित्यनेन सम्बद्धं विधायान्ते योगो विधेयः । स्त्रिया-
स्ताडकायाः सुन्दस्त्रिया दमने वधे, अप्यखण्डं परिपूर्णं यशः कीर्तिर्येषामेवं-
भूतास्ते लोके संसारे, हि निश्चयेन, महान्तः श्रेष्ठा एव । शास्त्रविरुद्धस्त्री-
वधाचरणेऽपि लोकास्तान्प्रशंसन्त्येवेत्यहो तेषां महत्त्वमिति भावः । खरेण
तदाख्यमहासुरेणायोधने युद्धे, यानि त्रीणि त्रिसंख्याकानि, कुतोमुखानि
यतस्ततो निःक्षिप्तानि युद्धादपसर्तुमिति भावः, पदानि चरणान्यप्यासन्,
खरयुद्धे रामो द्वित्राणि पदानि पराङ्मुखीकृतान्यकार्षीदिति रामायणे,
प्रसिद्धम्; वाऽथवेन्द्रसूनोर्देवेन्द्रपुत्रस्य बालिन इति यावत्, निधने मारणे,
यत् कौशलं नैपुण्यं छद्माघात इति यावत्, रामस्यासीदिति शेषः, तत्रापि
तेष्वपि, रामचरितेषु जनः साधारणोऽपि लोकोऽभिज्ञो ज्ञानवान्,
अतस्तत्सर्वं तिष्ठतु युद्धं वर्तताम् । रामचरितचर्चामपहायावाभ्यां युद्धमेव
विधेयमिति भावः ।
वीररसानौचित्य को प्रदर्शित करने के लिये कहा गया है—नतु यथा भवभूते
रिति । वृद्धा इति—चन्द्रकेतु के प्रत्युत्तर में लव रामचरित का उपहास करता हुआ
कह रहा है कि रघुपति के चरित्र को कौन नहीं जानता ? वे बूढ़े हैं अतः जवानों
के विचार की कोटि में नहीं आ सकते, उनकी महिमा का क्या कहना ? जहां
संसार के अन्य व्यक्ति स्त्रीहत्या को जघन्य कर्म मानते हैं वहीं उन्होंने सुन्दर
स्त्री ताड़का की हत्या करके भी संसार में अखंड कीर्ति का लाभ किया, अथवा
खर के साथ हुए युद्ध में जो उन्होंने तीन पैर पीछे हटाये तथा इन्द्रपुत्र बालि

६२ औचित्यविचारचर्चा
की हत्या के समय जिस कौशल ( छिपकर वार करना ) का परिचय दिया, ये
सब बातें किसे मालूम नहीं ? सभी कोई इन्हें खूब अच्छी तरह जानते हैं, इसलिए
उनकी चर्चा छोड़कर हमें युद्ध ही करना चाहिए ।
अत्राप्रधानस्य रामसूनोः कुमारलवस्य परप्रतापोत्कर्षासहिष्णोर्वीर-
रसोद्दीपनाय सकलप्रबन्धजीवितसर्वस्वभूतस्य प्रधाननायकगतस्य वीर-
रसस्य ताडकादमनखररणापसरणान्यरणसंसक्तबालिव्यापादनादिजनवि-
हितापवादप्रतिपादनेन स्ववचसा कविना विनाशः कृत इत्यनुचितमेतत् ।
अत्रोक्तपद्ये-प्रधानस्यामुख्यस्य, परप्रतापोत्कर्षासहिष्णोरन्यमहिमाऽ-
सहनशीलस्य, रामसूनोः रामपुत्रस्य, कुमारलवस्य, वीररसोद्दीपनाय
वीररसविवृद्धये, सकलप्रबन्धजीवितसर्वस्वभूतस्य, सम्पूर्णप्रबन्धजीवना-
धायकस्य, प्रधाननायकगतस्य मुख्यनायकनिष्ठस्य, रामवृत्तेरिति भावः,
वीररसस्य, ताडकादमनं ताडकाख्यसुन्दस्त्रीनिपातः, खरयुद्धापसरणं खर-
युद्धात्पादत्रयनिवर्तनम्, अन्यरणसंसक्तबालिव्यापादनमन्येन परेण सुग्री-
वेणेति यावत्, सह, रणे युद्धे, संसक्तस्य व्यालग्नस्य, बालिनो व्यापादनं
मारणम् इत्यादेर्जनविहितापवादस्य लोकप्रदत्तकलङ्कस्य, प्रतिपादनेन
कथनेन, कविनोत्तररामचरितनिर्मात्रा भवभूतिना, स्ववचसैव विनाशः कृत
इत्येतदनुचितं नितरामायुक्तम् ।
उपर्युक्त पद्य में दूसरे के प्रताप को नहीं सह सकने वाले, प्रस्तुत ग्रन्थ
( उत्तररामचरित ) के अप्रधान पात्र, रामपुत्र कुमार लव की वीरता को बढ़ावा
देने के लिए, संपूर्ण प्रबन्ध के जीवातुभूत, प्रधान नायक रामवृत्ति वीर रस का
स्त्री ( ताड़का ) दमन, खरयुद्ध से पलायन तथा सुग्रीव के साथ युद्ध करते हुये
बालि की छल से छिपकर हत्या करना आदि लोकापवाद के प्रतिपादन से कवि
( भवभूति ) ने खुद अपने ही शब्दों के द्वारा विनाश कर दिया है जो कि
नितान्त अनुचित है ।
भयानके यथा श्रीहर्षस्य—
कण्ठे कृत्तावशेषं कनकमयमधः शृङ्खलादाम कर्षन् ।
क्रान्त्वा द्वाराणि हेलाचलचरणरणत्किङ्किणीचक्रवालः ।
दत्तात्तङ्कोऽङ्गनानामनुसृतसरणिः संभ्रमादश्वपालैः,
प्रभ्रष्टोऽयं प्लवङ्गः प्रविशति नृपतेर्मन्दिरं मन्दुरायाः ॥

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६३
अपि च--
नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादकृत्वा त्रपा-
मन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः ।
पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं,
कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥
भयानकरसौचित्यं प्रदर्शयितुं रत्नावलीनाटिकायाः पद्यद्वयमुपस्था-
पयति--भयानके यथेति । अन्तःपुरं प्रविष्टस्य वानरस्य वर्णनमिदम्--
कण्ठे इति । कण्ठे गले, कृत्तस्य छिन्नस्यावशेषमवशिष्टं, कनकमयं सौवर्णं,
शृङ्खलादाम बन्धनपाशम्, अधःकर्षन्, द्वाराणि देहलीः, क्रान्त्वोल्लङ्घ्य,
हेलया लीलावशेन, चलयोश्चञ्चलयोः, चरणयोः पादयोः, रणच्छन्दायमान,
किङ्किणीचक्रवालं क्षुद्रघण्टिकासमूहो यस्य सः, अत एवाङ्गनानामुत्सव-
दर्शनार्थमायातानामन्तःपुरिकस्त्रीणां, दत्तातङ्कः प्रदत्तभयोऽश्वपालैर्वाजि-
रक्षकैः, सम्भ्रमाद्वेगादनुसृतसरणिर्ऽनुगतमार्गः कृतानुसरण इति यावत्,
मन्दुरायाः पशुशालायाः प्रभ्रष्टो निःसृतः सन्, अयं पुरोवर्ती, प्लवङ्गो
वानरः नृपतेर्महाराजस्य, मन्दिरं गृहं प्रविशति ।
पूर्ववर्णितवानरप्रवेशजन्यभयप्रतिक्रियास्वरूपान्तःपुरसंभ्रान्ततां प्रदर्श-
यितुमाह- अपि च किञ्चेति । नष्टमिति । मनुष्येषु पुंसु, गणनायाः संख्या-
नस्याभावात्क्लीबो न पुमानिति हेतोरिति भावस्त्रपां पलायनजन्यलज्जाम्,
अकृत्वाऽपास्य, त्रासाद् भयाद्, वर्षवरैरन्तःपुरचारिभिर्नपुंसकैर्नष्टम्
पलायितम् । अयं पुरोवर्ती, वामनः खर्वाकृतिर्मनुष्यः, कञ्चुकिनो वृद्ध-
ब्राह्मणस्य, कञ्चुकस्य बृहच्छरीरावरण्यान्तरभ्यन्तरं, विशति स्वात्मानं
गोपयितुं प्रविष्टो भवतीति भावः । किरातैः पर्यन्ताश्रयिभिर्नगरगामिभिः
सद्भिः, निजस्य स्वस्य, नाम्नः किरातेतिस्ववाचकपदस्य, सदृशमनुरूपं
कृतम्, अर्थात् किरं प्रान्तदेशमतति गच्छतीति व्युत्पत्तिलभ्यार्थः सार्थकीकृतः।
स्थानान्तराश्रयणं कृतमिति भावः । तथाऽऽत्मनां निजानामीक्षणं वानर-
कर्तृकदर्शनमाशङ्कन्ते इति ते यथाभूताः, कुब्जा जनाः, शनकैर्मन्दं मन्दं,
नीचतयैव स्वाभाविकखर्वंतायां सत्यामपि पुनः खर्वीकृतविग्रहतया यान्ति
गच्छन्ति ।
भयानक-रसौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—भयानके
यथेति । कण्ठे इति । ये पद्य रत्नावली नाटिका के हैं। पशुशाला से बन्धन तोड़कर

६४ औचित्यविचारचर्चा
भागा हुआ वानर महाराज के अंतःपुर में प्रवेश कर रहा है, वह अपने कंठ की
टूटी हुई भूलुंठित स्वर्णमय डोरी को खींचता हुआ द्वार पर द्वार टपता जा रहा
है, पैर की क्षुद्रघंटिकायें (घुंघरू) रनरना रही हैं, और पशुशाला के रक्षक उसे
पकड़ने के लिये वेग से उसके पीछे-पीछे दौड़े जा रहे हैं, फिर भी वह पकड़ में
नहीं आ पाता, भीतर घुसता ही जा रहा है, जिससे अन्त:पुर की स्त्रियां
आतंकित हो रही हैं।
और भी—
उस बंदर के भय से राजा के अंतःपुर में एक भगदड़ सी मच गयी है,
नपुंसक सब भागे जा रहे हैं, क्योंकि उनकी गणना पुरुषों में तो होती नहीं, फिर
उन्हें पीठ दिखाने में कैसी लज्जा ? बोने वृद्ध कंचुकियों के कंचुक में छिप रहे हैं,
किरात नगर के किनारे की ओर भागते हुए अपने नाम की (किर = नगर का
भाग विशेष, अतति = जाता है इस व्युत्पत्ति से) सार्थकता सिद्ध करने लग गये
हैं, कुबड़े एक तो वैसे ही नवे हुए हैं, अभी डर के कारण और भी नव कर
धीरे-धीरे निकले जा रहे हैं, क्योंकि उनके मन में शंका बनी हुयी है कि कहीं
देख न लिए जांय ।
अत्राङ्गनानां निशितदशननखशिखोल्लेखातङ्कदानेन प्रचुरतरवानरा-
भिसरणभयसंभ्रान्तान्तःपुरिकवृद्धवामनकिरातकुब्जादीनां पुरुषगणना-
विहीनतया धैर्यविरहकातराणामुचितचेष्टानुभाववर्णनया भयानकरस-
संवादिरुचिरौचित्यमाचकास्ति ।
अत्र श्लोकद्वयेऽङ्गनानामन्तःपुरस्त्रीणां, निशितदशननखशिखोल्ले-
खातङ्कदानेन तीक्ष्णदन्तनखाग्रोल्लेखजन्यभयप्रदानेन, पुरुषेषु गणनायाः
संख्यानस्याभावेन, धैर्यविरहकातराणां धृतिविरहिततया कातरात्मनां,
प्रचुरतरवानराभिसरणभयसंभ्रान्तःपुरिकवृद्धवामनकिरातकुब्जादीनां वान-
रागमनबहुतरभयभीतान्तःपुरस्थकञ्चुकिवामनकिरातकुब्जप्रभृतीनाम्, उ-
चितचेष्टानुभाववर्णनया समुचिताचरणरूपानुभाव (कार्य) वर्णनेन,
भयानकरससंवादिरुचिरौचित्यं भयानकरसपोषकसुन्दरौचित्यम्, आच-
कास्ति सुशोभते ।
इन पद्यों में स्त्रियों को डराने के लिये वानर के तेज नख और दांत के
आघात के आतंक का जो उल्लेख किया गया है उससे अपने को पुरुषों की श्रेणी
में नहीं गिनने वाले वृद्ध, वामन, कुबड़े और किरातों के चेष्टास्वरूप (भागना,

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६५
छिपना और नव कर चलना आदि ) अनुभावों का जो वर्णन किया गया है वह
भयानक रस के परिपोष में चार चांद लगा रहा है । इसलिये यहाँ भयानक
रसौचित्य का अच्छा समावेश हो जाता है ।
नतु यथा राजपुत्रमुक्तापीडस्य—
नीवारप्रसराग्रमुष्टिकवलैर्यो वर्धितः शैशवे,
पीतं येन सरोजपत्रपुट के होमावशेषं पयः ।
तं दृष्ट्वा मदमन्थरालिबलयव्यालोलगण्डं गजं,
सानन्दं सभयञ्च पश्यति मुहुर्दूरे स्थितस्तापसः ॥
भयानकरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह-नतु यथेति । नीवारेति । यो गजः,
शैशवे बाल्यावस्थायां, नीवाराणां मुनिधान्यविशेषाणां, प्रसरस्य समूहस्य
योऽग्रोऽग्रभागस्तस्य, या मुष्टिस्तस्याः, कवलैर्ग्रासैः, वर्धितो वृद्धिं नीतस्तथा
येन हस्तिना सरोजपत्रपुत्रके नलिनीदलद्रोणे, होमावशिष्टं हवनार्थनीता-
वशिष्टं, पयो जलं, पीतं, तमेव गजं, मदेन दानवारिणा, मन्थरेण मन्दगति-
ना मदप्रभावादिति भावः, अलिवलयेन भ्रमरसमूहेन, व्यालोलञ्चञ्चलं;
गण्डं गण्डं, यस्य तादृशं, दृष्ट्वा ज्ञात्वेत्यभिप्रायः, दूरे स्थितः सुदूरवर्ती,
तापसस्तपस्वी, मुहुर्वारंवारं, सानन्दं निजपोषितजन्तुविवृद्धयाऽऽनन्दपूर्वकं
सभयं-तस्य भयङ्करवन्यजन्तुत्वेन भयपूर्वकञ्च पश्यति विलोकयति ।
भयानक रस के अनौचित्य के उदाहरण-स्वरूप यह पद्य उद्धृत किया गया
है—नीवारेति । नीवार ( मुनिधान्यविशेष ) के कोमल अग्रभाग की एक-एक मुट्ठी
का ग्रास खिलाकर जिस ( गज ) को बच्चे से बड़ा किया था तथा हवन के लिए
लाये हुए अवशिष्ट जल में से बचे हुए जल को कमल-पत्र के दोने में भर-भर
कर पिलाया था, आज मदमत्त भ्रमरों के चक्रमण से चंचल गंडस्थल वाले उसी
गज को तपस्वीवृन्द दूर से आनन्द और भयपूर्वक देख रहे हैं ।
अत्र गजस्याघातकविकृतचेष्टानुवर्णनाविरहिततया स्थायिभावस्य
भयानुभाववर्जितस्य केवलं नाममात्रोदीरणेन च भयानकरसोचितसंभ्रमा-
भावादुपचितमौचित्यं न किंचिदुपलभ्यते ।
अत्र पद्ये, गजस्य हस्तिनः, आघातकविकृतचेष्टानुवर्णनाविरहिततया
व्याघातकारिविकारग्रस्तव्यापारविशेषवर्णनराहित्येन, भयानुभाववर्जि-
तस्य भयजन्यकार्यकलापरहितस्य, स्थायिभावस्य भयरूपस्य, केवलं नाम-
मात्रोदीरणेन नाममात्रकथनेन च, भयानकरसोचितसम्भ्रमाभावाद्
५ औ०

६६ औचित्यविचारचर्चा
भयानकरसानुरूपसंवेगाभावात् न किंचिदौचित्यमुपचितं विवृद्ध-
मुपलभ्यते प्राप्यते ।
इस पद्य के द्वारा गज का जो वर्णन किया गया है उससे उसकी किसी ऐसी
चेष्टा का उल्लेख तो हुआ नहीं जो कि भयप्रयुक्त और विकारयुक्त समझा जाय ।
इसलिए भय के केवल नामतः कथन रहने पर भी उपयुक्त अनुभावादि से अपुष्ट
होने के कारण वह रसरूपता को प्राप्त ही नहीं कर सकता । अतः यह भयानक
रसानौचित्य का उदाहरण कहलाने के योग्य है ।
बीभत्से यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
सर्वापायचयाश्रयस्य नियतं कुत्सानिकायस्य किं,
कायस्यास्य विभूषणैः सुवसनैरानन्दनैश्चन्दनैः ।
अन्तर्यस्य शकृद्यकृत्कृमिकुलक्लोमान्त्रमालाकुले,
क्लेदिन्यन्तदिने प्रयान्ति विमुखाः कौलेयकाका अपि ।
बीभत्सरसौचित्यमुदाहर्तुमाह—बीभत्से यथा ममेति । सर्वैति । सर्वा-
पायचयाश्रयस्य सर्वविधविनाशस्तोमाधारस्य, नियतं निश्चितं, कुत्सा-
निकायस्य निन्दैकसंस्थानस्यास्य घृणास्पदस्य, कायस्य शरीरस्य, विभूषणै-
रलङ्कारैः, सुवसनैर्विशिष्टाच्छादनैः, आनन्दनैर्मोदप्रदैश्चन्दनैः श्रीखण्डलेप-
नैश्च किं ? व्यर्थमिति भावः । शकृतो मलस्य, यकृतः पाचनयन्त्रस्य, कृमि-
कुलस्य श्वेतरक्तकीटाणुप्रभृतेः, क्लोम्न उदकवाहिस्रोतोमूलस्यान्त्रयोः क्षुद्रा-
न्त्रबृहदन्त्रयोर्माल्या समूहेनाकुले व्यापृतेऽत एव क्लेदिनि पङ्किले, यस्य
कायस्यान्तरभ्यन्तरे विषये, विमुखा उदासीनाः, अन्तदिने मृत्युकाले,
कौलेयकाकाः कुक्कुरकाकप्रभृतयो निर्घृण्यभोजिनोऽपि विमुखाः, प्रयान्ति
परावर्तन्ते ।
बीभत्सरस के औचित्य को प्रदर्शित करने के लिए कहा गया है—बीभत्से
यथा ममेति । सर्वैति । यह शरीर क्या है ? पुंजीभूत समस्त दोषों का एकमात्र
आश्रय और निन्दा का निश्चित स्थान ही तो है, फिर निरर्थक इसको सजाने के
लिए अलंकार, सुन्दर वस्त्र और सुगंधित चन्दनों के व्यवहार का क्या प्रयोजन ?
मृत्यु के पश्चात् मल, मूत्र, यकृत्, क्लोम, कीट और अंतड़ियों के समूह से क्लिन्न
हुए मानव शरीर को निर्घृण्यभोजी कुत्ते और कौवे भी तो नहीं पूछते ।
अत्र वैराग्यवासनाच्छुरितबीभत्सरसस्य जुगुप्सास्थायिभावोचित-

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६७
कायगतकुत्सिततरान्त्रतन्त्रादिसमुदीरणेन परा परिपुष्टिर्निःसारशरीराभि-
मानवैरस्यजननी प्रतिपादिता ।
अत्र पूर्वोक्तपद्ये, वैराग्यवासनाच्छुरितबीभत्सरसस्य वैराग्यसंस्कार-
सहकृतबीभत्साख्यरसस्य, जुगुप्साख्यस्थायिभावोचितकायगतकुत्सितत-
रान्त्रतन्त्रादिसमुदीरणेन जुगुप्सानामकस्थायिभावानुरूपशरीरगताति-
निन्दितमलमूत्रान्त्रादिवर्णने, निःसारशरीराभिमानवैरस्य जननी निस्त-
त्वकायिकगर्वखर्वकारिणी, परोत्कृष्टा, परिपुष्टिः परिपोषः, उत्पादितो
जनितः ।
उक्त पद्य में जुगुप्सारूप स्थायीभाव के अनुरूप शरीरगत घृणित आंत आदि
के वर्णन से, वैराग्य-भावना से सहकृत बीभत्सरस के शारीरिक गर्व को चूर्ण
करने वाला बहुत ही अच्छा परिपोष दृष्टिगोचर हो रहा है, जिससे बीभत्सर-
सौचित्य का एक जीता-जागता चित्र उपस्थित हो जाता है ।
नतु यथा चन्दकस्य—
कृशः काणः खञ्जः श्रवणरहितः पुच्छविकलः,
क्षुधाक्षामो रूक्षः पिठरककपालादितगलः ।
व्रणैः पूतिक्लिन्नैः कृमिपरिवृतैरावृततनुः,
शुनीमन्वेति श्वा तमपि मदयत्येष मदनः ॥
बीभत्सरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह—नतु यथा चन्दकस्येति । कृश
इति । कृशो दुर्बलः, खञ्जः सञ्चारशक्तिविकलः, श्रवणरहितः श्रुतिहीनः,
पुच्छविकलः खण्डितलाङ्गूलः, क्षुधाक्षामो बुभुक्षामलिनः, रूक्षः शुष्कः,
स्निग्धतारहित इत्यर्थः, पिठरककपालादितगलः पीडितकपालगलादिः,
पूतिंक्लिन्नैर्दुर्गन्धियुक्तैः, कृमिपरिवृतैरुत्पन्नकृमिभिः, व्रणैरावृततनुः संयुक्त-
शरीरोऽपि, श्वा कुक्कुरः शुनीं कुक्कुरीमन्वेति संभोगार्थमनुधावत्येष जग-
दुन्मादको मदनः कामस्तमप्येतादृशं संयोगयोग्यतारहितमपि श्वानं
मदयति वासनाधीनं करोति ।
बीभत्सरस के अनौचित्य को प्रदर्शित करने के लिये कहा गया है—नतु
यथेति । कृश इति । संसार को मदमत्त करने वाले इस कामदेव की महिमा
विचित्र है, योग्य की तो बात ही अलग है । अयोग्य से अयोग्य जन्तुओं में भी
कामवासना का संचार कर देता है । ऐसे भी कुत्ते कामान्ध होकर कुतियों के पीछे
लगे रहते हैं जो कि बहुत ही दुर्बल, काने, लंगड़े, बहरे, और पुछकट्‌टे हैं । इतना

६८ औचित्यविचारचर्चा
ही नहीं, भूख से व्याकुल, बड़े ही रूखे, मस्तक और गले की व्याधि से पीड़ित
और ऐसे ऐसे घावों से युक्त हैं जिनसे कि बड़ी ही सड़ांध-सी दुर्गंध निकलती
रहती है और कीड़े भी पड़ गये होते हैं ।
अत्राशुचिचर्वणरुचेरुपचितविचिकित्सकुत्सानिकायस्य स्वभावजुगुप्सि-
तयोनेः शुनकस्य किमेतैर्बीभत्सविशेषणैरतिशयनिर्बन्धानुबद्धैरधिकमुद्भा-
सितम् । एतैरेव पुरुषगतैर्जुगुप्सापरं गौरवमावहति ।
अत्र पद्ये, अशुचिचर्वणरुचेरपवित्रभक्षणरुचियुक्तस्योपचिता विवृद्धा,
विचिकित्साऽऽश्चर्यं यस्यां तादृशी या कुत्सा निन्दा, तस्या निकायस्य
स्थानस्य, स्वभावजुगुप्सितयोनेः स्वभावत एव घृणितयोनिसम्भूतस्य,
शुनकस्य कुक्कुरस्यैतैः पूर्वोक्तैः ( श्लोकप्रतिपादितैरिति भावः ) अतिशय-
निर्बन्धानुबद्धैराग्रहबहुल योजितैः, बीभत्सविशेषणैर्बीभत्सव्याञ्जकविशेषणैः,
किं विशिष्टम्, उद्भासितमुद्योतितम् ?, न किमपीत्यर्थः । स्वतो घृणितस्य
घृणास्पदतावर्णनं न चेतश्चमत्कारीति भावः । पुरुषगतैर्मानवसञ्चारिभिरे-
तैरेव विशेषणैर्जुगुप्सा, परमत्यन्तं, गौरवं महत्त्वमावहति धत्ते ।
इस पद्य में अभक्ष्यभक्षी, अतिशयनिन्दनीय, गर्हितयोनिसमुद्भव कुत्ते में
घृणाद्योतक इन विशेषणों की आग्रहपूर्वक योजना से क्या विशेष उद्भासित हो
गया ? कुछ भी तो नहीं, क्योंकि घृणितों की घृणा-योग्यता स्वाभाविक ही है ।
ऐसा ही यदि किसी मनुष्य का वर्णन किया गया होता तो वह बीभत्सरस का
पोषक होने के कारण उचित कहा जा सकता था, परन्तु कवि ने ऐसा किया नहीं ।
इसलिए उनकी कृति यहाँ पर बीभत्सरस के अनौचित्य को ही प्रदर्शित कर रही है ।
अद्भुते यथा चन्दकस्य—
कृष्णेनाम्ब ? गतेन रन्तुमधुना मृद् भक्षिता स्वेच्छया,
सत्यं कृष्ण ? क एवमाह मुसली, मिथ्याम्ब ? पश्याननम् ।
व्यादेहीति विकासितेऽथ वदने दृष्ट्वा समस्तं जग-
न्माता यस्य जगाम विस्मयपदं पायात्स वः केशवः ॥
अद्भुतरसौचित्यमुदाहर्तुमाह—अद्भुते यथेति । कृष्णशैशवावस्था-
वर्णनमिदं—कृष्णेनेति । अम्ब हे मातः ! रन्तुं क्रीडितुं गतेन कृष्णेनाधुना
सम्प्रति, स्वेच्छया यथेच्छं विरोधकारिणोऽभावादिति भावः मृन्मृत्तिका,
भक्षिता खादितेति बलरामकथनानन्तरं माता कृष्णं पृच्छति हे कृष्ण !
सत्यं ? वस्तुतोऽद्य त्वया मृद् भक्षिता किं ? कृष्ण उत्तरयत्यम्ब ! क

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ६९
एवमाह ? मुसली बलरामः कथयतीति शेषः, मिथ्याऽसत्यमेतत्, यदि
न विश्वसिहि र्तार्ह ममाननं पश्य विलोकय, यदि मया मृद् भक्षिता भवे-
र्तार्ह तच्चिह्नमप्यवश्यं मे मुखे भवेदित्याशयः, व्यादेहि मुखं व्यादाय
दर्शयेति मात्राभिहिते अथानन्तरं, (कृष्णेन) वदने मुखे, विकासिते
प्रसारिते सति, (तत्र मुखे) समस्तं सम्पूर्ण, जगत्संसारं, दृष्ट्वा विलोक्य,
यस्य कृष्णस्य माता, विस्मयपदमाश्चर्यपदवीं, जगाम गतवती, स केशवः
कृष्णः, वो युष्मान्, पायादव्यात् ।
अद्भुतरस के औचित्य का उदाहरण दिखलाने के लिए कहा गया है—
अद्भुते यथा चन्दकस्येति। कृष्णेनेति। बालकृष्ण की शिकायत करते हुए बलराम
ने माँ से कहा कि ऐ माँ ! आज खेलते समय कृष्ण ने इच्छापूर्वक बहुत-सी
मिट्टी खाली है। हाँ जी कृष्ण ? किसने तुमसे ऐसा कहा है माँ ?

७० औचित्यविचारचर्चा
अपना मुख दिखलाने लगते हैं। उस मुख में सम्पूर्ण ब्रह्मांड का दर्शन कर उसके
प्रभाव से अनभिज्ञ अतएव वात्सल्य-विह्वल माता भी विस्मयविमूढ हो उठती है।
इस वर्णन के औचित्य से सहृदयों के हृदय में अद्भुतरस का साम्राज्य सा
स्थापित हो जाता है।
नतु यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
समस्ताश्चर्याणां जलनिधिरपारः सवसति-
स्ततोऽप्याश्चर्यं यत्पिबति सकलं तं किल मुनिः ।
इदं त्वत्याश्चर्यं लघुकलशजन्मापि यदसौ,
परिच्छेतुं को वा प्रभवति तवाश्चर्यसरणिम् ॥
अद्भुतरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह--नतु यथा ममेति । समस्तेति ।
प्रथमतः स जगत्प्रसिद्धोऽपारोऽनन्तो जलनिधिः समुद्रः समस्ताश्चर्याणां
ज्ञाताज्ञातानन्ताश्चर्यजनकवस्तुजाताश्रयतया निखिलविस्मयानां, वसतिः
स्थानं, मुनिरगस्त्यस्तं समुद्रं, सकलं निःशेषं यथा स्यात्तथा, किलेति
निश्चयेन, यत्पिबति चुलकीकरोति, तत्, ततोऽपि समुद्रतोप्याश्चर्यं विचित्रं,
यत् यस्माद्धेतोरसौ मुनिरपि, लघुकलशजन्मा स्वल्पकायघटसमुद्भवः,
इदं त्वेतत्पुनरत्याश्चर्यं महच्चित्रं तवेश्वरस्येश्वररचितसंसारस्य वाऽऽश्चर्य-
सरणिं विस्मयपद्धतिं, परिच्छेतुं परिमातुं को वा प्रभवति = कः शक्नोति ?
न कोऽपीति भावः ।
अद्भुतरसानौचित्य का प्रदर्शन करने के लिये कहा गया है—नतु यथेति ।
समस्तेति। एक तो वह अपार समुद्र ही सभी आश्चर्यों का स्थान है, परन्तु
उससे भी आश्चर्य की बात तो यह है कि महामुनि अगस्त्य ने उसे भी चुलकीकृत
कर लिया और यह तो और भी आश्चर्यजनक है कि वह मुनि ( अगस्त्य ) एक
मामूली घड़े से पैदा हुए। हे प्रभो ! तुम्हारे आश्चर्य-परम्परा की पद्धति को कौन
माप सकता है ?
अत्रापारसरित्पतिप्रभावेण मुनिना तस्यैकचुलकाचमनेन मुनेश्च
लघुकलशजन्मना क्रमाक्रान्तिसमारूढोऽप्यसमविस्मयमयोऽयमद्भुतप्रसरः
संसारस्यैवंविधैवाश्चर्यसरणिरपरिच्छिन्ना न किंचिदेतत्कौतुकमित्यर्थान्त-
रन्याससामर्थ्येन सहसैवावरोपित इव तिरोभूततामुपगतः ।
अत्रोक्तपद्येऽपारोऽनन्तो यः सरित्पतेः समुद्रस्य प्रभावस्तेन, मुनिना-
ऽगस्त्येन, तस्य समुद्रस्यैकचुलकाचमनेन चुलकीकृत्य पानेन, तथा मुनेर-

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७१
गस्त्यस्य च, लघुकलशजन्मना स्वल्पकायघटयोनित्वेन ( एभिस्त्रिभिर्नि-
मित्तैरित्यर्थः ), क्रमाक्रान्तसमारूढोऽपि क्रमिकाक्रमणपरिपाट्याऽङ्कुरितो-
ऽप्यसमविस्मयमयोऽद्वितीयाश्चर्यस्वरूपोऽद्भुतप्रसरोऽद्भुतोदयः, संसारस्य
विश्वस्याश्चर्यसरणिर्विस्मयपद्धतिरेवंविधैवैदृइयेवापरिच्छिन्नाऽपरिमेया ।
( अत्र ) न किंचित्कौतुकं न मनागप्युत्कण्ठा हेतुरित्याकारकस्यार्थान्तरन्या-
सस्य समर्थकर्थस्य, सामर्थ्येन महिम्ना, सहसैव हठादेवावरोपित उत्पाटित
इव तिरोभूततामन्तर्हितत्वमुपगतः संप्राप्तः ।
इस पद्य में पहले तो समुद्र की विचित्रता दिखायी गयी है, फिर मुनि के
द्वारा उसका चुलकीकृत किये जाने का उल्लेख किया गया है तथा मुनि की
विचित्रता दिखाने के लिए उनके घटवंशजन्मता की भी चर्चा की गयी है । इस
तरह क्रमशः एक के बाद एक की महत्ता में व्याघात पहुँचा कर जो आश्चर्य-
मूलक अद्भुतरस का अङ्कुर उत्पादित किया गया है वह—संसार की आश्चर्य-
परम्परा इसी तरह अपरिमित होती ही है, इसमें कौतुक की कोई बात नहीं—
इत्याकारक अर्थान्तरन्यास ( पूर्ववर्णित अर्थ के समर्थनार्थ वर्णित अर्थ ) से हठात्
तिरोहित हो जाता है अर्थात् संसार को इस विचित्रता से कौन माप सकता है ?
इस अर्थ के व्यक्त हो जाने से उसकी महत्ता नष्ट हो जाती है । इस प्रकार
अनौचित्य के कारण अद्भुतरस का समुचित परिपाक यहाँ नहीं हो सका है ।
शान्ते यथा मम चतुर्वर्गसंग्रहे—
भोगे रोगभयं सुखे क्षयभयं वित्तेऽग्निभूभृद्भयं.
दास्ये स्वामिभयं गुणे खलभयं वंशे कुयोषिद्भयम् ।
माने म्लानिभयं जये रिपुभय काये कृतान्ताद्भयं,
सर्वं नाम भवे भवेद्भयमहो वैराग्यमेवाभयम् ॥
शान्तरसौचित्यमुदाहर्तुमाह—शान्ते यथा ममेति । भोगे इति । भोगे,
रोगस्यामयस्य, भयं भीतिरसंयतभोगस्य रागकारणत्वेन सुतरां रोगसंभव
इति भावः । सुखे मोदानुभव, क्षयभयं विनाशभीतिः, सांसारिकसुखस्य
क्षणभङ्गुरत्वेनाहर्निशं तद्विनाशभीतिरस्त्येवेति भावः । वित्ते सम्पत्तावग्नि-
भूभृद्भयमग्नेः भूभृतो राज्ञश्च भयम्, अग्निदाहेन राज्ञः कोपेन च संपत्ति-
विनाशंशंकेति भावः । दास्ये भृत्यतायां स्वामिनः पत्युर्भयमातङ्कः, गुणे
दयादाक्षिण्यादौ खलस्य दुष्टस्य भयं, खलाः परनिन्दने स्वभावपटवो
भवन्तीति गुणवतोऽपि निन्दन्त्येवेति भावः । वंशे कुले, कुयोषितः कुल-

७२ औचित्यविचारचर्चा
टायाः स्त्रिया भयं, स्त्रीणां कदाचारेण कुलगरिमा विनश्यतीति भावः।
माने सम्माने, ग्लानिभयं भङ्गभीतिर्जये विजये रिपुभयं शत्रुभीतिः, काये
शरीरे, कृतान्ताद्यमाद् भयं, मृत्युभीतिरित्यर्थः । अहो इति खेदेन भवे
संसारे, सर्वं नाम निखिलसांसारिकसामग्रीजातं, भयं भयान्वितमिति
तात्पर्यं भवेत् स्यात् । केवलं वैराग्यमेवानासक्ततैवाभयं भयरहित-
मस्तीति शेषः ।
शान्तरस के औचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—शान्ते
यथा ममेति । भोगे-इति । इस असार संसार में कोई भी वस्तु भयरहित नहीं
है, क्योंकि भोग में रोग का, सुख में क्षय का, धन में अग्नि और राजा का,
नौकरी में मालिक का, गुण में निन्दकों का, कुल ( खान्दान में कुलटा स्त्रियों
का, सम्मान में उसके भंग का, विजय में शत्रु का, शरीर में मृत्यु का भय
बराबर लगा ही रहता है। केवल वैराग्य ही एक ऐसा है जो इस भय की परिधि
से बाहर है, इसलिये इसी का आश्रयण करना चाहिए यह अर्थ फलित होता है।
अत्र सकलजनाभिमतभोगसुखवित्तादीनां भयमयतया हेयतां प्रति-
पाद्य वैराग्यमेव सकलभयायासशमनमुपादेयतया यदुपन्यस्तं तेन शान्त-
रसस्य निरर्गलमार्गवितरणमुचिततरमुपदिष्टं भवति ।
अत्रोक्तपद्ये सकलजनाभिमतभोगसुखवित्तादीनां सम्पूर्णमानवानु-
मोदितभोगमोदधनप्रभृतीनां भयमयतया भीतिस्वरूपतया, हेयतां
त्याज्यतां, प्रतिपाद्य वर्णयित्वा, सकलभयायासशमनं निःशेषभीति-
विनाशकं, वैराग्यमेवोपादेयतया ग्राह्यतया, यदुपन्यस्तं यदभिहितं, तेन
तदभिधानेन, शान्तरसस्य, निरर्गलमार्गवितरणमनवरुद्धपथोप्लब्धि-
रुचिततरं समुचितरूपेणोपदिष्टं प्रतिपादितं भवति ।
इस पद्य में सभी मानवों से अभिनन्दित भोग, सुख, धन, आदि की भयप्रद
होने के कारण त्याज्यता दिखाकर, सभी भयों के संहारक के रूप में वैराग्य की
जो ग्राह्यता प्रतिपादित की गयी है उससे शान्तरस का मार्ग अधिक प्रशस्त
होता हुआ-सा प्रतीत होता है, वस्तुतः शान्तरस के औचित्य का यहाँ बहुत ही
सुन्दर समावेश किया गया है ।
यथा वा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
कुसुमशयनं पाषाणो वा प्रियं भवनं वनं,
प्रतनु, मसृणस्पर्शं वासस्त्वगप्यथ तारवी ।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७३
सरसमशनं कुल्माषो वा धनानि तृणानि वा,
शमसुखसुधापानक्षब्ये समं हि महात्मनाम् ॥
शान्तरसौचित्यस्य द्वितीयमुदाहरणमुपस्थापयितुमाह—यथा वा
ममेति । कुसुमेति । कुसुमशयनं पुष्पशय्या, वा अथवा, पाषाणः कर्कशशिला,
प्रियं स्पृहणीयं, भवनमट्टालिकाऽथवाऽरक्षितं वनं, प्रतनु सूक्ष्मसूत्रमयं,
मसृणस्पर्शं कोमलं, वासो वस्त्रम्, अथाथवा, तरोरियं तारवी तरुसम्बन्धि-
नीति यावत्, त्वक् वल्कलं, सरसं स्निग्धं घृतादिसमन्वितमशनं भोजनं,
वा, कुल्माषो नीरसं यवपिष्टं, धनानि सम्पत्तयो वाऽथवा, तृणानि निः-
सारघासादीनि, महात्मनां जीवन्मुक्तानां, शमस्य शान्तेर्यत्सुखं तदेव
सुधाऽमृतं तस्याः पानेन क्षैब्ये सति उन्मत्ततायां सत्यां, समं तुल्यं, सर्वं
पूर्वोक्तमिति भावः ।
शान्तरसौचित्य का दूसरा उदाहरण दिखलाने के लिये कहा गया है—यथा
वा ममेति । कुसुमेति । उन महात्माओं के लिये (जो कि घृणा और आकर्षण
भी परिधि से बाहर हैं तथा शान्तिसुखरूप अमृत के पान से उन्मत्त से हो रहे
हैं) कोई भी वस्तु विशिष्ट या निकृष्ट नहीं होती, उनके लिये तो सुखद अट्टा-
लिका हो या दुःखप्रद सघन कानन कोमल और महीन पट्टवस्त्र हो या रुखड़े
वल्कल, स्निग्ध भोजन हो या शुष्क कदन्न, धन हो या तृण, सभी बराबर ही
मूल्य रखते हैं ।
अत्र सकलविकल्पतल्परहिताभेदावभाससमानात्मतत्त्वविश्रान्तिजनित-
सर्वसाम्यसमुल्लसितशमसुखपीयूषपानोदितनित्यानन्दघूर्णमानमानसानां
प्रियाप्रियसुखदुःखादिषु महतां सदृशी प्रतिपत्तिरिति जीवन्मुक्तिसमु-
चितमभिहितम् ।
अत्रोक्तपद्ये, सकलेन सर्वविधेन, विकल्पतल्पेन विकल्पास्पदेन, द्वैत-
भावमिश्रितकल्पनयेति यावत्, रहितमत एवाभेदेन सकलपदार्थाभिन्न-
तया योऽवभासः प्रतीतिः, तत्समानं तत्तुल्यं, यदात्मतत्त्वं, तत्र या
विश्रान्तिः स्थितिस्तज्जनितं तदुत्पन्नं, यत्सर्वसाम्यं सर्वसाधारण्यं, तेन
समुल्लसितमुद्भासितं, यच्छमसुखं शान्तिजन्यानन्दस्तदेवामृतं, तत्पानेन
तदास्वादनेनोदितः समुत्पन्नः, यो नित्यानन्दः शाश्वतिकानन्दस्तेन घूर्ण-
मानं मत्ततामाश्रयमाणं, मानसं चित्तं, येषान्तेषां महतां महापुरुषाणां,
प्रियाप्रियसुखदुःखादिष्वनुरक्तिविरक्तिकारणेध्विति भावः, सदृशी समानेव,

७४ औचित्यविचारचर्चा
प्रतिपत्तिज्ञानमिति, जीवन्मुक्तिसमुचितं जीवन्मुक्तावस्थानुरूपम्, अभिहितं
प्रतिपादितम्।
इस पद्य में विकल्परहित समता के ज्ञान से परिपूर्ण आत्मतत्त्व में विचरण-
करने से उत्पन्न शान्ति-सुधा के आस्वादन से मदमत्त महात्माओं का जा अनु-
रक्तिविरक्तिकारणीभूत सुख-दुःख आदि के विषय में तुल्यता-ज्ञान का प्रतिपादन
किया गया है, वह पूर्णतया जीवन्मुक्तावस्था के अनुकूल है। अर्थात् महात्माओं
को लक्ष्य कर जो इस तरह समदृष्टि की सर्जना की गयी है इस औचित्य से
शान्तरस पूर्ण परिपुष्ट होता हुआ सा प्रतीत होता है।
नतु यथा श्रीमदुत्पलराजस्य—
अहौ वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा,
मणौ वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा।
तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसाः,
क्वचित्पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः॥
शान्तरसानौचित्योदाहरणमुपस्थापयितुमाह-नतु यथेति। अहाविति।
अहौ सर्पे, वाऽथवा, हारे माल्ये, बलवति बलशालिनि, रिपौ शत्रौ, वा,
सुहृदि मित्रे, मणौ पद्मरागादौ, वाऽथवा, लोष्टे लौहे, कुसुमशयने पुण्य-
शय्यायां, वा दृषदि कर्कशशिलाखण्डे, तृणे निःसारघासादौ, वा, स्त्रैणे
जगदाकर्षणैककेन्द्रे स्त्रीणां समूहे, समदृशस्तुल्यदृष्टेः, “शिवशिवशिव"
इति प्रलपत उन्मत्तवदुच्चारयतो मम दिवसा दिनानि, क्वचित्कस्मिंश्चित्पु-
ण्यारण्ये पवित्रकानने, यान्तु व्यतिगच्छन्तु।
शान्त रस के अनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—नतु
यथेति। अहाविति। चाहे विषात्मक सर्प हो या शीतल पुष्पमाला बलवान् शत्रु
हो या परमप्रिय मित्र, बहुमूल्य मणि हो या नगण्य लोह, सुखद पुष्पशय्या हो
या रूखड़ा प्रस्तरखंड, तुच्छ तृण हो या विश्व का एकमात्र आकर्षण केन्द्र स्त्रियों
का समूह, सब में मेरी समान दृष्टि हो, साथ ही किसी एकान्त और पवित्र
कानन में रहकर शिव शिव जपते हुए ही मेरे दिन बीते।
अत्र जीवन्मुक्तोचितं प्रियाप्रियरागद्वेषोपशमलक्षणमोक्षक्षमं सर्व-
साम्यमहिहारसुहृदरिसमदृष्टिरूपमभिदधता क्वचित्पुण्यारण्ये यदभिहितं
तद्विकल्पप्रतिपादकमभेदवासना विरुद्धमनुचितमवभासते। धाराधिरूढ-
सर्वसाम्यविगलितभेदाभिमानग्रन्थेर्हि सर्वत्र सर्वं शिवमयं पश्यतस्तपोवने

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७५
नगरावस्करकूटे च विमलात्मलाभतृप्ततया समानदृशः क्वचित्पुण्या-
रण्यादिवचनमनुचितोच्चारणमेव ॥ १६ ॥
अत्र पद्ये, जीवन्मुक्तोचितं जीवनकालेऽपि ब्रह्मज्ञानसम्पदा यो
भवबन्धरहितः स जीवन्मुक्तस्तदनुरूपं, प्रियाप्रिययोः रागद्वेषयोश्च य
उपशमो निवृत्तिस्तत्क्षणो यो मोक्षस्तत्क्षमम्, अहिहारसुहृदरिसमदृष्टि-
रूपं सर्पमाल्यमित्रामित्रादिषु तुल्यदृष्टिस्वरूपं, सर्वसाम्यं सरलाभेदाव-
भासम्, अभिदधता प्रतिपादयता क्वचित्पुण्यारण्ये इति यदभिहितं
यत्प्रतिपादितं, विकल्पप्रतिपादकं द्वैताबोधकमत एवाभेदवासनाविरुद्धमे-
कत्वसंस्कारप्रतिकूलं, तत्कथनमनुचितमवभासते प्रतीयते । तत्र हेतुमाह-
धारेति । धाराधिरूढसर्वसाम्यविगलितभेदाभिमानग्रन्थेः प्रवाहाश्रितसम-
भावविनष्टभेदाहङ्कारस्य, हीति निश्चयेन, सर्वत्र सर्वं निखिलं, शिवमयं
कल्याणमयं, पश्यतोऽवलोकयतः, तपोवने पावनकानने, नगरावस्करकूटे
पुरविष्ठासमुदाये, च, विमलात्मलाभतृप्ततया निर्मलात्मतत्त्वज्ञानसन्तुष्ट-
तया, समानदृशः समदृष्टेः, क्वचित्पुण्यारण्यादिवचनं "क्वचित्पुण्यारण्ये"-
इत्याकारकोक्तिरनुचितोच्चारणमेव विरुद्धकथनमेव ॥ १६ ॥
इस पद्य में जीवन्मुक्त महापुरुष के अनुरूप, प्रिय-अप्रिय, और राग-द्वेष के
प्रशमरूप मोक्ष के योग्य, सर्प और माल्य, मित्र और शत्रु में समदृष्टतारूप
सर्वसाम्य का प्रतिपादन करके "क्वचित्पुण्यारण्ये" इस अंश का जो उपाख्यान
किया गया है वह द्वैतभावप्रतिपादक है, अतएव अभेदभावना के विरोधी होने के
कारण अनुचित प्रतीत होता है क्योंकि अविच्छिन्न समभाव के प्रभाव से
जिनके मिथ्या ज्ञान की गुत्थी सुलझ चुकी है । अतएव जो समूचे जगत् को कल्याण-
मय देख रहे हैं ऐसे महात्माओं के लिये "तपोवन या नागरिक अपावन भूभाग"
दोनों के मूल्य बराबर होने चाहिये । फिर "क्वचित्पुण्यारण्ये" इस वचन के
द्वारा उनमें जो पावन-अपावन का भेदभाव उत्पन्न किया गया है वह है अयुक्त
ही नहीं अपि तु नितान्त अनुचित भी है । वस्तुतः इस कथन से शान्तरस का
पोषण न होकर शोषण हो जाता है । इसलिये यह पूर्णतया शान्तरसानौचित्य का
द्योतक है ॥ १६ ॥
यथा मधुरतिक्ताद्या रसाः कुशलयोजिताः ।
विचित्रास्वादतां यान्ति शृङ्गाराद्यास्तथा मिथः ॥ १७ ॥

७६ औचित्यविचारचर्चा
तेषां परस्पराश्लेषात्कुर्यादौचित्यरक्षणम्।
अनौचित्येन संस्पृष्टः कस्येष्टो रससङ्करः॥ १८ ॥
रससङ्करौचित्यं परिभाषितुमाह—यथा मधुरेति। यथा कुशल-
योजिताः पाकविधिज्ञजनप्रयुक्ताः मधुरतिक्ताद्या मधुराम्ललवणादिषट्-
प्रकारका रसा विचित्रास्वादतामपूर्वास्वाद्यतां, यान्ति प्राप्नुवन्ति, तथैव
शृङ्गाराद्याः शृङ्गारवीरादयोऽपि रसाः, मिथः परस्परं सम्मिलिताः,
विशिष्टानुरञ्जनप्रदा भवन्तीति भावः। (परन्तु) तेषां शृङ्गारवीरादीनां
रसानां, परस्पराश्लेषात्पारस्परिकसम्मिश्रणादौचित्यरक्षणमुक्तलक्षणौ-
चित्यस्य रक्षणं, कुर्यात्कुर्वीत। (यतो हि) अनौचित्येन संस्पृष्टः अनौ-
चित्यलेशमात्रवासितोऽपि, रससङ्करो रससम्मिश्रणं, कस्येष्टोऽभिलषितोऽपि
तु न कस्यापीति भावः।
रससंकरौचित्य की परिभाषा की जा रही है यथा मधुरेति। पाकविधि के
विशेष जानकार पाचकों के द्वारा मीठे-कड़वे रसों के सम्मिश्रण से जैसे अपूर्व
स्वाद प्राप्त होता है, वैसे ही शृङ्गार-वीर आदि रसों का संकर (मिश्रण) भी
अपूर्व आनन्द की सृष्टि कर देता है। परन्तु दो-तीन रसों का मिश्रण करते
समय औचित्यरक्षण के ऊपर बराबर ध्यान केन्द्रित रखना चाहिये, क्योंकि
औचित्य से रहित रससंकर कभी भी आनन्दप्रद नहीं हो सकता है।
रसाः कटुकमधुराम्ललवणाद्याः कुशलसूदेन वेसवारपानादिषु योजिता
विचित्रास्वादतामुपयान्ति तथैव परस्परमविरुद्धाः शृङ्गारादय इति
तेषामन्योन्यमङ्गभावयोजनायामौचित्यस्य जीवितसर्वस्वभूतस्य रक्षां
कुर्यात्। अनौचित्यरजसा रससंयोगः स्पृष्टो न कस्यचिदभिमत इत्यर्थः।
उक्तार्थमेव विवृण्वन्नाह--रसा इति। कटुकमधुराम्ललवणाद्या जिह्वा-
माध्यमेनानुभवनीया रसाः, कुशलसूदेन पाचनक्रियाभिज्ञपाचकद्वारा, वेस-
वारपानादिषु शुण्ठ्यादिचूर्णघटितपेयविशेषेषु, योजिताः सम्मेलिताः, यथा
विचित्रास्वादतामपूर्वास्वादनीयतामुपयान्ति गच्छन्ति, तथैव परस्परम-
न्योन्यमविरुद्धा विरोधभावरहिताः शृङ्गारादयः शृङ्गार-वीर-हासादयो
हृदयमाध्यमेनानुभवनीया रसाः, इति तेषां रसानामन्योऽन्यं परस्परमङ्ग-
भावयोजनायामङ्गाङ्गिभावरूपेण सम्मेलनकाले, जीवितसर्वस्वस्य प्राणाधा-
यकस्यौचित्यस्यानुरूपभावस्य रक्षां कुर्याद्रक्षणं विदध्यात्। (यतो हि)

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७७
अनौचित्यरजसाऽनौचित्यकणमात्रेणापि, स्पृष्टः संपृक्तो रससंयोगो रस-
सङ्करो, न कस्यचित्कस्याप्यभिगतोऽभीष्ट इत्यर्थः ।
पूर्वोक्त कारिका की ही व्याख्या की जा रही है - रसा इति। मीठा, खट्टा,
कड़वा आदि रस ( जिनके प्रत्यक्षीकरण का माध्यम जिह्वा है ) भी कुशल-पाचक
के द्वारा वेसवार ( शुंठीमिश्रित पानकविशेष ) के पान में मिश्रित होकर अपूर्व
स्वाद प्रदान करता है वैसे ही परस्पर अविरुद्ध शृङ्गारादिरस ( जिनके प्रत्यक्षी-
करण का माध्यम हृदय है ) के अङ्गाङ्गिभाव की योजना में प्राणस्वरूप औचित्य
की रक्षा करनी ही चाहिये, क्योंकि अनौचित्य की छाया भी पड़ जाने पर रस-
सङ्कर अपनी महिमा खो बैठता है ।
रससङ्करौचित्ये शान्तशृङ्गारयोरङ्गाङ्गिभावो यथा भगवतो
महर्षेर्व्यासस्य-
सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः ।
किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्ग-भङ्गिलो लं हि जीवितम् ॥
रससङ्करौचित्ये प्रस्तुते प्रथमं शान्तशृङ्गारयोः सङ्करस्योदाहरणं
प्रदर्शयितुमाह-यथा भगवतो महर्षेर्व्यासस्येति । सत्यमिति । रामा नार्यः,
सत्यं वस्तुतो, मनोरमा मनोमोदहेतवः, विभूतयः सांसारिकैश्वर्याणि, रम्या
मनोरमा इत्यपि सत्यमेव, किन्तु, जीवितं जीवनं, हि निश्चयेन, मत्ताया
मदव्याघूर्णितलोचनायाः, अङ्गनाया रमण्याः, अपाङ्गस्य नेत्रकोणभागस्य,
भङ्गिवत्कटाक्षवदिति यावल्लोलं चञ्चलमचिरव्यापीति भावो वर्तते
इति शेषः ।
शान्त शृङ्गार के अङ्गाङ्गिभाव से सम्पन्न रससंकर का उदाहरण दिखाने
के लिए कहा गया है यथा भगवतो व्यासस्येति । सत्यमिति । यह सत्य है कि
सुन्दरियाँ पुरुषों के चित्त को आनन्द प्रदान करती हैं और यह भी सत्य है कि
सांसारिक ऐश्वर्य उपभोग करने के योग्य है, परन्तु मनुष्य का जीवन ही मदमत्त-
कामिनी की अपाङ्गवीक्षणशैली के समान अत्यन्त अञ्चल ( अचिरस्थायी ) है ।
इससे यह व्यक्त होता है कि सांसारिक सुख का चिन्तन छोड़कर आध्यात्मिक
चिंतन ही उचित है ।
अत्र भगवता जन्तुहिताभिनिविष्टेन मोक्षक्षमोपदेशोऽङ्गिनः शान्त-
रसस्य रागिजनानिष्टत्वात्सकलजनमनः प्रह्लादने बालगुडजिह्विकया