सम्राट अशोक के अभिलेख (शिलालेख, स्तम्भलेख एवं गुहालेख - मूल प्राकृत, ब्राह्मी एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Inscriptions of Emperor Ashoka with Hindi Commentary
देवानांप्रिय प्रियदर्शी सम्राट अशोक (सम्पादक: जनार्दन भट्ट) द्वारा
... wait! Is that नहीं-जड़ियाँorयहाँ-जड़ियाँ? Wait! Look at नहीं: Letters: न ह ीं? Wait! Look at the first letter: Is it त थ ा? तथा? Wait! Look at: ओसुढानि = ओषधियाँ।Then:[...] तथा जड़ियाँ।? NO! Let's read very carefully: ओ स ु ढा नि = ओ ष धि याँ ।Next word:गं ध म ा द क? No. Wait, let's look at the letters: Is it संस्कृत नहीं? No. Let's look at: ओसुढानि = ओषधियाँ।Then:[ ? ] नहीं-जड़ियाँ।Wait, look at the word beforeनहीं: Could it be दवाइयां नहीं-जड़ियाँ? No. Wait, let's look at the third word: नहींhasनandहwithी? Wait! The word is तथा! Look at it: It's त(ta),थwithा(thaa)!तथा! WAIT! Is it तथा`?
No
सप्त स्तम्भलेख, लघु शिलालेख (मास्की, भाब्रू), गुहालेख व उपसंहार
.
Line 17:
(अन्यो नानार्थो भवति-नि० १.६) (कर्म कस्मात्, क्रियत इति सतः-नि०
Line 18:
३.१)। पालि-अञ्ञो। कम्मं।
Line 19:
• सूस्रूसा = आराधना। कहना मानना। सं.- शुश्रूषा
Line 20:
'शुश्रूषापारचर्यानोपवित्तिव्यासपारीत्ययः' (अभिधान० ३.४१७)। 'शुश्रूषा श्रोतु
Line 21:
चैव ग्रहणं धारणं तथा' (अभिधान० २.३९०)। पालि - सुस्सूसा।
Line 22:
• मितसंस्तुतज्ञातीनं बाम्हणसमणानं = मित्रों, परिचितों, संबंधियों और
Line 23:
ब्राह्मणों तथा श्रमणों को। सं.- मित्रम् (मेद्यति खिद्यति इति)। मित्र-निधीयते
Wait, look at line 23-24:
मित्रम् (मेद्यति खिद्यति इति)। 'मित्र-निधीयते
Wait, does line 23 have a quote?
मित्रम् (मेद्यति खिद्यति इति)। 'मित्र-निधीयते or मित्र-निधीयते?
In line 23: `सं.- मित्रम् (मेद्यति खिद्यति
Here is the complete, line-by-line transcription of both pages from the image:
[पृष्ठ ७६]
७६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• विमानदसणा = देवयान दिखलाने से। सं. - विमानदर्शनात्। (विमानं-
विगतं मानमुपमा यस्य। देवयानम्।)
• हस्तिदसणा = हाथी दिखलाने से। सं. - हस्तिदर्शनात्। पालि-हत्थी-
दस्सनं।
• अगिखंधानि = आग की मशालों को। सं. - अग्निस्कन्धान्। 'स्कन्धाग्निः
स्थूलशाखानिश्रिताग्निस्तु भवेत्समः' (हारा० २०४)। 'स्कन्धः-प्रकाण्डे
आरुहत्तंसं। अंसे, वृक्षस्य काण्डे, नृपे, व्यूहे, युद्धे, समूहे, इत्यादि
(शब्द०)। (अग्निः - अञ्चति ऊर्ध्वं गच्छतीति) (स्कन्धः - स्कन्दते
आरुह्यतेऽसौ सुखेन शाखया वा)। पालि-अग्गिक्खन्धो।
• रुपानि = दृश्य। सं. - रूपाणि। (रूपं रोच
७८ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• आदिकरे = पहल करने वाला। सं.-आदिकरः। पालि-आदि (प्रथम्-आदिकम्)।
• कचंति = करता है। सं.-करोति। पालि-करोति।
• ममया = मेरे द्वारा। सं.-मया। पालि-मया।
• ममा = मेरे। सं.-मम। पालि-मम।
• नतानं = नाती। सं.-नप्तारः। 'नप्ता पौत्रः सुपुत्रयः' (अनेकार्थ० ३.३९९)।
• पलं = परा। आगे। सं.-परम्। पालि-परं।
• अपतिये = संतान। सं.-अपत्यम्। (न पतति वंशो यस्मात्)। 'अपत्यं पततिने पित्तुरंगजेन। पुत्रदुहितृभ्ये सन्ताने' (शब्द०)।
• आवकपं = कल्पान्त तक। सं.-यावत्कल्पम्।
• अनुवत्तिसंति = अनुवर्तन करेंगे। सं.-अनुवर्त्तिष्यन्ते।
• सुकटं = पुण्य का काम। सं.-सुकृतम्। 'सुकृतं पुण्ये, धर्मे, शुभे
द्धम्-बध्यते स्म इति। बन्धयुक्तं, नियमितम्। पालि-बन्धनां।)"
Wait, let's look at the first word of L17:
"(बद्धम्-बध्यते स्म इति। बन्धयुक्तं, नियमितम्। पालि-बन्धनं।)"
Wait, is it "पालि-बन्धनां" or "पालि-बन्धनं"?
In L18: "पालि-बन्धनं।"
Check L21:
"• मोखाये = रिहाई के लिए। सं.- मोक्षाय। (मोक्षः-मोक्ष्यते दुःखमनेनेति।"
Wait, look at end of L21:
"दुःखमनेनेति।" - yes, 'दुः' 'ख' 'म' 'ने' 'ने' 'ति'।
Check L22:
"'मोक्षो निःश्रेयसे वृक्षाद्विशेषे मोचने मृता' (अनेकार्थ० २.५७३)।"
Wait, is it "मृता" or "स्मृतः"?
Look at L22: "मोचने" then "मृ" "तौ"? No, "स्मृतः"!
'स्' 'मृ' 'तः'!
"मोचने स्मृतः" - in Sanskrit lexicons: '...मोचने स्मृतः'।
Yes, 'स्मृतः'!
Check L24:
"• एवं अनुबंधा = इस
).
Let's transcribe every single word and line accurately.
Let's read Page 82 in detail:
Header:
८२ / सम्राट अशोक के अभिलेख
Lines on Page 82:
• वयसि = पशुशाला में। सं.- व्रजे। (व्रजः-व्रजन्ति सहोभूय गावश्चा
गोष्ठम् ।) । 'व्रजः समूहे, गोष्ठे, पथि, मधुरासमीपस्थे देशभेदे च' (शब्द०)।
'प्रजन्त्यस्माद् गाव इति व्रजो घोषः गोवाटो वा उच्यते।' (उद्ग) [or (उद्व) / (उद्ग०)]
Let's look closely at '(उद्ग)' or '(उद्द)' or '(उद्ध)'?
It looks like '(उद्द)' or '(उद्ध)' or '(उ०)'?
Wait, "उज्ज्वलदत्तः"? "उणादिसूत्रवृत्ति" by Ujjvaladatta: (उज्ज्व०) or (उद्ग)?
Wait, look at the letters: 'उ' 'द्' 'ग' -> wait, it's (उज्ज्व)? No, look at: (उ०)?
Let's check the letters: '(' then 'उ' then 'द्' with something below? 'द्व'?
Wait, let's zoom in on: (उ... )
Letters: ( then उ द् `
८४ / सम्राट् अशोक के अभिलेख
भवेत्। स भावः कथ्यते सद्भिस् तस्योत्कर्षः रसः स्मृतः' (हल्युध० १०)।
पालि-भावो (भावः)। सुद्धि (शुद्धिः)।
• उचावचछंदो = नाना प्रकार की इच्छाओं वाले। सं.- उच्चावच्छन्दाः
(उच्चावचः -उदक् च अवाक् च। अनेकप्रकारः)। 'उच्चावचं विघेमद्गदं
(अमर० ३.१.१००)। 'छन्दोऽभिप्राय आकूतं मतमन्वाशया अपि।
(अभिधान० ६.१३८२)। पालि-उच्चावचो (उच्चावचः)। छन्दो (छन्दः)।
• उचावचरागो = नाना प्रकार की आसक्तियों वाले। सं.- उच्चावचरागः।
'रागोऽनुरागोऽनुरक्तिः' (अभिधान० २.२९६)। पालि -रागो (रागः)।
• कासंति = करेंगे। सं.- करिष्यन्ति।
• कतज्ञता = कृतज्ञता। सं.- कृतज्ञता। 'कृतज्ञः -कृतं कृतोपकारं जानाति'
(शब्द०)। पालि-कतञ्ञुता।
• दढभत्तिता = निश्चल भक्ति। सं.- दृढभक्तित्ता। दृढ= 'प्रगाढं 'दृढः शक्तो
भृशो स्थूले' (अनेकार्थ० २.१४४)। 'भक्तिः -सेवायाम् आराधनेयाम्
तदेकाग्रचित्तवृत्तिविशेषे।' (शब्द०)। (भक्तिः -भज्यते इति। अनुरागविशेषः
श्रद्धा।)। पालि-दळ्हो (दृढ)। भत्ति (भक्तिः)।
• निचा = नीचा। सं.- नीचाः। निचः - निकृष्टमों लक्ष्मीं चमति। प्रमने,
निमे, वासमे च। (शब्द०)। 'नीचः पामरखर्वयोः' (अनेकार्थ० २.७३)
(नीचः -निकृष्टतमों शोभां चिनोती)।
• बाढं = निश्चय ही। सं.- बाढम्। 'बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः' (अमर०
३.११.११७)। पालि-बाळ्हं (=exceedingly) [Childers]
गिरनार शिला : अष्टम अभिलेख
• विहारयातां = विहारयात्रा पर। सं.- विहारयात्राम्। विहारस्तु जिनालयै,
लीलयां भ्रमणं स्कन्धै।' (अनेकार्थ० ३.२२०३)। 'गमत्तोसव्योद्योर्यात्रा
(त्रिकाण्ड० ३.१२२)। पालि -विहारो (विहारः)। यात्रा (यात्रा)।
• अयासु = जाया करते थे। सं.- न्ययासुः, नियायिपुः। (लुङ् लकार)।
• मगया = आखेट। सं.- मृगया (मृग्यन्ते पश्वोऽस्यामिति)। 'मृगया-मृग
याट्यन्था। (शिकार)। पशुवध्यच्छले व्यापारं आखेटकं। (शब्द०)।
पालि-मिगवं (मृगवः)।
• अभीरमकनि = आमोद-प्रमोद। सं.- आभिरमकाणि। पालि-अभिरमणं
(अभिरम्यः)।
शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन / ८५
• अभुंसु = होते थे। सं.- अभूवन्।
• संतो = हुआ हुआ। सं.- सन्। पालि-संतो (सन्)।
• अयाय = गया। सं.- इयाय।
• संबोधिं = बोधगया को। सं.- सम्बोधिम्। पालि-संबोधि (=perfect
knowledge or enlightenment) (Childers).
• धंमयाता = धर्मयात्रा। सं.- धर्मयात्रा।
• हिरण्यपटिविधानो = सुवर्ण से पोषण। सं.- हिरण्यप्रतिविधानम्।
(हिरण्यम् - ध्रियत आयम्यमानमिति वा, ह्रियते जनैरुज्ज्वलमिति वा, हर्यतेर्वा
स्यात्तन्नामकरणैः। हिरण्यं हितरमणं युम्मर्म्य-वैभवम्वा अपि' (अमर० २.९४७)।
२.१०)। 'हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमह्रै-वैभवम्वा अपि' (अमर० २.९.४७)।
'प्रतिविधानं प्रतीकारः' (शब्द०)। पालि-हिरञ्ञं (हिरण्यम्)।
• जानपदस य जनस = जनपद के लोगों का। सं.- जानपदस्य च जनस्य।
जनपद - जनपदे भवः, तत आगतो वा। देशे। (शब्द०)। (जानपदः -जानेन
जनपदः -जनाः पद्यन्ते गच्छन्ति यत्र। देशे। (शब्द०)। (जानपदः -जानेन
उत्पन्ना पद्यते, जनपदे भवः इति वा।)। 'त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं
त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥' (चाणक्य० ३१)।
पालि-जानपदो (जनपदः)। जनपदो (जनपदः)।
• धंमपरिपुछा = धर्म-संबंधी परिप्रश्ना सं.-धर्मपरिपृच्छा। पालि-परिपुच्छा
(परिपृच्छा)।
• तदोपया = इस (अवसर) के अनुकूल। सं.- तदुपगा।
• भूय रती = अधिक आनंद। सं.- भूयः रतिः। 'भूयः-अतिशयेन बहुः।
बहूतरं।' 'रतिः रागं' (शब्द०)। (भूयः-अतिशयेन बहु)। (रतिः -रम्यते अनया
इति। प्रीतिः।)। सब्वदानं धम्मदानं जिनाति। सब्बं रसं धम्मरसो जिनाति॥ सब्वं
रतिं धम्मरती जिनाति। तण्हक्खयो सब्वदुक्खं जिनाति॥ (सद्धम्म० Ch.
XI.२०)। पालि-रति (रतिः)।
• भागे = भाग। सं.-भागः (भज्यते इति। अंशः।) (अथवा) ऐश्वर्य-समूह।
सं.-भागः (भगनाम् ऐश्वर्यानाम् समूहः इति।)
गिरनार शिला : नवम अभिलेख
• एव = ऐसा। सं.- एवम्। पालि-एवं।
पृष्ठ ८६
८६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• मंगले = मङ्गल (मङ्गलाचार)। सं.- मङ्गलम्। (मङ्गं नितरामशुभमर्द्दति,
गिरत्यपनयतीति वा -नि० ९.१४। (अथवा, मङ्गति विस्तार्य सर्पति, पद्यतेऽनेन
दुष्टदुर्मनस्तन्नाशयतीति आरेष्टम् । कुलकम्।) । 'मङ्गलं शुभे' (त्रिकाण्ड०
३.२५८)। 'मङ्गलम् अभीष्टार्थसिद्धिं' (शब्द०)। 'कल्याणं मङ्गलं श्रेमं क्षेमं शातं शुभं
शिवं शुभम्' (वैजय०)। पालि-मङ्गलं।
• आवाधेषु = रोगों के समय। सं.- आबाधेषु। आबाधः -क्लेश, कष्ट।
छड्छाड, हानि। (शब्द०)। पालि -आबाधो (आबाधः)।
• आवाहविवाहेसु = पुत्रो, पुत्रियों के परिणय के समय। (आवाह-कन्या
संस्कार करना। विवाह-कन्या-दान करना।) सं.- आवाहविवाहेषु।
'आवाहविवाहाभ्यां वा कृत्वा स्वांगमसंतोषयुतान् नयेत्।' (कौटिल्य -१.६)।
पालि-आवाहो (आवाहः)। विवाहो (विवाहः)।
• पुतालाभेसु = पुत्र-प्राप्ति के समय। सं. - पुत्रलाभेषु। पालि-लाभो (लाभः)।
• पवासासि = परदेस जाते समय। सं.- प्रवासे। (प्रवसत्यस्मिन्निति प्रवाशो
देशान्तरम्। प्रपूर्वाद्विच्प्रत्ययौ ।-उपसर्गगणो, प्रथम खंड, पृ.४४) । 'प्रवासः
विदेशवासं' (शब्द०)। पालि-पवासो (प्रवासः)।
• एत तु = पर इन (अवसरों) पर। सं.- अत्र तु। पालि -अत्र। अथवा [तु]
• महिडायो = महिलाएँ। सं.- महिलाः। (महिला - मह्यते इती। स्त्रीमात्रम्)
'महिला मार्या मुग्धायाम्' (अनेकार्थ० ३.१२७७)। 'महिला, महुला -योषिति'
(शब्द०)। पालि-महिला (महिला)।
• बहुविधं = बहुत प्रकार के। सं.- बहुविधम्। पालि-बहुविधो (बहुविधः)।
• खुदं = तुच्छ। घटिया। सं.- क्षुद्रम्। 'क्षुद्रो दरिद्र कृपणे
निकृष्टेऽल्पशत्रुसंज्ञयोः' (अनेकार्थ० २.४१०)। पालि-खुद्दो (क्षुद्रः)।
• निरथं = निरर्थक। सं.- निरर्थकम्। (निर्गताऽर्थो यस्मात्)। पालि-निरत्थो
(निरर्थः)।
• अपफलं = अल्प फल देने वाला। सं.- अल्पफलम्।
• खो = निश्चय ही। सं.- खलु। 'खलु प्रगे, सान्वने, वीप्सायां, माने,
निषेधे, अनुनये, वाक्यस्य भूषापूरणयोः, निश्चये, हेतौ च।' (शब्द०)।
पालि-खलु।
• एतारिसं = ऐसा। सं.- एतादृशम्। पालि -एतादिसो। एतारिसो।
(एतादृशः)।
पृष्ठ ८७
शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन / ८७
• ततेत = उसमें यह होता है। सं.- तत्रैतत्। पालि-तत्र। तथा। एतद्
(एतत्)।
• दासभतकम्हि = दासों और भृत्यों के प्रति । सं.- दासभृतकेषु। (दासो
ह्यस्तने, उपास्यतेति कर्माणि - नि० २.१७)। (अथवा, दायन्ते दीयते
भृत्यैर्भृत्यादिकं यस्मै सः।) 'दासः प्रेष्यः परिकरन्डो भुजिष्यपरिकर्मिणौ परावः
पराणपुत्रादः परगाजः परेषितः॥' (अभिधान० ३.३६०-३६१)। 'भृतको
भृतिभुक्कन्करों वेतनोपजीवि सः।' (अमर० २.९८३)। पालि-दासो (दासः)।
भतको (भृतकः)।
• सम्मप्रतिपत्ती = शिष्ट व्यवहार। सं.- सम्यक्प्रतिपत्तिः। (सम्यक्-अर्यन सह
सम्प्रतिपत्ति सङ्खच्यते इति। सङ्गतः।) । (प्रतिपत्तिः-प्रतिपद्यनमिति। प्राप्तव्यम्।
'प्रवृत्तियाम्' प्रत्यर्थो यदि तं प्रतिपद्यते सा तु सम्प्रतिपत्तिः स्यात्' । (शब्द०)।
पालि-सम्मा (सम्यक्)। पटिपत्ति (प्रतिपत्तिः)।
• गुरुनं = गुरुजनों के प्रति। सं.- गुरूणाम्। (गुरुः-गीयते सूयते
देवाग्न्यर्चनगुर्वादयभिः, गुणाति उपदिशति वा।) 'गुरुः-नितरत्यानं गुणाति
उपदिशति वा धर्मम्' (शब्द०)। 'गुख्यमोंपदेशकः' (अभिधान० १.७७)।
'मातामही मातुलानी तथा मातृष्व सोदरा। श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च
गुरवः स्त्रियः॥' पालि-गुरु (गुरुः)।
• अपचिति = आदर का भाव। सं.-अपचितिः। 'अपचितिः -पूजायां, हानी
व्ययाप्याञ्च' (शब्द०)। पालि-अपचिती।
• वतव्यं = कहना चाहिए। सं.- वक्तव्यम्। पालि-वत्तब्बं।
• स्वामिकेन = स्वामी से। सं.- स्वामिकेन। 'स्वामी प्रभौ गृहे।' (अनेकार्थ०
२.३०२)। 'स्वामी अधिपतौ, ईश्वरे च' (शब्द०)। पालि-सामिको
(स्वामिकः)।
• निव्तानय = सिद्धि। सं.- निष्ठानम्। 'निष्ठानं तु तेमनं स्यात्'
(अभिधान० ३.३९९)। (निष्ठा-नितरां स्थितिः)। पालि-निट्ठानं (निष्ठानम्)
=accomplishment, completion (Childers).
• अस्ता = है। सं.- अस्ति। पालि-अत्थि।
• अनुग्रहो = अनुग्रह। सं.- अनुग्रहः। 'अनुग्रहोऽभ्युपपत्तिः' (अभिधान०
६.१५०८)। 'अनुग्रहोः अभीष्टसम्पादनलक्षणे प्रसादे, आनुकूल्ये।' (शब्द०)।
पालि-अनुग्गहो (अनुग्रहः)।
८८ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• सुहृदयेन = सहानुभूति रखने वाले के द्वारा। सं.- सुहृदयेन। 'सुहृदयः-
सुष्ठु हृदयं यस्य। प्रयत्नसम्पन्नः।' (शब्द०)। पालि-सुहृदयो (सुहृदयः)।
• सहायेन = सहायक द्वारा। सं.- सहायेन। (सहायः-सह एति इति
सहायः। अनुकूलः।) पालि-सहाये (सहायः)।
• ओवादितव्य = दृढ़तापूर्वक कहना चाहिए। सं.- अववदितव्यम्।
(कार्यमवलम्ब्य वादो वदनं कथनमुपवादः)। 'अववादः-निन्यायाम्, विश्वस्ते,
आज्ञायाम्, अववचने च।' (शब्द०)। 'अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च
तत्' (अमर०)। 'अवः सान्त्वन इति षड्गविणयः' (उपसर्गार्थ-द्वितीय
खंड, पृ.३०१)। पालि-ओवदति (अववदति)।
• पकरणे = मामले में। सं.- प्रकरणे। 'प्रकथं स्यात्सत्त्वार्थे' (अनेकार्थ०
[L
..."
Wait, what is that word? Let's check "गृहस्थ" definition:
"गृहस्थः-गृहे वसन् तिष्ठति"?
Look at the characters:
ग, ृ, हे
then:
र / स / व ?
There is a matra 'ा' and then 'स'?
Wait, "गृहे वास तिष्ठति"? No, "गृहे वा स तिष्ठति" or "गृहे रात्रौ तिष्ठति"?
Wait, look at "रापु":
First letter: looks like 'र' with 'ा' -> 'रा' or 'स' with 'ा' -> 'सा' or 'ग' with 'ा' -> 'गा'?
Second letter: 'र' or 'ध' or 'प'? It has 'ु' below: 'तु' or 'धु' or 'पु'?
Wait! Could it be "गृहे साधु तिष्ठति"?
Wait, in Sanskrit: "गृहे साधु तिष्ठतीति गृहस्थः"? No, "साधु" is used in etymologies when forming words with affixes, but गृहस्थ is from 'सुपि स्थः' (क प्रत्यय).
Wait, look at: "गृहे दारैः सह तिष्ठति"? No.
Could it be "गृहे रतः तिष्ठति"?
Wait, let's look at the next line:
"अभिसम्पद्यते । (छान्दो०) । पालि-घरवासा (गृहवासः)।"
- is itनिक्षीयतेorनिचीयते? "निचीयते इति" -> grammatically निकायः = नि + चि + घञ्, so "निचीयते इति"! Look at the text: निचीयते! Yes, चwith dirgha ee!निचीयते इति।`
Next heading:
शाहबाजगढ़ी शिला : त्रयोदश अभिलेख
• कलिङ्गा = कलिंग देश (अथवा कलिंग देश के निवासी)। सं.-कलिङ्गाः।
'कलिङ्गु -पु. जगन्नाथात् पूर्वनिणे कृष्णातीरान्तरं शिले! कलिङ्गदेशः सप्रोक्तः'
इन्दुप्रतंदर्शी। (शब्द०)। [तंत्रों में कलिंग देश का वर्णन इस प्रकार से किया गया
है-'जगन्नाथात्समाभ्य कृष्णातीरान्तः प्रिये। कलिङ्गदेशः समाख्यातो
वाममार्गपरायणः॥'] पालि-कलिङ्गा (कलिङ्गाः, कलिङ्गः)।
Wait, let's look at:
'कलिङ्गु -पु. -> कलिङ्गः -पु. or कलिङ्ग -पु.? Looks like कलिङ्ग -पु.
पूर्वनिणे -> पूर्वनिणे or पूर्वभागे? Looks like पूर्वभागे or पूर्वनिणे? Let's check:
"
Here is the complete and accurate transcription of the text from both pages (Page 94 and Page 95) of the book सम्राट अशोक के अभिलेख:
[पृष्ठ ९४]
९४ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• हते = मारे गये। सं.-हतम्। (हत - 'नाशितो। प्रतिहते, प्रतिरुद्धे, आशारहिते, गुणिते चा' (शब्द०)। पालि-हतो (हतः)।
• बहुतवकं = (उससे) कई गुना। सं.-बहुतावकम्। पालि-बहु (बहु)। तावतकं (तावकः)।
• मृटे = मर गये। सं.-मृताम्। 'मृतं मृतौ याचिते च' (अनेकार्थ० २.२०१)। पालि-मतो (मृतः)।
• ततो पच = उसके पश्चात। सं.-ततः पश्चात्। 'पश्चात् प्रतीच्यां चरमे' (अनेकार्थ० १७९२)। पालि-ततो (ततः)। पच्छा (पश्चात्)।
• अधुन = अब। सं.-अधुना (अस्मिन्काले)। 'साम्प्रतमधुनेदानीं सम्प्रति' (अभिधान० ६.१५३०)। पालि-अधुना
९६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
९६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• व्यसन = विपत्ति। सं.-व्यसनम्। 'स सुहृद् व्यसने यः स्यात्' (पञ्च०
१.३३७)। 'व्यसनं विपत्तौ, भ्रंशे, कामजाते, कोपजाते च स्त्रीसम्भवापन्नादौ
दोषे, दैवादिकृते उपद्रवे च' (शब्द०)। पालि -व्यसनं, व्यसन।
• अपग्रथो = आयातः। सं.-अपग्रथः।
• प्रतिभागं = भागीदारी। सं.-प्रतिभागः। पालि -पटिभागो (परंतु इसका
अर्थ भिन्न है। संज्ञा होने पर -'शत्रु'। विशेषण होने पर -'समान, सदृश')।
• सवमनुशानं = सब मनुष्यों की। सं.-सर्वमनुष्याणाम्। (मनुष्यः मानवे
जातिभेदे' -शब्द०)। पालि-सब्वो (सर्वः)। मनुस्सो (मनुष्यः)।
• एकतरे पि प्रपडसि = किसी न किसी संप्रदाय में। सं.-एकतरे अपि
पाषण्डे।
• यमत्रे = जितने भी। सं.-यन्मात्रः।
• अपकरेति = अपकार करे। सं.-अपकुर्यात्। पालि -अपकरोति
(अपकरोतीति)।
• खमितवियमते = (देवानांप्रिय के) मत में क्षमा कर देना चाहिए।
सं.-क्षन्तव्यमेतन्मते। पालि-खमितब्बो (क्षन्तव्यः)। मतं (मतम्)।
• शक्यं = शक्य। सं.-शक्यम्। 'शक्य - समर्थनीये, साधयितुं योग्ये'
(शब्द०)।
• क्षमनवे = क्षमा करने के लिए। सं.-क्षमणाय। (क्षमा - 'वादो यद्यद्यालिके
चैव दुःखे चोत्पादिते क्वचित्। न क्रुध्यति न वा हन्ति सा क्षमा
परिकीर्तिता ॥ - एकादशी०)। पालि -खमनं (क्षमणम्)।
• अटवि = अटवी-निवासी। वनवासी। सं.-अटव्याः (=अटवीवासिनः)।
'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' (अमर० २.३२७)। पालि-अटवी
(अटवी)।
• अनुनेति = अनुग्रह करता है। सं.-अनुगृह्णाति (=अनुकूल्याय प्रेरयति)।
पालि-अनुनेओ (अनुनेयः)।
• अनुनिजपेति = (अपने विचारों में) ढालता है। सं.-अनुध्यापयति।
• अनुतपे पि = संतप्तित होने पर भी। सं.-अनुतापे अपि। पालि-अनुतापो
(अनुतापः)।
• प्रभवे = प्रभाव। शक्ति। सं.-प्रभावः। 'प्रभावस्तेजसि शक्तौ'
(अनेकार्थ० ३.१३०४)। पालि-प्पभावो।
शिला अभिलेख : शब्द-विवेचन / ९७
शिला अभिलेख : शब्द-विवेचन / ९७
• वुचति तेषु = उनको कहा जाता है। सं.-उच्यते तेभ्यः। पालि -वुच्चति
(उच्यते)। तेसं (तेभ्यः)।
• अवत्रपेयु = लज्जित हों। सं.-अवत्रपेरन्। [अथवा, अपत्रपेरन्
(अप - √त्रप् से निष्पन्न) = लज्जा के मारे सिर झुका लेना। 'न चात्मनापत्रपते
नृशंसः न सः सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत' (महाभा०)।
• हंञेयुं = मारे जायें। सं.-हन्येरन्। पालि-हन्ति (हन्ति)।
• समाचरियं = शांति का जीवन। सं.-शमचर्याम्। (तुलना करें - व्रतचर्या,
तपश्चर्या)। पालि-समाचरिया (शमचर्या)।
• रमसिये = जोर-जबरदस्ती होने पर (भी)। सं.-रभस्ये। 'रमसो
वेगाद्ययोः (अनेकार्थ० ३.१३५४)। पालि-रभस (रभस) [तुलना करें - Lat.
'rabies' (=madness, anger).
• अयि = यह। सं.-अयम्। (अयम् एतत्तदोऽसुम्भात् -नि० ३.१६)।
पालि-अयं।
• मुख्यत = मतानुसार मुख्य। सं.-मुख्यमतः। (मुख्यः-मुखे आदौ भवः।
श्रेष्ठः। अग्रमः। प्रधानः।) 'प्रधानमुत्तमं रव्यं श्रेष्ठं मुख्यमनुत्तमम्। वरं वरेण्यं
प्रमुखं पार्यं प्रवरं तथा॥' (वैद्यक०)। 'मतं तु संमतेऽभिहिते' (अनेकार्थ०
२.१९८)। पालि-मोक्खो (मुख्यो)।
• धर्मविजयो = धर्मविजय। सं.-धर्मविजयः। 'विजयो जयः' (अभिधान०
३.८०३)। पालि-विजयेति (विजयः)।
• अंतेषु = सीमावर्ती राज्यों में। सं.-अन्तेषु। (अन्तोऽन्तेः-नि० १.६)।
'अन्तोऽवसानं सीमा च' (अभिधान० ४.९६२)।
• अ षु पि योजनशतेषु = छः सौ योजन (दूरी तक) भी। सं.-आ षड्भ्यः
अपि योजनशतेभ्यः। 'षड्भ्यश्चिः स्याद्बहुष्ठ एतैर्दशाभिश्चेति॥ वितस्तिः
स्यात्ततो द्वाभ्यां हस्तः स्यात्तच्चतुष्टयम्। दण्डो धन्वन्तरं तस्य सहस्रद्वितयेन तु॥
क्रोशात्स्यात्तु गव्युतिस्तद्द्वयं योजनं मतम्।' (त्रिकाण्ड० २.२०२-२०४)।
'चतुष्क्रोशं तु योजनम्' (अभिधान० ३.८८८)। षट्-षट् पुनः सहतेः-नि०
४.२७)। (योजनं - √युज् से। A measure of distance equal to four
krośas or eight or nine miles - V.S.Apte) (600 योजन = about 1,500
miles - Romila Thapar). पालि -आ (आ)। योजनं (योजनम्)। 'I look
upon the yōjan as about equivalent to 12 miles.' (Childers)
यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:
बायाँ स्तम्भ (पृष्ठ ९८):
९८ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• परं = परे। सं.-परम्। पालि-परं।
• चतुरे ४ रञो = चार (४) राजा। सं.-चत्वारः ४ राजानः।
पालि-चत्तारो (चत्वारः)।
• तुरमये नाम = तुरमय नाम का। सं.-तुरमयः नाम। (नाम-नामयतीति
वा, नम्यते नायतेनेन वा। 'एवं नामाङ्कः।' प्रकाशस्यम्।
उदाहरण- 'हिमालयो नाम नगाधिराजः' (हिमालयः प्रकाशोऽग्निरूपैस्तैः
इत्यर्थः।) पालि-नाम। तुरमय = Ptolemy II Philadelphos of Egypt
(B.C. 285-247)
• अंतिकिनि = अंतोकिन। सं.-अन्तीकिनः। Antigonos II Gonatas,
King of Macedonia (B.C. 278-7 to 242 or 239), grandson of
Antigonos I.
• मक = मक। सं.-मकः। Magas, King of Cyrene in North Africa,
west of Egypt (c. B.C. 285-258).
• अलिकसुदरो = अलिकसुन्दर। सं.-अलिकसुन्दरः। (अलिकम्-अल्पं
भूयते इति। छलञ्चम्) (सुन्दरः-सुष्ठु उनत्ति आर्द्रीकरोति विनामति
मनोहरम्। मनोरमम्। अभिरामम्।) Alexander, King of Epirus, son of
Pyrrhus (c.B.C. 272-255) or Alexander of Corinth (c.B.C.
252-244).
• निच = नीचे (दक्षिण में)। सं.-नीचाः। (नीच-नीचेर्निचितं भवति-नि०
४.२४)। 'नीच - निकृष्टर्मी लक्ष्मीं चमति पामरे निमं वामने च।' (शब्द०)
'च्युडूणीचवर्हह्रस्वाः' (अमर० ३.१०८८)।
• चोडपंड = चोल और पाण्ड्य। 'चोडः कञ्चुकवेशयोः' (अनेकार्थ०
२.१३३२)। 'चोल-चोला इति ख्याते पुंसो वस्तभेदे च द्राविड़क्षोणिपयोश्च
देशभेदे पु.।' (शब्द०)। सं.-चोलपाण्ड्याः।
• अव = तक। सं.-यावत्। 'यावत्-त्रि. यसरीमाणमय्या । यत्परिमाणे।
यावती। (शब्द०)
• रज़िविषविस = राजा के राज्य में। सं.-राज्ञविषये। विषय आश्रये'
(अमर० ३.२१४२)। 'विषयः-इन्द्रियगोचरे शब्दादौ, देशे च।' (शब्द०)
पालि - विसयो (विषयः)।
दायाँ स्तम्भ (पृष्ठ ९९):
शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन / ९९
• योनकंपोजेषु = यवनों और कम्बोजों में। सं.-यवन-कम्बोजेषु।
'यवन-पु. देशभेदे, तद्देशस्थे जने व.व.।' (शब्द०)। कम्बोज-'पञ्चनदं
समाश्रय देशदक्षिणपूर्वतः कम्बोजदेश' इत्युक्तदेशे च। (शब्द०)।
नाभकमनाभिपंतिष = नाभकों और नाभपंक्तियों में। सं.-नाभकनाभपंक्तिषु।
भोजपितिनिकेषु = भोजों तथा पितिनिकों में। सं.-भोजपिनितनिकेषु।
• अंध्रपालिदेषु = आंध्रों एवं पुलिंदों में। सं.-अन्ध्रपुलिन्देषु। अन्ध्रः-
देशभेदे, तन्त्य-लोके, जातिभेदे च। (शब्द०)। 'पुलिन्दः-चाण्डालभेदे।'
(शब्द०)। 'पुलिन्दा नाहला निष्ट्याः शबरा बर्बरा भटाः। मल्ला भिल्लाः
किराताश्च सर्वोऽपि म्लेच्छजातयः' ॥ (अभिधान० ३.९३४)
• अनुवदंति = अनुवर्तन करते हैं। सं.-अनुवर्तन्ते (=अविच्छेदेन
प्रवर्तयन्ति। अनुः सात्ये।) पालि-अनुवत्तति (अनुवर्तते)।
• दुत = दूत। सं.-दूताः। (दूतः-दूतो जवेनैर्वा, द्रवतेर्वा, वार्यतेर्वा-नि०
५.२)। 'दूतः सन्देशहरे वार्ताहरे' (शब्द०)। पालि-दूतो (दूतः)।
• व्रजंति = जाते हैं। सं.-व्रजन्ति। पालि-वजन्ति (व्रजन्ति)।
• श्रुतु = सुनकर। सं.-श्रुत्वा। पालि-सुत्वा, सुत्वान, सुणित्वान, सुणिय।
• धंमवुटं = धर्मवृत्त। सं.-धर्मवृतम्। पालि-वतं (वृत्तम्)।
• विधानं = विधान। सं.-विधानम्। 'विधानं हस्तिकवचे प्रेरणेऽध्वर्युने धने।
चेतोपायविधेषु प्रकारे वैरकमिणि'॥ (अनेकार्थ० ३.१०१६- १०१७)।
पालि-विधानं।
• अनुविधिर्यंति = अनुसरण करते हैं। सं.-अनुविध्यन्ति। 'उपत्तिष्ठति
तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति। करोति कुर्वतः कर्मच्छायानुरोधीयते ॥'
(महाभा० ६. ७५३)
• प्रितिरसो = तृप्ति का आस्वादन। सं.-प्रीतिरसः। 'प्रीतिः हर्षे, आमोदे,
तृप्तौ च' (शब्द०)। 'रसः-रस्यते इति। आस्वाद्ये।' (शब्द०)। परायत्तः प्रीतिः
कस्येव सं सेतुः पुरुकृः (मुद्रा० ३.४)। पालि-पीति (प्रीतिः)। रसो (रसः)।
• परात्रिकम् = पारलौकिक। सं.-पारत्रिकम्। पारत्रिकं - परत्र भवं।
पारलोक-हितकारके कम्मणि परलोकभवे च। (शब्द०)। पालि-परत्थ (परत्र)।
• मंञति = मानता है। सं.-मन्यते। पालि-मञ्जति।
• एताये च अटये = और इस प्रयोजन के लिए। सं.-एतस्मै च अर्थाय।
'अर्थो हेतौ प्रयोजने' (अनेकार्थ० २.२२४)।
यहाँ प्रस्तुत चित्र के दोनों पृष्ठों (पृष्ठ १०२ एवं १०३) का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण है:
[पृष्ठ १०२]
१०२ / सम्राट अशोक के अभिलेख
धौली शिला : प्रथम पृथक् अभिलेख
• वचनेन = आज्ञा से। हवाले से। सं.-वचनेन। 'व्याहार उक्तिर्लपितं
भाषितं वचनं वचः।' (अमर० १.२५७)। पालि - वचनेन (वचनम्)।
• तोसलियं = तोसली में। सं.-तोसल्याम्।
• नगरव्योवहालका = नगर व्यवहाराध्यक्ष। सं.-नगरव्यवहारकाः। (नगरम्
पञ्च हस्व प्रासादादयः सन्ति यत्र। बहुलो जनसम्पन्नश्च। पुः। पुरम्।) पुरका वा
पौरव्यवहारिक (कीथेल)। पालि-नगरे (नगरम्) वोहारिक
(व्यावहारिक) = A royal officer skilled in the law, a magistrate
(Childers).
• अं किछि = जो कुछ। सं.-यत्किञ्चित्। पालि-यं किञ्चि।
• दखामि = (उचित) समझता हूँ। सं.-पश्यामि। पालि-पस्सति (पश्यति)।
• हकं = मैं। सं.-अहम्। पालि-अहं।
• कंम = कर्म द्वारा। सं.-कर्मणा। (कर्म कश्यायः क्रियते इति सतः-सि०
३.१)। पालि-कम्मन, कम्मना।
• दुवालते = (उचित) उपायों से। सं.-द्वारतः। 'उपाये निर्गमे द्वारा'
(त्रिकाण्ड० ३.३०४)। पालि-द्वारं। दुवारं (द्वारम्)।
• आलभेहं = मैं आरंभ करूँ। सं.-आरभे अहम्। पालि-आरभति
(आरभते)।
• तुफेसु = आप में। सं.-युष्मासु। पालि-तुम्हेसु।
• आयत = स्थापित हैं। सं.-आयताः। आयमय उपशमय स्थापयेत्यर्थः
(उपसर्गार्थ०-खंड ३-पृ. ४९०)। पालि-आयतो (आयतः)।
• पनेयं = प्रणय। सं.-प्रणयम्। (प्रणयः-प्रणयनम्। प्रश्रयः। प्रेम)। 'प्रणयः
प्रेम्ण्युपचये।' (अनेकार्थ० ३.१०५२)। पालि-प्पणेयो (प्रणयः)।
• सु = (अत्यधिक)। सं.-स्वित्। 'स्वित् प्रश्ने च वितर्के च तथैव पादपूरणे'
(मेदिनी०)। पालि-सु।
• पजा = संतान। सं.-प्रजा। (प्रजाता इति। सन्ततिः।) 'प्रजा लोके सन्ततौ
च'। (अनेकार्थ० २.८७)। पालि-पजा।
• अथा = जैसा।
Based on the provided image, here is the complete transcription of both pages:
[पृष्ठ १०४]
१०४ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• निठुलियेन = निष्ठुरता (विह्मी) से। सं. -नैष्ठुर्येण। 'निष्ठुरः कष्टदः
क्रूरः परुषः कर्कशः खरः' (अमरको० ६.३२८६)। पालि -निट्ठुरो (निट्ठुर)।
• तूलनाय = त्वरा (जल्दबाजी से)। सं. -त्वरणेन। 'त्वरा वेगो
रंहीऽभित्वरार्था विल्मसाहनं च।' (शब्द०)। पालि -तूर (वैदिक-तूर) का
प्रयोग अन्य शब्दों के साथ ही होता है, यथा तुरगो, तुरङ्गो, तुरङ्गी (तुरगः,
तुरङ्गः, तुरङ्गमः = घोड़ा)।
• अनवुतिय = अनवृत्ति (अर्थात, अभ्यास छूट जाने) से। सं. -अनावृत्त्या
• आलसियेन = आलस्य से। सं. -आलस्येन। (आलस्यम् – अलसस्य
यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का लिप्यन्तरण (Transcription) दिया जा रहा है:
[बायाँ पृष्ठ]
११४ | सम्राट अशोक के अभिलेख
• परिवेखेसं = देखूँगा। सं. -परीक्षामि। पालि -परिक्खेसं। (It is probably the
aorist of a denominative stem from परिवेक्ष and परीक्षाम, Or it may
represent the a potential variety of परिपश्येयम्) (Childers)।
• पंचसु पंचसु वसेसु = पाँच पाँच वर्षों में। सं. -पञ्चसु पञ्चसु वर्षेषु। यह
महामात्रोंका समय होता (अभि०भा० २.१५४)। पालि -पञ्चसु (पञ्चसु)।
वसेसु, वस्सेसु (वर्षेषु, वर्षेषु)।
• निक्खामयिसामि = भेजूँगा। सं.-निष्कामयिष्यामि। पालि -निक्खामेस्सं
(निक्खामयिस्सति)।
• अचण्डाने = अचण्डोंको। सं. -अचण्डान्। (कर्कश = कठोरा अस्पृष्णं क्रूरा
निष्ठुरा।) 'कर्कशं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम्' (अमर० ३.१७५३)
'कर्कशः पृष्ठ-शूलङ्गे पुरुषानृशंसयोरप्यसत्सहाययोः' (अभि०भा० ६.२३८७)
पालि -कक्कसो (कर्कश)।
• मोगले = शांत स्वभाव वाला। सं. -अमृण्डुकः। (राण्ड = चण्डस्ते हृदौ
भवन्तीति रौवराताविशीण्डुः। असंगतोऽल्पक्रोधः।) 'खरश्चण्डः' - त्रिकाण्ड
३.६.६५। पालि -गण्डो (गण्डः)।
• सचिनारंभ = वधरों को काम में लेने वाला। सं.-श्लक्ष्णारम्भः। (श्लक्ष्ण-
$\sqrt{रिस्}$ से निष्पन्न)। श्लक्ष्ण = अल्प, चिकणो, छोटे या (शब्द०)
(अमरम् = आ$\sqrt{रभ्}$ से निष्पन्न)। 'आरम्भः संप्रसारणम्' (अमर०
३.१.१५६)। युद्धम् करो = 'रणारम्भः समीरः (हेम० २.४८)। पालि -सण्हे
(श्लक्ष्णः)। आरब्भो (आरम्भः)।
• होसति = होगा। सं. -भविष्यति। पालि -हेस्सति, भविस्सति।
• उजेनिते = उज्जयिनी से। सं.-उज्जयिनीतः। (उज्जयिनी,
उज्जायली-जेय उत्+ जयः उत्ति अस्याः अथवा उज्जयन्तीति। विशाल
नगरी। अवन्ती। विक्रमादित्य राजधानी।) 'विशालोज्जयिनी समे' (त्रिकाण्ड०
२.१.९५)। पालि -उज्जेनी (उज्जयनी)।
• कुमाले = कुमार। सं.-कुमारः। (स्त्री पुरियता मारयति दृष्टान्
राजकुमारः।) 'कुमारो मर्तुदारकः' (अमर० १.११५४)।
• हेदिसामेव = ऐसे ही। सं.-ईदृशमेव। ईदृश (श) = अस्येव दर्शनमस्य
(शब्द०)। पालि -एदिसो, परिसो (ईदृशः)।
[दायाँ पृष्ठ]
शिला अभिलेख - शब्द-विश्लेषण / १०७
• वगं = ... (अहिंसाकारी) क्या को। सं. -वर्गावः। (वर्गः = यूध्यते इति।
...अभिधानचिन्तामणिः।) पालि -वग्गो (वर्गः)।
• अतिकामयिसति = अतिक्रमण होंगे देगा। बीतने देगा।
सं.-अतिक्रामयिष्यति। पालि =अतिक्कमयिस्सति (अतिकामयति)।
• तथालोचते = तथारोचना। सं. =तथाभिजाततः। तथारीशा -शिण्युद्देशे
शरीरोद्देशे (शब्द०)। पालि -तथारोचना (तथाशीला)।
• आगपयितु = आगलेका किये बिना। सं. =अज्ञापयित्वा। पालि -अाणापेत्वा
(अज्ञापयित्वा)।
• आसने = अपना। सं. - आत्मनः। पालि -अत्तनो (आत्मनः)।
• जानिसंति = जानकारी करेंगे। सं. - ज्ञास्यन्ति। पालि -जाणिस्सन्ति
(ज्ञास्यति)।
जौगड शिला : द्वितीय पृथक अभिलेख
• समापाथं = समापा में (स्थित)। सं. - समापायाम्। समापः-सम्यक् आपो
यत्र। सेकननगरम्कारे। (शब्द०)।
• लाजनवचनेनक = राजा के संदेश के रूप में। सं. -राजवचनानिकम्।
(लाजवचनेन = राजोन निर्देशम्)।
• लग पखाये हुखनि किति मे सयेण किसलेन युजेयु -लिपिकर की भूल से
इन पदों की पुनरावृत्ति होना प्रतीत होता है।
• अंतानं = सीमावर्ती लोगों की। सं. -अन्तानाम्। 'अन्त्याश्यान्तः' (द्विरूप०
७)। 'अन्तोऽवसाने सीमा च' (अभिधान० ४.१६२)।
• किछंदे = क्या सोचने वाला। सं. -किञ्छन्दः। 'छन्दः अभिलाषे,
वशतायाम्, विपश्चिते धा' (शब्द०)। पालि -छन्दो (छन्दः)।
• अपेसु = हमारे बारे में। सं. -अस्मासु। पालि -अम्हेसु।
• एताका = इतनी। सं. -एतावती। पालि -एत्तको (पुं.)।
• अनुविजिन = अनुद्विग्न। सं. -अनुद्विग्नाः। उद्विग्न = उद्वेगयुक्तो,
दुःखपरिहारातस्तथा व्याकुलचित्ते, क्षुभितो च। (शब्द०)। पालि -उब्विग्गो
(उद्विन्नः)।
• हेयू = होवें। सं. -भवेयुः।
• ममियाये = मेरे में। सं. -मयि। पालि -मयि।
right edge of Page 109?
The header "शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन / १०९" is at the right edge!
WAIT! Why is the header at the END of Page 109?
Wait, is Page 109 on the right?
Look at the right page: there are only a few lines!
Line 1: "व्यापारिते, ईषद्युक्तौ, नियुक्ते, कर्माध्यक्षे, कुशले च। (शब्द०)। पालि-सकलो"
Line 2: "(सकलः)। देसो (देशः)। आयुक्तको (आयुक्तकः)।"
Line 3: "• अलं = समर्थ। सं. -अलम्। 'अलं निवारणे।"
Line 4: "अलन्पर्याप्तसमर्थयोर्निवारणे।' (अनेकार्थ० १८०४-१८०५)।"
Line 5: "पालि-अलं।"
Line 6: "• अनुचातुमासं = प्रत्येक चातुर्मास में। सं. -अनुचातुर्मासम्।"
Line 7: "(चातुर्मासः-चतुर्षु मासेषु भवः।) पालि-अनु (अनु)। चतुमासं (चातुर्मासम्)।"
And then look: to the right of that, there is the header:
"शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन / १०९"!
WAIT! The header is on the RIGHT?
NO, LOOK AT THE MARGIN
Here is the complete, line-by-line transcription of both pages from the image:
[पृष्ठ ११०]
लघु शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन
लघु शिला : रूपनाथ अभिलेख
• सातिरेकानि - (से) कुछ अधिक। सं. - सातिरेकाणि। 'अतिरेकः - अतिशये, भेदे, प्राधान्ये आधिक्ये चा' (शब्द०)। पालि - सातिरेको (सातिरेकः।)
• अनतियनि - अढ़ाई। सं. - अर्धतृतीयानि। [अर्धतृतीयम् - containing two and the third only half, i.e., two-and-a-half (V.S.Apte)] पालि - अड्ढतेय्यो, अड्डतियो (अर्धतृतियः)।
• व - वर्ष। सं. - वर्षाणि। पालि - वस्सानि।
• व - जो। सं. - यत्।
• सुमि - हूँ। सं. - अस्मि। पालि - अस्मि।
• प्रकास - प्रकट रूप से। सं. - प्रकाशम्। [
अभिलेखों के इस पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण नीचे दिया गया है:
[पृष्ठ ११२]
११२ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• पवतिसु - चट्टानों पर। सँ. - पर्वतेषु। ['पर्वतः पर्ववान्' (सि० १.२.२०)।
'पर्वतो गिरिरेष्वर्थः' (अनेकार्थ० ३.८७५)।] पालि - पब्बतो (पर्वतः)।
• लेखापेत - लिखा गया है। सँ. - लिखा गया है। पालि - लेखेति, लिखापेति।
• वालत - सुयोग (उपस्थित) होने पर। सँ. - वालतः। ['निवहवसतो वालो'
(अमर० ३.२३३५)।] पालि - वालो।
• हद - यहाँ। सँ. - इह। पालि - इध।
• अथि - है। सँ. - अस्ति। पालि - अत्थि।
• सालावचे त - लिखवाया (अर्थात् उत्कीर्ण करवाया) जाना चाहिए।
सँ. - लेखयितव्यः इति।
• एतेना - इस। सँ. - एते