सम्राट अशोक के अभिलेख (शिलालेख, स्तम्भलेख एवं गुहालेख - मूल प्राकृत, ब्राह्मी एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Inscriptions of Emperor Ashoka with Hindi Commentary
देवानांप्रिय प्रियदर्शी सम्राट अशोक (सम्पादक: जनार्दन भट्ट) द्वारा
पृष्ठ 57, कुल 80 में से
संदर्भ में पढ़ें९६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
९६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• व्यसन = विपत्ति। सं.-व्यसनम्। 'स सुहृद् व्यसने यः स्यात्' (पञ्च०
१.३३७)। 'व्यसनं विपत्तौ, भ्रंशे, कामजाते, कोपजाते च स्त्रीसम्भवापन्नादौ
दोषे, दैवादिकृते उपद्रवे च' (शब्द०)। पालि -व्यसनं, व्यसन।
• अपग्रथो = आयातः। सं.-अपग्रथः।
• प्रतिभागं = भागीदारी। सं.-प्रतिभागः। पालि -पटिभागो (परंतु इसका
अर्थ भिन्न है। संज्ञा होने पर -'शत्रु'। विशेषण होने पर -'समान, सदृश')।
• सवमनुशानं = सब मनुष्यों की। सं.-सर्वमनुष्याणाम्। (मनुष्यः मानवे
जातिभेदे' -शब्द०)। पालि-सब्वो (सर्वः)। मनुस्सो (मनुष्यः)।
• एकतरे पि प्रपडसि = किसी न किसी संप्रदाय में। सं.-एकतरे अपि
पाषण्डे।
• यमत्रे = जितने भी। सं.-यन्मात्रः।
• अपकरेति = अपकार करे। सं.-अपकुर्यात्। पालि -अपकरोति
(अपकरोतीति)।
• खमितवियमते = (देवानांप्रिय के) मत में क्षमा कर देना चाहिए।
सं.-क्षन्तव्यमेतन्मते। पालि-खमितब्बो (क्षन्तव्यः)। मतं (मतम्)।
• शक्यं = शक्य। सं.-शक्यम्। 'शक्य - समर्थनीये, साधयितुं योग्ये'
(शब्द०)।
• क्षमनवे = क्षमा करने के लिए। सं.-क्षमणाय। (क्षमा - 'वादो यद्यद्यालिके
चैव दुःखे चोत्पादिते क्वचित्। न क्रुध्यति न वा हन्ति सा क्षमा
परिकीर्तिता ॥ - एकादशी०)। पालि -खमनं (क्षमणम्)।
• अटवि = अटवी-निवासी। वनवासी। सं.-अटव्याः (=अटवीवासिनः)।
'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' (अमर० २.३२७)। पालि-अटवी
(अटवी)।
• अनुनेति = अनुग्रह करता है। सं.-अनुगृह्णाति (=अनुकूल्याय प्रेरयति)।
पालि-अनुनेओ (अनुनेयः)।
• अनुनिजपेति = (अपने विचारों में) ढालता है। सं.-अनुध्यापयति।
• अनुतपे पि = संतप्तित होने पर भी। सं.-अनुतापे अपि। पालि-अनुतापो
(अनुतापः)।
• प्रभवे = प्रभाव। शक्ति। सं.-प्रभावः। 'प्रभावस्तेजसि शक्तौ'
(अनेकार्थ० ३.१३०४)। पालि-प्पभावो।
शिला अभिलेख : शब्द-विवेचन / ९७
शिला अभिलेख : शब्द-विवेचन / ९७
• वुचति तेषु = उनको कहा जाता है। सं.-उच्यते तेभ्यः। पालि -वुच्चति
(उच्यते)। तेसं (तेभ्यः)।
• अवत्रपेयु = लज्जित हों। सं.-अवत्रपेरन्। [अथवा, अपत्रपेरन्
(अप - √त्रप् से निष्पन्न) = लज्जा के मारे सिर झुका लेना। 'न चात्मनापत्रपते
नृशंसः न सः सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत' (महाभा०)।
• हंञेयुं = मारे जायें। सं.-हन्येरन्। पालि-हन्ति (हन्ति)।
• समाचरियं = शांति का जीवन। सं.-शमचर्याम्। (तुलना करें - व्रतचर्या,
तपश्चर्या)। पालि-समाचरिया (शमचर्या)।
• रमसिये = जोर-जबरदस्ती होने पर (भी)। सं.-रभस्ये। 'रमसो
वेगाद्ययोः (अनेकार्थ० ३.१३५४)। पालि-रभस (रभस) [तुलना करें - Lat.
'rabies' (=madness, anger).
• अयि = यह। सं.-अयम्। (अयम् एतत्तदोऽसुम्भात् -नि० ३.१६)।
पालि-अयं।
• मुख्यत = मतानुसार मुख्य। सं.-मुख्यमतः। (मुख्यः-मुखे आदौ भवः।
श्रेष्ठः। अग्रमः। प्रधानः।) 'प्रधानमुत्तमं रव्यं श्रेष्ठं मुख्यमनुत्तमम्। वरं वरेण्यं
प्रमुखं पार्यं प्रवरं तथा॥' (वैद्यक०)। 'मतं तु संमतेऽभिहिते' (अनेकार्थ०
२.१९८)। पालि-मोक्खो (मुख्यो)।
• धर्मविजयो = धर्मविजय। सं.-धर्मविजयः। 'विजयो जयः' (अभिधान०
३.८०३)। पालि-विजयेति (विजयः)।
• अंतेषु = सीमावर्ती राज्यों में। सं.-अन्तेषु। (अन्तोऽन्तेः-नि० १.६)।
'अन्तोऽवसानं सीमा च' (अभिधान० ४.९६२)।
• अ षु पि योजनशतेषु = छः सौ योजन (दूरी तक) भी। सं.-आ षड्भ्यः
अपि योजनशतेभ्यः। 'षड्भ्यश्चिः स्याद्बहुष्ठ एतैर्दशाभिश्चेति॥ वितस्तिः
स्यात्ततो द्वाभ्यां हस्तः स्यात्तच्चतुष्टयम्। दण्डो धन्वन्तरं तस्य सहस्रद्वितयेन तु॥
क्रोशात्स्यात्तु गव्युतिस्तद्द्वयं योजनं मतम्।' (त्रिकाण्ड० २.२०२-२०४)।
'चतुष्क्रोशं तु योजनम्' (अभिधान० ३.८८८)। षट्-षट् पुनः सहतेः-नि०
४.२७)। (योजनं - √युज् से। A measure of distance equal to four
krośas or eight or nine miles - V.S.Apte) (600 योजन = about 1,500
miles - Romila Thapar). पालि -आ (आ)। योजनं (योजनम्)। 'I look
upon the yōjan as about equivalent to 12 miles.' (Childers)