सम्राट अशोक के अभिलेख (शिलालेख, स्तम्भलेख एवं गुहालेख - मूल प्राकृत, ब्राह्मी एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Inscriptions of Emperor Ashoka with Hindi Commentary
देवानांप्रिय प्रियदर्शी सम्राट अशोक (सम्पादक: जनार्दन भट्ट) द्वारा
पृष्ठ 51, कुल 80 में से
संदर्भ में पढ़ें८४ / सम्राट् अशोक के अभिलेख
भवेत्। स भावः कथ्यते सद्भिस् तस्योत्कर्षः रसः स्मृतः' (हल्युध० १०)।
पालि-भावो (भावः)। सुद्धि (शुद्धिः)।
• उचावचछंदो = नाना प्रकार की इच्छाओं वाले। सं.- उच्चावच्छन्दाः
(उच्चावचः -उदक् च अवाक् च। अनेकप्रकारः)। 'उच्चावचं विघेमद्गदं
(अमर० ३.१.१००)। 'छन्दोऽभिप्राय आकूतं मतमन्वाशया अपि।
(अभिधान० ६.१३८२)। पालि-उच्चावचो (उच्चावचः)। छन्दो (छन्दः)।
• उचावचरागो = नाना प्रकार की आसक्तियों वाले। सं.- उच्चावचरागः।
'रागोऽनुरागोऽनुरक्तिः' (अभिधान० २.२९६)। पालि -रागो (रागः)।
• कासंति = करेंगे। सं.- करिष्यन्ति।
• कतज्ञता = कृतज्ञता। सं.- कृतज्ञता। 'कृतज्ञः -कृतं कृतोपकारं जानाति'
(शब्द०)। पालि-कतञ्ञुता।
• दढभत्तिता = निश्चल भक्ति। सं.- दृढभक्तित्ता। दृढ= 'प्रगाढं 'दृढः शक्तो
भृशो स्थूले' (अनेकार्थ० २.१४४)। 'भक्तिः -सेवायाम् आराधनेयाम्
तदेकाग्रचित्तवृत्तिविशेषे।' (शब्द०)। (भक्तिः -भज्यते इति। अनुरागविशेषः
श्रद्धा।)। पालि-दळ्हो (दृढ)। भत्ति (भक्तिः)।
• निचा = नीचा। सं.- नीचाः। निचः - निकृष्टमों लक्ष्मीं चमति। प्रमने,
निमे, वासमे च। (शब्द०)। 'नीचः पामरखर्वयोः' (अनेकार्थ० २.७३)
(नीचः -निकृष्टतमों शोभां चिनोती)।
• बाढं = निश्चय ही। सं.- बाढम्। 'बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः' (अमर०
३.११.११७)। पालि-बाळ्हं (=exceedingly) [Childers]
गिरनार शिला : अष्टम अभिलेख
• विहारयातां = विहारयात्रा पर। सं.- विहारयात्राम्। विहारस्तु जिनालयै,
लीलयां भ्रमणं स्कन्धै।' (अनेकार्थ० ३.२२०३)। 'गमत्तोसव्योद्योर्यात्रा
(त्रिकाण्ड० ३.१२२)। पालि -विहारो (विहारः)। यात्रा (यात्रा)।
• अयासु = जाया करते थे। सं.- न्ययासुः, नियायिपुः। (लुङ् लकार)।
• मगया = आखेट। सं.- मृगया (मृग्यन्ते पश्वोऽस्यामिति)। 'मृगया-मृग
याट्यन्था। (शिकार)। पशुवध्यच्छले व्यापारं आखेटकं। (शब्द०)।
पालि-मिगवं (मृगवः)।
• अभीरमकनि = आमोद-प्रमोद। सं.- आभिरमकाणि। पालि-अभिरमणं
(अभिरम्यः)।
शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन / ८५
• अभुंसु = होते थे। सं.- अभूवन्।
• संतो = हुआ हुआ। सं.- सन्। पालि-संतो (सन्)।
• अयाय = गया। सं.- इयाय।
• संबोधिं = बोधगया को। सं.- सम्बोधिम्। पालि-संबोधि (=perfect
knowledge or enlightenment) (Childers).
• धंमयाता = धर्मयात्रा। सं.- धर्मयात्रा।
• हिरण्यपटिविधानो = सुवर्ण से पोषण। सं.- हिरण्यप्रतिविधानम्।
(हिरण्यम् - ध्रियत आयम्यमानमिति वा, ह्रियते जनैरुज्ज्वलमिति वा, हर्यतेर्वा
स्यात्तन्नामकरणैः। हिरण्यं हितरमणं युम्मर्म्य-वैभवम्वा अपि' (अमर० २.९४७)।
२.१०)। 'हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमह्रै-वैभवम्वा अपि' (अमर० २.९.४७)।
'प्रतिविधानं प्रतीकारः' (शब्द०)। पालि-हिरञ्ञं (हिरण्यम्)।
• जानपदस य जनस = जनपद के लोगों का। सं.- जानपदस्य च जनस्य।
जनपद - जनपदे भवः, तत आगतो वा। देशे। (शब्द०)। (जानपदः -जानेन
जनपदः -जनाः पद्यन्ते गच्छन्ति यत्र। देशे। (शब्द०)। (जानपदः -जानेन
उत्पन्ना पद्यते, जनपदे भवः इति वा।)। 'त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं
त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥' (चाणक्य० ३१)।
पालि-जानपदो (जनपदः)। जनपदो (जनपदः)।
• धंमपरिपुछा = धर्म-संबंधी परिप्रश्ना सं.-धर्मपरिपृच्छा। पालि-परिपुच्छा
(परिपृच्छा)।
• तदोपया = इस (अवसर) के अनुकूल। सं.- तदुपगा।
• भूय रती = अधिक आनंद। सं.- भूयः रतिः। 'भूयः-अतिशयेन बहुः।
बहूतरं।' 'रतिः रागं' (शब्द०)। (भूयः-अतिशयेन बहु)। (रतिः -रम्यते अनया
इति। प्रीतिः।)। सब्वदानं धम्मदानं जिनाति। सब्बं रसं धम्मरसो जिनाति॥ सब्वं
रतिं धम्मरती जिनाति। तण्हक्खयो सब्वदुक्खं जिनाति॥ (सद्धम्म० Ch.
XI.२०)। पालि-रति (रतिः)।
• भागे = भाग। सं.-भागः (भज्यते इति। अंशः।) (अथवा) ऐश्वर्य-समूह।
सं.-भागः (भगनाम् ऐश्वर्यानाम् समूहः इति।)
गिरनार शिला : नवम अभिलेख
• एव = ऐसा। सं.- एवम्। पालि-एवं।