सम्राट अशोक के अभिलेख (शिलालेख, स्तम्भलेख एवं गुहालेख - मूल प्राकृत, ब्राह्मी एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Inscriptions of Emperor Ashoka with Hindi Commentary
देवानांप्रिय प्रियदर्शी सम्राट अशोक (सम्पादक: जनार्दन भट्ट) द्वारा
पृष्ठ 52, कुल 80 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ ८६
८६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• मंगले = मङ्गल (मङ्गलाचार)। सं.- मङ्गलम्। (मङ्गं नितरामशुभमर्द्दति,
गिरत्यपनयतीति वा -नि० ९.१४। (अथवा, मङ्गति विस्तार्य सर्पति, पद्यतेऽनेन
दुष्टदुर्मनस्तन्नाशयतीति आरेष्टम् । कुलकम्।) । 'मङ्गलं शुभे' (त्रिकाण्ड०
३.२५८)। 'मङ्गलम् अभीष्टार्थसिद्धिं' (शब्द०)। 'कल्याणं मङ्गलं श्रेमं क्षेमं शातं शुभं
शिवं शुभम्' (वैजय०)। पालि-मङ्गलं।
• आवाधेषु = रोगों के समय। सं.- आबाधेषु। आबाधः -क्लेश, कष्ट।
छड्छाड, हानि। (शब्द०)। पालि -आबाधो (आबाधः)।
• आवाहविवाहेसु = पुत्रो, पुत्रियों के परिणय के समय। (आवाह-कन्या
संस्कार करना। विवाह-कन्या-दान करना।) सं.- आवाहविवाहेषु।
'आवाहविवाहाभ्यां वा कृत्वा स्वांगमसंतोषयुतान् नयेत्।' (कौटिल्य -१.६)।
पालि-आवाहो (आवाहः)। विवाहो (विवाहः)।
• पुतालाभेसु = पुत्र-प्राप्ति के समय। सं. - पुत्रलाभेषु। पालि-लाभो (लाभः)।
• पवासासि = परदेस जाते समय। सं.- प्रवासे। (प्रवसत्यस्मिन्निति प्रवाशो
देशान्तरम्। प्रपूर्वाद्विच्प्रत्ययौ ।-उपसर्गगणो, प्रथम खंड, पृ.४४) । 'प्रवासः
विदेशवासं' (शब्द०)। पालि-पवासो (प्रवासः)।
• एत तु = पर इन (अवसरों) पर। सं.- अत्र तु। पालि -अत्र। अथवा [तु]
• महिडायो = महिलाएँ। सं.- महिलाः। (महिला - मह्यते इती। स्त्रीमात्रम्)
'महिला मार्या मुग्धायाम्' (अनेकार्थ० ३.१२७७)। 'महिला, महुला -योषिति'
(शब्द०)। पालि-महिला (महिला)।
• बहुविधं = बहुत प्रकार के। सं.- बहुविधम्। पालि-बहुविधो (बहुविधः)।
• खुदं = तुच्छ। घटिया। सं.- क्षुद्रम्। 'क्षुद्रो दरिद्र कृपणे
निकृष्टेऽल्पशत्रुसंज्ञयोः' (अनेकार्थ० २.४१०)। पालि-खुद्दो (क्षुद्रः)।
• निरथं = निरर्थक। सं.- निरर्थकम्। (निर्गताऽर्थो यस्मात्)। पालि-निरत्थो
(निरर्थः)।
• अपफलं = अल्प फल देने वाला। सं.- अल्पफलम्।
• खो = निश्चय ही। सं.- खलु। 'खलु प्रगे, सान्वने, वीप्सायां, माने,
निषेधे, अनुनये, वाक्यस्य भूषापूरणयोः, निश्चये, हेतौ च।' (शब्द०)।
पालि-खलु।
• एतारिसं = ऐसा। सं.- एतादृशम्। पालि -एतादिसो। एतारिसो।
(एतादृशः)।
पृष्ठ ८७
शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन / ८७
• ततेत = उसमें यह होता है। सं.- तत्रैतत्। पालि-तत्र। तथा। एतद्
(एतत्)।
• दासभतकम्हि = दासों और भृत्यों के प्रति । सं.- दासभृतकेषु। (दासो
ह्यस्तने, उपास्यतेति कर्माणि - नि० २.१७)। (अथवा, दायन्ते दीयते
भृत्यैर्भृत्यादिकं यस्मै सः।) 'दासः प्रेष्यः परिकरन्डो भुजिष्यपरिकर्मिणौ परावः
पराणपुत्रादः परगाजः परेषितः॥' (अभिधान० ३.३६०-३६१)। 'भृतको
भृतिभुक्कन्करों वेतनोपजीवि सः।' (अमर० २.९८३)। पालि-दासो (दासः)।
भतको (भृतकः)।
• सम्मप्रतिपत्ती = शिष्ट व्यवहार। सं.- सम्यक्प्रतिपत्तिः। (सम्यक्-अर्यन सह
सम्प्रतिपत्ति सङ्खच्यते इति। सङ्गतः।) । (प्रतिपत्तिः-प्रतिपद्यनमिति। प्राप्तव्यम्।
'प्रवृत्तियाम्' प्रत्यर्थो यदि तं प्रतिपद्यते सा तु सम्प्रतिपत्तिः स्यात्' । (शब्द०)।
पालि-सम्मा (सम्यक्)। पटिपत्ति (प्रतिपत्तिः)।
• गुरुनं = गुरुजनों के प्रति। सं.- गुरूणाम्। (गुरुः-गीयते सूयते
देवाग्न्यर्चनगुर्वादयभिः, गुणाति उपदिशति वा।) 'गुरुः-नितरत्यानं गुणाति
उपदिशति वा धर्मम्' (शब्द०)। 'गुख्यमोंपदेशकः' (अभिधान० १.७७)।
'मातामही मातुलानी तथा मातृष्व सोदरा। श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च
गुरवः स्त्रियः॥' पालि-गुरु (गुरुः)।
• अपचिति = आदर का भाव। सं.-अपचितिः। 'अपचितिः -पूजायां, हानी
व्ययाप्याञ्च' (शब्द०)। पालि-अपचिती।
• वतव्यं = कहना चाहिए। सं.- वक्तव्यम्। पालि-वत्तब्बं।
• स्वामिकेन = स्वामी से। सं.- स्वामिकेन। 'स्वामी प्रभौ गृहे।' (अनेकार्थ०
२.३०२)। 'स्वामी अधिपतौ, ईश्वरे च' (शब्द०)। पालि-सामिको
(स्वामिकः)।
• निव्तानय = सिद्धि। सं.- निष्ठानम्। 'निष्ठानं तु तेमनं स्यात्'
(अभिधान० ३.३९९)। (निष्ठा-नितरां स्थितिः)। पालि-निट्ठानं (निष्ठानम्)
=accomplishment, completion (Childers).
• अस्ता = है। सं.- अस्ति। पालि-अत्थि।
• अनुग्रहो = अनुग्रह। सं.- अनुग्रहः। 'अनुग्रहोऽभ्युपपत्तिः' (अभिधान०
६.१५०८)। 'अनुग्रहोः अभीष्टसम्पादनलक्षणे प्रसादे, आनुकूल्ये।' (शब्द०)।
पालि-अनुग्गहो (अनुग्रहः)।