अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६६४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अन्तरापरिनिर्वायिणस्त्रयो मृदुमध्याधिमात्रेन्द्रियभेदात् ।
भूमिभेदाच्चत्वारः ।
परिहाणधर्मादिगोत्रभेदात् षट् ।
स्थानान्तरभेदात् षोडश ।
भूमिवैराग्यभेदात् षट्त्रिंशत् । रूपधातौ सकलबन्धनो यावच्चतुर्थ-
ध्यानाष्टप्रकारवीतरागः ।
स्थानान्तरगोत्रवैराग्येन्द्रियभेदाद् द्वानवतीनि पञ्चविंशतिः शतानि । कथं
तद्भेदे हि गणिते यथान्तरापरिनिर्वायिण इन्द्रियादिभेदाद् भेदः, एवं यावदूर्ध्व-
स्रोतस इति सुखमतिदेशं करिष्यामीति ।
भूमिभेदाच्चत्वार इति । त एवान्तरापरिनिर्वायिणः । भूमयश्चत्वारि
ध्यानानि; रूपोपगानामनागामिनां विवक्षितत्वात् । तत्र प्रथमे ध्यानेऽन्तरा-
परिनिर्वायी यावच्चतुर्थ इति चत्वारः ।
परिहाणधर्मादिगोत्रभेदात् षडिति । त एव परिहाणधर्मा, चेतनाधर्मा,
अनुरक्षणाधर्मा, स्थिताकम्प्यः, प्रतिवेधनाभव्यः, अकोप्यधर्मा चेति ।
स्थानान्तरभेदात् षोडशेति । ब्रह्मकायिकादीन्यकनिष्ठान्तानि । महाब्रह्मणो
वैभाषिकनीत्याऽस्थानान्तरः । बहिर्देशकनयेनापि स्थानान्तरत्वे तत्रार्यो नोत्पद्यत
इत्यगणनम् । तदेवं स्थानान्तरभेदात् षोडशान्तरापरिनिर्वायिणः ।
भूमिवैराग्यभेदात् षट्त्रिंशदिति । भूमिभेदात् तद्वैराग्यभेदाच्च षट्त्रिंश-
दन्तरापरिनिर्वायिणः । कथम् ? इति प्रतिपादयति—रूपधातौ सकलबन्धन इति
विस्तरः । रूपधातौ प्रथमे ध्याने सकलबन्धन एकप्रकारवीतरागो यावदष्ट-
प्रकारवीतराग इति नव; द्वितीयोऽपि नव सकलबन्धनो यावदष्टप्रकारवीतराग
इति, तथा तृतीये नव, तथा चतुर्थे नवेति—चत्वारो नवकाः षट्त्रिंशद् भवन्ति ।
यावच्चतुर्थध्यानाष्टप्रकारवीतराग इति । यावच्छब्देनायमर्थविस्तरो लभ्यते ।
चतुर्थध्याननवमप्रकारवीतरागो नोच्यते । यस्मादसावारूप्ये सकलबन्धनो
भवति । न चेहारूप्यगोऽधिक्रियते; रूपोपगानामिह विवक्षितत्वात् । अन्तरा-
भवसम्बन्धादिति ।
तथा च सति स्थानान्तरगोत्रवैराग्येन्द्रियभेदादिति विस्तरः । स्थानान्तराणां
गोत्राणां वैराग्याणामिन्द्रियाणां च भेदात् द्वानवतीनि द्वानवत्यधिकानि

कृत्वा ? एकस्मिन् स्थाने षट् गोत्राणि, गोत्रे गोत्रे नव पुद्गलाः, सकलबन्धनो
यावदष्टप्रकारवीतरागः स्वस्मात् स्थानात् षण्णवकानि चतुष्पञ्चाशत् षोडश
चतुष्पञ्चाशत्कानि चतुःषष्ट्यन्यष्टौ शतानि । इन्द्रियभेदात् पुनस्त्रिगुणा इत्येवं
कृत्वा यो ह्यधरे¹ ध्याने¹ नवप्रकारवीतरागः स उत्तरे सकलबन्धन उक्तः, समगण-
नार्थम् ।
यथान्तरापरिनिर्वायिण एवं यावदूर्ध्वस्रोतस इत्यभिसमस्य सर्वे चत्वारिं-
शदूनानि त्रयोदशसहस्राण्यनागामिनां भवन्ति ॥ ४३ ॥
पञ्चविंशतिशतानि भवन्ति; तेषामन्तरापरिनिर्वायिणाम् । कथं कृत्वा तथा
भवन्ति ? इत्याह—एकस्मि स्थाने । तद्यथा—ब्रह्मपुरोहिते षड्गोत्राणि परिहाण-
धर्मादिभेदात् । गोत्रेगोत्रे इति वीप्सा । नव पुद्गलाः । सकलबन्धनो यावदष्ट-
प्रकारवीतरागः । स्वस्मात् स्थानात् । तद्यथा ब्रह्मपुरोहितात् । षण्णवकानि
गोत्रषट् पुद्गलनवकग्रहणाच्चतुःपञ्चाशत । षोडश चतुःपञ्चाशत्कानि ।
षोडशस्थाना

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

५६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
आभवाग्राष्टभागक्षिदर्हत्त्वे प्रतिपन्नकः ।
'अनागामी' इत्यधिकृतम् । स खल्वयमनागामी प्रथमध्यानेकप्रकारवैराग्यात्
प्रभृति यावद् भवाग्राष्टप्रकारप्रहाणादर्हत्त्वप्रतिपन्नको भवति¹ ।
नवमस्याप्यानन्तर्यपथे,
नवमस्यापि भावाग्रिकस्य प्रकारस्य प्रहाणायानन्तर्यमार्गे सोऽर्हत्त्वप्रति-
पन्नक एव ।
वज्रोपमश्च सः ॥ ४४ ॥
स चानन्तर्यमार्गः 'वज्रोपमः समाधिः' इत्युच्येत; सर्वानुशयभेदित्वात् ।
भिन्नत्वादसौ न² सर्वान् भिनत्ति । सर्वांस्तु भेत्तुं समर्थः; सर्वानन्तर्यमार्गाणा-
मधिमात्रतमत्वात् ।
वज्रोपमानां तु बहुमेदं वर्णयन्ति—अनागम्यसंगृहीता भावाग्रिकदुःख-
समुदयालम्बनैर्दुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता अष्टौ । निरोधमार्गधर्म-
"आभवाग्राष्टभागक्षित्" इति । आभवाग्रादष्टौ प्रकारान् क्षिणोतीत्या-
भवाग्राष्टभागक्षित् । आभवाग्राष्टप्रकारक्षयकृदित्यर्थः ।
अयमनागामी प्रथमध्यानेकप्रकारवैराग्यात् प्रभृतीति । यस्मात् कामवैराग्या-
दनागामी व्यवस्थाप्यते, तस्मात्ततः परेणार्हत्त्वफलप्रतिपन्नको भवति ।
यथा वज्रः सर्वं भिनत्ति, एवमयं समाधिः सर्वमनुशयं भिनत्तीति सामर्थ्यात्
वज्र उपमा अस्येति वज्रोपमः । भिन्नत्वादसौ न सर्वान् भिनत्तीति । त्रैधातुकान्
दर्शनप्रहातव्यान् भावनाप्रहातव्यांश्च कामावचरान् यावत् भावाग्रिकानष्टौ
प्रकारान् । यदि सर्वान् भिनत्ति, कस्मात् सर्वानुशयभेदीत्युच्यते ? इत्याह—
सर्वांस्तु भेत्तुं समर्थ इति । सम्भवमधिकृत्योक्तमित्यभिप्रायः ।
अनागम्यसंगृहीता इति विस्तरः । नव भूमीः अनागम्यं ध्यानान्तरं
चत्वारि ध्यानानि त्रींश्चारूप्यान् भवाग्रवर्ज्यान्निश्रित्यार्हत्त्वप्राप्तिरित्थत एवं
प्रतन्यते । दुःखसमुदयानन्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता अष्टाविति । भावाग्रिक-
दुःखा लम्बनन्वयज्ञानाकारैश्चतुर्भिः सम्प्रयुक्ताश्चत्वारो भावाग्रिकसमुदयालम्ब-
नान्वयज्ञानाकारैः चतुर्भिरपरैः सम्प्रयुक्ताश्चत्वार इत्यष्टौ । एवमेव
निरोधमार्गधर्मज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता अष्टाविति वक्तव्यम् ।
१. भवन्ति-का० । २. न पुनः—का० ।

ज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता अष्टौ । निरोधान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ताः प्रथमध्याननिरोधा-
लम्बनाश्चत्वारः । एवं यावद् भवाग्रनिरोधालम्बनाश्चत्वारः । मार्गान्वयज्ञानाकारैः
सम्प्रयुक्ताश्चत्वारः, कृत्स्नस्यान्वयज्ञानपक्षस्यालम्बनात् । त इमे ज्ञानाकारालम्बन-
भेदभिन्ना द्वापञ्चाशद् वज्रोपमा भवन्ति ।
यथाऽनागम्यसंगृहीताः१, एवं यावच्चतुर्थध्यानसंगृहीताः ।
“धर्मज्ञानं निरोधे यन्मार्गे वा भावनापथे ।
त्रिधातुप्रतिपक्षस्तद्” (अभि० को० ७. ९)
इति सिद्धान्तात् तयोरेवेहोपन्यासः, न दुःखसमुदयधर्मज्ञानयोर्ग्रहणम् ।
एवं यावदिति । यावच्छब्देन यथा प्रथमध्याननिरोधालम्बनाकारैः सम्प्रयुक्ता-
श्चत्वारः । एवं द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानाकाशविज्ञानाकिञ्चन्यायतनभवाप्र-
निरोधालम्बनाः प्रत्येक

आकाशविज्ञानानन्याकिञ्चन्यायतनसंगृहीता यथासंख्यमष्टाविंशतिश्चतुर्विंश-
तिर्विंशतिश्च² भवन्ति; तेषु धर्मज्ञानस्याधोभूमिनिरोधालम्बनस्य चान्वयज्ञानस्या-
भावात् । अधोभूमिप्रतिपक्षालम्बनं तु भवति, तस्यान्योन्यहेतुत्वादिति ।
येषां तु मार्गान्वयज्ञानमप्येकैकमूमिप्रतिपक्षालम्बनमिष्टम्, तेषामष्टाविंशति-
संगृहीता एवं प्रथमध्यानसंगृहीता द्वापञ्चाशत् । यावच्चतुर्थध्यानसंगृहीता
द्वापञ्चाशादिति । यथासंख्यमिति विस्तरः ।
आकाशानन्त्यायतनसंगृहीता अष्टाविंशतिः । विज्ञानानन्त्यायतनसंगृहीता-
श्चतुर्विंशतिः । आकिञ्चन्यायतनसंगृहीता विंशतिः । भवाग्र आर्यमार्गो
नास्तीति तत्संगृहीता न सन्तीति न चिन्त्यन्ते । तेषु धर्मज्ञानस्याभावादिति ।
तेष्वाकाशानन्त्यायतनादिषु धर्मज्ञानस्याभावात् । धर्मज्ञानस्य

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६६६
मधिकान् प्रक्षिप्यानागम्यसंगृहीता अशीतिर्वज्रोपमा भवन्ति । एवं यावच्चतुर्थध्यान-
संगृहीताः ।
आकाशनन्त्यायतनादिषु यथाक्रमं चत्वारिंशत्, द्वात्रिंशत्, चतुर्विंशतिश्च
भवन्ति ।
येषां त्विति विस्तरः । येषामाभिधार्मिकाणां मार्गान्वयज्ञानमपि न
केवलनिरोधान्वयज्ञानमेकैकभूमिप्रतिपक्षालम्बनमिष्टम्, तेषामष्टाविंशतिमधिकान्
प्रक्षिप्य अनागम्यसंगृहीता अशीतिर्वज्रोपमा भवन्ति । कथं कृत्वा ? पूर्वकाः
कृत्स्नस्यान्वयज्ञानपक्षस्यालम्बना मार्गान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ताश्चत्वारः ।
इदानीमेकीयमतेनैकैकभूमिप्रतिपक्षालम्बना अपि व्यवस्थाप्यन्ते— अनागम्य-
संगृहीताः प्रथमध्यानप्रतिपक्षालम्बना मार्गान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ताश्चत्वारः ।
एवं यावदाकिञ्चन्यायतनप्रतिपक्षालम्बना मार्गान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता-
श्चत्वार इत्येवमष्टाविंशतिरधिका भवन्ति । एवमष्टाविंशतिमधिकान् प्रक्षिप्य
द्वापञ्चाशदशीतिर्भवन्ति । किं पुनः कारणं भवाग्रप्रतिपक्षालम्बना मार्गान्वय-
ज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ताश्चत्वारो न गण्यन्ते ? आह—न भवाग्रसंगृहीतोऽनास्रवो
मार्गो भवाग्रप्रतिपक्षोऽस्ति, प्रथमध्यानभूमिकस्त्वस्ति, यावदाकिञ्चन्या-
यतनभूमिक इति । तस्मात् तद्भूमिप्रतिपक्षालम्बना एवोक्ताः, न भवाग्रप्रतिपक्षा-
लम्बना इति ।
अपरे पुनश्शोचक्षते—येषां तु मार्गान्वयज्ञानमप्येकैकभूमिप्रतिपक्षालम्बन-
मिष्टम् । यथा निरोधान्वयज्ञानमिष्टमित्यभिप्रायः । तेषां भावाग्रिकदुःख-
समुदद्यान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता अष्टौ । निरोधमार्ग्धर्मज्ञानाकारैः
सम्प्रयुक्ता अष्टौ । निरोधान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ताः प्रथमध्याननिरोधा-
लम्बनाश्चत्वारः । एवं यावद् भवाग्रनिरोधालम्बनाश्चत्वार इति द्वात्रिंशद्भवन्ति ।
एवं मार्गान्वयज्ञानाकारैरपि सम्प्रयुक्तास्तथैव द्वात्रिंशदिति कृत्वा । अष्टाविंशति-
मधिकान् प्रक्षिप्यानागम्यसंगृहीता अशीतिर्वज्रोपमा भवन्तीति । तेषां हि ये हि
कृत्स्नस्यान्वयज्ञानपक्षस्यालम्बनान्मार्गान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ताश्चत्वारस्ते न
सन्ति । भवाग्रप्रतिपक्षालम्बनास्तु तत्स्थाने भवन्तीत्यतो अशीतिर्वज्रोपमा
भवन्तीति ।
एवं यावच्चतुर्थध्यानसंगृहीताः । कथम् ? अष्टाविंशतिमधिकान् प्रक्षिप्य
ध्यानान्तरसंगृहीता अशीतिर्वज्रोपमा भवन्ति । यथा ध्यानान्तरसंगृहीताः,
एवं प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानसंगृहीताः प्रतिध्यानमशीतिर्वज्रोपमा भवन्ति ।

६७० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
पुनर्गोत्रेन्द्रियभेदाद् भूयांसो भवन्ति ॥ ४४ ॥
आकाशानन्त्यायतनादिष्विति । भवाग्रवर्ज्येषु त्रिष्वारूप्येषु यथाक्रमं
चत्वारिंशत् द्वात्रिंशच्चतुर्विंशतिश्च भवन्ति । कथं कृत्वा ? आकाशानन्त्यायतने
तावदष्टाविंशत्यां वज्रोपमेष्वाकाशानन्त्यायतनप्रतिपक्षालम्बनात् मार्गान्वय-
ज्ञानाकारैः संप्रयुक्तांश्चतुरः प्रक्षिप्य यावदाकिञ्चन्यायतनप्रतिपक्षालम्बनांश्चतुर
इति द्वादश प्रक्षिप्य चत्वारिंशद्भवन्ति । एवं चतुर्विंशत्यां विज्ञानानन्त्यायतन-
प्रतिपक्षालम्बनांश्चतुरः प्रक्षिप्य, आकिञ्चन्यायतनप्रतिपक्षालम्बनांश्चतुरः
प्रक्षिप्य द्वात्रिंशद्भवन्ति । एवं विंशत्यामाकिञ्चन्यायतनप्रतिपक्षालम्बनांश्चतुरः
प्रक्षिप्य चतुर्विंशतिर्भवन्ति ।
आह—नन्वपदिष्टमधोभूमिप्रतिपक्षालम्बनं तु भवति, तस्यान्योन्यहेतुत्वा-
दिति; अथ कस्मात् स्वभूम्यूर्ध्वभूमिप्रतिपक्षालम्बना एवोक्ता आकाशानन्त्या-
यतनादिसंगृहीताः, नाधोभूमिप्रतिपक्षालम्बना इति ? अत्रोच्यते—अविशेष्य
नवभूमिकमन्वयज्ञानपक्षं मार्गमधोभूमिप्रतिपक्षालम्बनं भवतीत्युक्तम् । न
पुनराकाशानन्त्यायतनादिसंगृहीतस्याधोभूमिप्रतिपक्षालम्बनम् । किं तर्हि ?
स्वभूम्यूर्ध्वभूमिप्रतिपक्षालम्बनमेव । तत्राविशेषरूपेणाधरालम्बनमन्वयज्ञानं
भवति, न विशेषस्वरूपेण । स्वभूम्यूर्ध्वभूम्यालम्बनं तु विशेषरूपेणापि
भवतीति ।
एष तु पूर्वको वैभाषिकाणां स्थापनापक्षः । सामान्यरूपेणैव सर्वमन्वयज्ञान-
पक्षमालम्बतेऽन्वयज्ञानमिति । तथा ह्याचार्यसङ्घभद्रेणोक्तम्—“सर्वं हि मार्गान्व-
यज्ञानं नवभूमिकान्वयज्ञानपक्षालम्बनम्” इति ।
अपरे त्वेवं व्याचक्षते—भावाग्रिकदुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता
अष्टौ, निरोधान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता आकाशानन्त्यायतननिरोधालम्बना-
श्चत्वारः, एवं यावद्भावाग्रिकनिरोधालम्बनाश्चत्वार इति षोडश, मार्गान्वय-
ज्ञानाकारैरपि सम्प्रयुक्ता आकाशानन्त्यायतनप्रतिपक्षालम्बनाश्चत्वारः, एवं
यावद्भावाग्रप्रतिपक्षालम्बनाश्चत्वार इति षोडश । त एते द्विषोडश, पूर्वोक्ताश्चाष्टा-
विति चत्वारिंशदाकाशानन्त्यायतनसंगृहीता वज्रोपमा भवन्ति । विज्ञानानन्त्या-
यतनसंगृहीता द्वात्रिंशत् । आकाशानन्त्यायतननिरोधप्रतिपक्षालम्बनानष्टावपनी-
येति आकिञ्चन्यायतनसंगृहीताश्चतुर्विंशतिः । विज्ञानानन्त्यायतननिरोधप्रतिपक्षा-
लम्बनानप्यपरानष्टावपनीयेति । भवाग्रस्यापि हि तेऽधोभूमिकं प्रतिपक्षमार्ग-
माचक्षत इति ।
पुनर्गोत्रेन्द्रियभेदाद् भूयांसो भवन्तीति । कथम् ? ये यावदष्टौ सर्वप्रथमा
उक्ताः, तेषाम् । यो भावाग्रिकदुःखालम्बनोऽनित्याकारसम्प्रयुक्तो वज्रोपमः,

। निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६७१
यस्त्वसौ भावाग्रिको नवमः प्रकार उक्तो यस्य वज्रोपमेन प्रहाणम्,
तत्क्षयाप्त्या क्षयज्ञानम्,
तस्य पुनर्नवमस्य प्रकारस्य क्षयप्राप्त्या सह क्षयज्ञानमुत्पद्यते । वज्रोपसमाधे-
रनन्तरं पश्चिमो विमुक्तिमार्गः । अतएव तत्क्षयज्ञानं सर्वास्रवक्षयप्राप्तिसहजत्वात्
प्रथमतः ।
अशैक्षोऽर्हन्नसौ तदा ।
उत्पन्ने च पुनः क्षयज्ञाने सोऽर्हत्त्वप्रतिपन्नकः अशैक्षो भवत्यर्हंश्चार्हत्त्व-
फलप्राप्तः । फलान्तरं प्रति पुनः शिक्षितव्याभावादशैक्षः । अत एव स
परार्थकरणार्थत्वात्¹, सर्वसरागपूजार्हत्त्वाच्चार्हन्निति सिद्धं भवति ।
अन्ये सप्त पूर्वोक्ताः पुद्गलाः शैक्षा इति ।
तस्य षड्गोत्रभेदात् षोढा भेदः । एवं दुःखाद्याकारसम्प्रयुक्तानां त्रयाणां
प्रत्येकं षोढा भेदः । तेषामपि प्रत्येकं मृदुमध्याधिमात्रेन्द्रियभेदाद् भेदः । यथा
चैषां प्रत्येकं गोत्रेन्द्रियभेदाः, एवं भावाग्निकसमुदयालम्बनानां चतुर्णां प्रत्येकं
षड्गोत्रभेदात् षोढा भेदः । इन्द्रियभेदाच्च त्रिधा भेदः । यथा चैषामष्टानां
गोत्रेन्द्रियभेदात् प्रत्येकं षोढा त्रिधा च भेदः, एवं सर्वेषामनागम्यसंगृहीतानां
ज्ञानाकारालम्बनभेदभिन्नानां यावदाकिञ्चन्यायतनसंगृहीतानां गोत्रेन्द्रियभेदाद्
भेदः । अनया वर्तन्या योज्यः ।
एवं वा योज्यः—प्रथमे पक्षे द्वापञ्चाशदनागम्यसंगृहीताः । यावद्विंशातिरा-
किञ्चन्यायतनसंगृहीता इत्यभिसमस्य चतुरशीत्युत्तराणि त्रीणि शतानि
वज्रोपमानां भवन्ति, तानि षड्गुणीकृत्य त्रिगुणीकृत्य च षट्सहस्राणि नवशतानि
द्वादशोत्तराणि भवन्ति । द्वितीयपक्षे यत्रादितोऽशीतिः, यावदाकिञ्चन्यायतने
चतुर्विंशतिरिति एकपिण्डतः षट्सप्तत्युत्तराणि पञ्चशतानि भवन्ति । गोत्रेन्द्रिय-
भेदात् षड्गुणीकृत्य त्रिगुणीकृत्य च दशसहस्राणि अष्टषष्ट्युत्तराणि च त्रीणि
शतानि वज्रोपमानां भवन्तीति ॥ ४४ ॥
अत एव तत्क्षयज्ञानमिति । कुतः ? इत्याह—सर्वास्रवक्षयप्राप्तिसहजत्वात्
प्रथमत इति । यस्मात् सर्वास्रवक्षयप्राप्त्या सह जातं तत्प्रथमतो ज्ञानम् ।
तस्मात् क्षयज्ञानमित्युच्यते; मध्यमपदलोपात् । नैरूक्तिविधानतो वा । सर्वग्रहणं
स्रोतआपन्नादिज्ञानविशेषणार्थम् । प्रथमतोग्रहणमनुत्पादज्ञानादिविशेषणार्थम् ।
सङ्केतापेक्षया हि शब्दप्रवृत्तिः । अत एव स इति । स्वार्थपरिसमाप्तेः । स
१. परमार्थ०-का० ।

केन ते शैक्षाः ? आस्रवक्षयाय नित्यं शिक्षणशीलत्वाच्छिक्षात्रये ।
अधिशीलमधिचित्तमधिप्रज्ञं च । ताः पुनः शीलसमाधिप्रज्ञास्वभावाः ।
पृथग्जनोऽपि शैक्षः प्राप्नोति ? न; यथाभूतं सत्याप्रज्ञानात् पुनश्चाप-
शिक्षणात् । अत एव द्विरभिधानं सूत्रे—"शिक्षायां शिक्षते, शिक्षायां शिक्षत इति
शिवक तस्माच्छैक्ष इत्युच्यते" इति । 'यः शिक्षत एव नापशिक्षते स शैक्षः'
इत्यवधारणं यथा विज्ञायेत ।
प्रकृतिस्थ आर्यः कथं शिक्षणशीलः ? आशयतः । स्थिताध्वगवत्, प्राप्त्यनु-
षङ्गतश्च शिक्षात्रयस्य ।
पराऽर्थकरणाऽर्हत्त्वादर्हन् । परार्थकरणायोग्यत्वादित्यर्थः । सर्वसरागपूजार्हत्त्वाच्चेति ।
सरागाः पथग्जनशैक्षाः, तेषां सर्वेषां पूजामर्हतीत्यर्हन् । सिद्धं भवतीति ।
किं सिद्धं भवति ? इत्याह—अन्ये सप्त पूर्वोक्ताः पुद्गलाः शैक्षा इति । त्रयः
फलस्थाश्चत्वारश्च प्रतिपन्नका उक्ताः । असावेवाशैक्ष इत्यवधारणादेतदन्ये
आर्याः शैक्षा इति सिद्धम् ।
केन ते शैक्षा इति । केन कारणेन ते सप्त पुद्गलाः शैक्षा इत्युच्यन्ते ?
इत्याह—आस्रवक्षयाय नित्यं शिक्षणशीलत्वादिति । शिक्षा शीलमेषामिति
शैक्षाः । “शीलम्” (४.४.६१) “छत्रादिभ्यो णः (पा० सू० ४.४.६२) इति
लक्षणात् । क्व शिक्षणशीलाः ? शिक्षात्रये । किं शिक्षात्रयम् ? अधिशीलमधि-
चित्तमधिप्रज्ञं च । किंस्वभावास्ताः ? इत्याह—ताः पुनः शीलसमाधिप्रज्ञास्वभावा
इति । शीले शिक्षा अधिशीलम्, एवं यावत्प्रज्ञायां शिक्षेत्यधिप्रज्ञमिति ।
“अव्ययं विभक्ति०” (पा० सू० २.१.६) इत्यव्ययीभावसमासः । शिक्षाक्रियाणां
त्वव्यतिरेकाच्छीलादिस्वभावाः शिक्षा इति व्याचष्टे ।
पृथग्जनोऽपि शैक्षः प्राप्नोतीति । पृथग्जनोऽपि विनयोक्तासु शिक्षासु शिक्षत
इति ? न, यथाभूतं सत्याप्रज्ञानात् । नैतदेवम् ? यथाभूतं सत्यानां दुःखादीनां
अप्रज्ञानादनवबोधात् । “तद्धि भिक्षवो दृष्टं यदार्यया प्रज्ञया” इति वचनात् ।
तथा हि सूत्रे अधिशीलमधिचित्तं वा शिक्षां विस्तरेणोक्त्वाह—“अधिप्रज्ञं शिक्षा
कतमा ? इदं दुःखमार्यसत्यमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखसमुदयः,
अयं दुःखनिरोधः, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदार्यसत्यम्” इति, यथाभूत-
सत्याप्रज्ञानात् । यत्र च शिक्षिताः शीलादिषु, तत्र पुनरपशिक्षणात् ।
प्रातिमोक्षसंवरपरित्यागतः ऊष्मगतादिपरिहाणितश्चार्यः पुनर्यद्यपि किंचित्
परित्यजति, न तु सर्वम् । न ह्यार्यस्य कदाचिदपि शिक्षात्रयं नास्तीति ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम ६७३
अथ शैक्षा धर्माः कतमे ? शैक्षस्यानास्रवाः ।
अशैक्षाः कतमे ? अशैक्षस्यानास्रवाः ।
निर्वाणं कस्मान्न शैक्षम् ? अशैक्षपृथग्जनयोरपि तद्योगात् ।
कस्मान्नाशैक्षम् ? शैक्षपृथग्जनयोरपि तद्योगात् ।
त एते सर्व एवाष्टावार्यपुद्गला भवन्ति । प्रतिपन्नकाश्चत्वारश्च फले स्थिताः ।
तद्यथा—स्रोतआपत्तिफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकः स्रोतआपन्नः । एवं
यावदर्हत्त्वफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकोऽर्हन्निति ।
नामत एतेऽष्टौ भवन्ति । द्रव्यतस्तु पञ्च । प्रथमः प्रतिपन्नकः, चत्वारश्च
फलस्थाः । शेषाणां प्रतिपन्नकानां त्रिफलस्थायतिरेकात् ।
आनुपूर्वाधिगमं प्रत्येवमुच्यते । भूयःकामवीतरागौ तु स्यातां दर्शनमार्गे
सकृदागाम्यनागामिफलप्रतिपन्नकौ, न च स्रोतआपन्न-सकृदागामिनाविति ।
प्रकृतिस्थ आर्य इति । असमाहितावस्था सत्त्वानां प्रकृतिः, तत्रस्थ आर्यः
पिण्डपातचारादिगतः । न शिक्षेणशील इति । न शैक्षः स्यादित्यभिप्रायः ।
आशयत इति । छन्दतः । स्थिताध्वगवत् । अध्वग उच्यते योऽध्वानं गच्छति,
संस्थितोऽप्यध्वग इत्युच्यते; गमनाश्रितस्यापरित्यागात् तद्वत् । प्राप्त्यनुषङ्गतश्च ।
शीलसमाधिप्रज्ञानां च प्राप्तयः प्रकृतिस्थस्याप्यनुपज्यन्ते । तस्मात् प्रकृतिस्थोऽपि
नाशिक्षेणशील एवेति ।
शैक्षाशैक्षनिर्देशप्रसङ्गेनेदमुच्यते—अथ शैक्षा धर्माः कतमे इत्यादि ।
शैक्षस्यानास्रवा धर्माः संस्कृतस्वभावाः । एवमशैक्षस्याशैक्षा धर्माः ।
निर्वाणं कस्मान्न शैक्षम् । यच्छैक्षेण प्राप्तमित्यभिप्रायः । अशैक्षपृथग्जनयोरपि
तद्योगादिति । पृथग्जनोऽपि लौकिकमार्गप्राप्तेन निर्वाणेन युज्यते ।
प्रथमः प्रतिपन्नक इति । दर्शनमार्गस्थः । शेषाणामिति विस्तरः ।
शेषाणां प्रतिपन्नकानां सकृदागाम्यनागाम्यर्हत्त्वफलप्रतिपन्नकानां त्रिफलस्था-
व्यतिरेकात् । स्रोतआपत्तिसकृदागाम्यनागामिफलस्थेभ्योऽव्यतिरेकात् ।
सकृदागामिप्रतिपन्नकादयः स्रोतआपन्नादिभ्यो नान्य इत्यर्थः ।
आनुपूर्वाधिगमं प्रत्येवमुच्यत इति । आनुपूर्वेण चतुःफलप्राप्तिं प्रत्युच्यते—
द्रव्यत पञ्चेति । भूयःकामवीतरागौ तु स्याताम् । भूयोवीतरागः क्षीणषट्-
प्रकारः । कामवीतरागः क्षीणनवप्रकारः । दर्शनमार्गे दर्शनमार्गावस्थायां यथाक्रमं

"? No, "सास्रवाऽनास्रवाश्चोत्पद्यन्ते" or "सास्रवोऽनास्रवश्चोत्पद्यन्ते"?
Wait! Let's check the text of Sphutartha on 6.45:
"तद्यथा स्रोतआपन्नः शमथचरितो लौकिकेन मार्गेण वैराग्यं गच्छन् प्रतिप्रकारं विसंयोगप्राप्तयः सास्रवा अनास्रवाश्चोत्पद्यन्ते।" or "सास्रवाऽनास्रवाश्चोत्पद्यन्ते"?
Wait, look at the image:
"सा स्र वो [or वा?] ऽ ना स्र व [or वा?] श्चो [or श्च?] त्प द्य न्ते ।"
Wait, look at 'श्च':
Does 'श्च' have an o-matra?
Wait, if it is "श्चोत्पद्यन्ते" = च + उत्पद्यन्ते!
च (ca) + उत्पद्यन्ते (utpadyante) = चोत्पद्यन्ते (cotpadyante)!
Aha! च + उत्पद्यन्ते = चोत्पद्यन्ते!
Then before 'च' is 'सास्रवा अनास्रवाश्चोत्पद्यन्ते'?
Wait, if it's सास्रवा + अनास्रवाः + च + उत्पद्यन्ते:
सास्रवा + अनास्रवा = सास्रवाऽनास्रवाः (or सास्रवा अना

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६७५
लोकोत्तरेणाप्येवमित्यपरे । किं कारणम् ?
त्यक्ते क्लेशासमन्वयात् ॥ ४६ ॥
यदि ह्यार्यमार्गेण वैराग्यं प्राप्नुवतो लौकिकी विसंयोगप्राप्तिर्नोत्पद्यते, एवं
सति य आर्यमार्गेणाकिञ्चन्यायतनाद् वीतरागो ध्यानं निश्रित्येन्द्रियाणि सञ्चरति, स
कृत्स्नपूर्वमार्ग त्यागात् केवलफलमार्गलाभाच्च ऊर्ध्वभूमिकक्लेशविसंयोगेनासमन्वागतः
स्यात् । त्यक्ते च तस्मिन् पुनरपि तैः क्लेशैः समन्वागतः स्यादिति ॥ ४६ ॥
भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातवत् त्वसमन्वयः ।
असत्यामपि तु तस्यां¹ लौकिक्यां विसंयोगप्राप्तौ न तैः समन्वागमः स्यात् ।
तद्यथा भवाग्रार्धप्रकारविमुक्तस्य असत्यामपि तु लौकिक्यां तद्विसंयोगप्राप्तौ
त्यक्तायामपि चेन्द्रियसञ्चारेण लोकोत्तरायां न पुनस्तैः क्लेशैः समन्वागमो भवति ।
ध्यानं निश्रित्येति । यावच्छैक्षः षड्भूमीर्निश्रित्येन्द्रियाणि सञ्चरति,
नारूप्यमिति । "अशैक्षो नव निश्रित्य भूमीः शैक्षस्तु षड्" (अभि० को० ६.६१)
इति वचनात् । तेनाह—यो ध्यानं निश्रित्येन्द्रियाणि सञ्चरति । स कृत्स्नपूर्व-
मार्ग त्यागादारूप्यमार्गाणां मृद्विन्द्रियसंगृहीतानां पूर्वलब्धानां त्यागात् । केवल-
फलमार्गलाभाच्च केवलस्यानागामिफलस्य तीक्ष्णेन्द्रियस्वभावस्य लाभात् । "स
विशेषं फलं त्यक्त्वा फलमाप्नोति वर्धयन्" (अभि० को० ६.६२) इति वचनात् ।
ऊर्ध्वभूमिकक्लेशविसंयोगेन आरूप्यावचरक्लेशविसंयोगेनासमन्वागतः स्यात् ।
अयं चापरो दोषः—त्यक्ते च तस्मिन्नूर्ध्वभूमिकक्लेशविसंयोगे तैः क्लेशैरूर्ध्व-
भूमिकैः समन्वागतः स्यादिति ॥ ४६ ॥
"भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातवत् त्वसमन्वयः" इति । अर्धेन विमुक्तोर्धविमुक्तः,
भवाग्रादधंविमुक्तो भवाग्रार्धविमुक्तः; ऊर्ध्वं जात ऊर्ध्वजातः, भवाग्रार्धविमुक्त-
श्चोर्ध्वजातश्च भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातौ, तयोरिवेति भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातवत् ।
समन्वयस्तैस्तस्येति वाक्यशेषः । तुशब्दः पूर्वदोषव्यावर्तनार्थम् ।
तमर्थं विवृण्वन्नाह—असत्यामिति विस्तरः । असत्यामपि तस्य पुद्गलस्य
लौकिक्यां विसंयोगप्राप्तौ न तैः क्लेशैः समन्वागमः स्यात् । तद्यथा भवाग्रार्ध-
प्रकारविमुक्तस्येति विस्तरः । तस्य हि लौकिकी भवाग्रार्धप्रकारविसंयोगप्राप्ति-
र्नास्ति; तत्प्रतिपक्षलौकिकमार्गाभावात् । लोकोत्तरा च तद्विसंयोगप्राप्तिर्ध्यानं
१. भवाग्राध०—का० ।

"! Wait, is it "ध्यानान्त्याः" or "ध्यानाप्याः"?
Look at the stroke:
'ना' is followed by 'रू' (curve from the middle of vertical bar? No, it's र with long ū: रू).
Then 'प' joined with 'य', with 'ा' and visarga 'ः': प्याः.
Wait, no, is it 'ना' or 'ना' with macron? "ध्यानाप्याः" or "ध्यानान्तरूपाः"?
Wait! "अष्टौ च ध्यानान्तरूपाः"? There is no 'त'.
It is: ध्या (dhyā) + ना (nā) + रू (rū) + प्याः (pyāḥ) = ध्यानाप्याः (dhyānārūpyāḥ)!
Wait, why ध्यानाप्याः instead of ध्यानान्तरूपाः? Because dhyāna + ārūpya = dhyānārūpya!
In Abhidharmakośa: "अष्टौ च ध्यानाऽऽरूप्याः" or "ध्यानाप्याः" (dhyāna-ārūpyāḥ = dhyānārūpyāḥ).
Look at the characters:
ध्या - ना - रू - प्याः!
Yes! ध्या (1) ना (2) रू (3) प्याः (4)! Exactly: ध्यानाप्याः!

Now let's check line 10 end to line 1

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६७७
त्रिभूमिजयादूर्ध्वं मौलादेव, न पुनः सामन्तकाद्; उपेक्षेन्द्रियसामान्यात् ।
त्रिषु हि ध्यानेषु सामन्तकमौलयोरिन्द्रियभेदात् कश्चिन्न शक्नोति मौलं ध्यानं
प्रवेष्टुम्; इन्द्रियसञ्चारस्य दुष्करत्वात् ।
अतस्त्रिभूमिवैराग्ये ध्यानसामन्तकादप्यन्यो विमुक्तिमार्गो भवति ।
“अनास्रवेण वैराग्यमनागम्येन सर्वतः” (अभि०को० ६.४७), इत्युक्तम् ,
अन्यैस्तु नोक्तम् । अत उच्यते—
आर्यैरष्टाभिः स्वोर्ध्वभूजयः ॥ ४८ ॥
अनास्रवैरष्टाभिर्ध्यानध्यानान्तारूप्यैः स्वस्या ऊर्ध्वायाश्च भूमेर्वैराग्यं
नाधरायाः, वीतरागत्वात् । तत्र लोकोत्तरा आनन्तर्यविमुक्तिमार्गाः सत्यालम्बन-
त्वात् सत्याकारप्रवृत्ता इति सिद्धम् ॥ ४८ ॥
विमुक्त्यानन्तर्यपथा लौकिकास्तु यथाक्रमम् ।
शान्ताद्युदाराद्याकाराः,
विमुक्तिमार्गाः शान्ताद्याकाराः, आनन्तर्यमार्गा औदारिकाद्याकाराः । ते
पुनर्यथाक्रमम्—
उत्तराधरगोचराः ॥ ४९ ॥
विमुक्तिमार्गा उत्तरां भूमिं शान्ततः प्रणीततो निःसरणतश्चाकारयन्ति
उपेक्षेन्द्रियसामान्यादिति । चतुर्थध्यानादिसमापत्तितत्सामन्तकयोरुपेक्षेन्द्रियं
तुल्यमिति । कश्चिन्न शक्नोतीति मृद्विन्द्रियः । इन्द्रियसञ्चारस्य दुष्करत्वा-
दिति । उपेक्षेन्द्रियानन्तरं सुखेन्द्रियस्य सौमनस्येन्द्रियस्य वा दुष्करत्वात् ।
मौलसामन्तकयोरुपेक्षेन्द्रियसामान्ये सति किमर्थं मौलादेवान्त्यं विमुक्तिमार्गं
सम्मुखीकरोति । न सामन्तकात् वीतरागभूमिबाहुमान्यात् । नाधराया वीतराग-
त्वादिति । तत्सामन्तकेन चाधोवैराग्यस्य कृतत्वात् । सत्याकारप्रवृत्ता इति ।
अनित्याद्याकारप्रवृत्ताः ॥ ४८ ॥
सम्भवत इति । यद्यधरां भूमिमौदारिकतः पश्यन्यूर्ध्वं तद्विपर्ययेण शान्त-
इत्येके । अपरे व्याचक्षते—शान्ताद्याकाराणां कदाचिदेकेनाप्याकारेणाकार-

६७८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
सम्भवतः । आनन्तर्यमार्गा अधरां भूमिमौदारिकतो दुःखितः स्थूलभित्तिकतश्च ।
अशान्तत्वादौदारिकतः; महाभिसंस्कारतरत्वात् । अप्रणीतत्वात् ; दुःखितो
बहुदौष्ठुल्यतरत्वेन प्रतिकूलभावात् । स्थूलभित्तिकतः; तयैव तद्भूभ्यनिःसरणात्,
भित्त्यानिःसरणवत् । तेषां¹ विपर्ययेण शान्तप्रणीतनिःसरणाकाराः ॥ ४९ ॥
गतमानुषङ्गिकम् ॥
इदं² वक्तव्यम्—अथ क्षयज्ञानादनन्तरं किमुत्पद्यते ?
यद्यकोप्यः क्षयज्ञानादनुत्पादमतिः,
अकोप्यधर्मा चेदर्हन्भवति क्षयज्ञानात् समनन्तरमनुत्पादज्ञानमस्योत्पद्यते ।
न चेत् ।
क्षयज्ञानमशैक्षी वा दृष्टिः,
यन्ति, नावश्यं समस्तैरिति । औदारिक इति । औदारिकमित्यौदारिकतः ।
अशान्तत्वादौदारिकतः । कथमशान्ताधरा भूमिः ? महाभिसंस्कारतरत्वात् । इदं
महाभिसंस्कारं यत्नसाध्यं मार्गेण सहाधरं स्थानम्, इदमपि महाभिसंस्कारं
सह मार्गेणोर्ध्वं स्थानम्, इदमनयोरतिशयेनेति महाभिसंस्कारतरम्, तद्भावः
तस्मात् । खिलम् दुर्भेद्यम्, कुत्सितं खिलं दुःखिलमिति दुःखिलतः । कथम्-
प्रणीताधरा भूमिः ? इत्याह—बहुदौष्ठुल्यतरत्वेन प्रतिकूलभावादिति । दौष्ठुल्यं
कायचित्तयोरकर्मण्यता, क्लेशानुकूलतेत्यर्थः । बहुदौष्ठुल्यमस्येति बहुदौष्ठु-
ल्यम् । इदमपि बहुदौष्ठुल्यं समार्गमधरं स्थानम्, इदमपि बहुदौष्ठुल्यं
समार्गमूर्ध्वं स्थानम्, इदमनयोरतिशयेनेति बहुदौष्ठुल्यतरम्, तद्भावात् । स्थूल-
भित्तिकत इति । स्थूलभित्तिकभावेन । तयैव तद्भूभ्यनिःसरणात् । तयैव भूम्या
तस्या एव भूमेरनिःसरणात् । भित्त्यानिःसरणवत् । यथा तथा तयैव भित्त्या तस्या
एव भित्तेरनिःसरणम्, तदवष्टब्धाकाशदेशात् । तेषां विपर्ययेणेति । अल्पाभि-
संस्कारत्वादल्पदौष्ठुल्यतरत्वेनाप्रतिकूलभावात् तया भूम्या तद्भूमिनिःसरणाद्
यथाक्रमं शान्तप्रणीतनिःसरणाकाराः ॥ ४६ ॥
गतमानुषङ्गिकम् । इदं वक्तव्यमिति । क्षयज्ञानान्तराभावि वक्तव्यम् ।
अनुषङ्गेण तु लौकिकानन्तर्यविमुक्तिमार्ग लक्षणनिर्देश इति ।
“यद्यकोप्यः क्षयज्ञानादनुत्पादमतिः” इति । अपुनःकर्तव्यताज्ञानम् । तदस्य
१. एषां—का० । २. इदं तु—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ९७६
न चेदकोप्यधर्मा भवति क्षयज्ञानात् क्षयज्ञानमेवोत्पद्यते, अशैक्षी वा
सम्यग्दृष्टिः । न त्वनुत्पादज्ञानम्; परिहाणिसम्भवात् ।
किं पुनरकोप्यधर्मणः सा नैवोत्पद्यते ?
सर्वस्य साऽर्हतः ॥ ५० ॥
अकोप्यधर्मणोऽप्यनुत्पादज्ञानात् कदाचिदनुत्पादज्ञानमेवोत्पद्यते, कदाचिद-
शैक्षी सम्यग्दृष्टिः ॥ ५० ॥
यान्येतानि चत्वारि फलान्युक्तानि, कस्यैतानि फलानि ? श्रामण्यफलानि ।
किमिदं श्रामण्यं नाम ?
श्रामण्यममलो मार्गः,
अनास्रवो मार्गः श्रामण्यम् । तेन हि श्रमणो भवति; क्लेशसंशमनात् ।
“शमिता अनेन भवन्ति अनेकविधाः पापका अकुशला धर्मा विस्तरेण यावज्जरा-
मरणीयाः, स्तस्माच्छ्रमण इत्युच्यते” इति सूत्रे वचनात् । अनत्यन्तशमनान्न
पृथग्जनः परमार्थश्रमणः ।
तस्य पुनः श्रामण्यस्य ?
संस्कृतासंस्कृतं फलम् ।
संस्कृतासंस्कृतानि हि श्रामण्यफलानि पुनश्चत्वार्युक्तानि सूत्रे । अपि तु
एकान्नवतिस्तानि,
कानि पुनस्तानि ?
मुक्तिमार्गाः सह क्षयैः ॥ ५१ ॥
दर्शनहेयप्रहाणायाष्टावानन्तर्यमार्गाः, अष्टौ विमुक्तिमार्गा भावनाहेयप्रहाणाय ।
नवसु भूमिषु प्रत्येकं नवप्रकाराणां क्लेशानां प्रहाणाय तावन्त एवानन्तर्यमार्गाः,
विमुक्तिमार्गाश्च ।
तदानीमुत्पद्यते । परिहाणिसम्भवादिति । क्लेशोत्पादावकाशोऽस्तीति नास्या-
नुत्पादज्ञानमुत्पद्यते । किं कारणम् ? परिहाणिसम्भवात् । यस्मादस्य परिहाणिः
सम्भवति । यस्य पुनरनुत्पादज्ञानम्, न तस्य परिहाणिरिति ॥ ५० ॥
तेन हि श्रमणो भवतीति । श्रामण्ययोगाच्छ्रमणो भवति । यथा शौक्ल्य-
योगाच्छुक्लः पट इति । शमयति क्लेशानिति श्रमणः ।

तत्रानन्तर्यमार्गाः श्रामण्यम्, विमुक्तिमार्गाः संस्कृतानि श्रामण्यफलानि ।
तन्निष्यन्दपुरुषकारफलत्वात् । तेषां क्लेशानां प्रहाणान्यसंस्कृतानि श्रामण्य-
फलानि । एवमेकान्ननवतिर्भवन्ति ॥ ५१ ॥
एवं तर्हि बुद्धस्योपसंख्यानं कर्तव्यं जायते ? न कर्तव्यम् । यद्यपि
भूयांसि फलानि,
चतुष्फलव्यवस्था तु पञ्चकारणसम्भवात् ।
यस्यां हि प्रहाणमार्गावस्थायां पञ्च कारणानि सम्भवन्ति, तस्यां किल
भगवता फलं व्यवस्थितम् ।
कतमानि पञ्च ?
पूर्वत्यागोऽन्यमार्गाप्तिः क्षयसंकलनं फले ॥ ५२ ॥
ज्ञानाष्टकस्य लाभोऽथ षोडशाकारभावना ।
१. पूर्वमार्गत्यागः, २. अपूर्वमार्गाप्तिः; प्रतिपन्नकफलमार्गत्यागलाभात् ।
३. प्रहाणसंकलनम्; सर्वस्यैकप्राप्तिलाभात् ॥ ५२ ॥
तन्निष्यन्दपुरुषकारफलत्वादिति । तस्य श्रामण्यस्यानन्तर्यमार्गलक्षणस्य
यथायोगं विमुक्तिमार्गा असंस्कृतानि च निष्यन्दफलत्वात् पुरुषकारफलत्वाच्च ।
विमुक्तिमार्गास्तस्य निष्यन्दफलं पुरुषकारफलं च । असंस्कृतानि पुरुषकार-
फलमेव ।
“यद्बलाज्जायते यत् तत् फलं पुरुषकारजम्” (अभि० को० २.५८)
यद्बलात् प्राप्यते च यत् तच्च पुरुषकारफलमिति कृत्वा ॥ ५१ ॥
एवं तर्हीति विस्तरः । यथा पृथग्जनस्य पाणिनेः प्रवचने उपसंख्यानं
क्रियते, एवं सर्वज्ञस्यापि बुद्धस्योपसंख्यानं कर्तव्यमुपजायत इति वाक्यार्थः ।
पूर्वमार्गत्याग इति विस्तरः । पूर्वमार्गत्यागः, प्रतिपन्नकमार्गत्यागात् ।
अपूर्वमार्गप्राप्तिश्च फलमार्गलाभादिति । सर्वस्य
दर्शनहेयप्रहाणस्यैका भावनामार्गसंगृहीता प्राप्तिः स्रोतआपत्तिफलप्राप्तिकाले
लभ्यते । तथा सकृदागामिफलप्राप्तिकाले दर्शनहेयप्रहाणस्य षड्विधभावना-
मार्गहेयप्रहाणस्य च सर्वस्यैका सकृदागामिफलसंगृहीता प्राप्तिर्लभ्यते ।
एवमनागाम्यर्हत्त्वफलयोरपि योज्यम् ॥ ५२ ॥

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६८१
४. युगपदष्टज्ञानलाभश्चतुर्विधानां धर्मान्वयज्ञानाम् । ५. षोडशाकार-
भावना अनित्याद्याकाराणाम् । इमानि हि पञ्च कारणानि फले फले भवन्ति ।
यद्यनास्रवो मार्गः श्रामण्यम् , कथं लौकिकमार्गप्राप्तं फलद्वयं श्रामण्यफलं
युज्यते ?
लौकिकाप्तं तु मिश्रत्वानास्रवाप्तिः धृतेः फलम् ॥ ५३ ॥
न हि तत्र लौकिकमार्गफलमेव प्रहाणं सकृदागामिफलं वा भवति, अनागामि-
फलं वा । किं तर्हि ? दर्शनमार्गफलमपि प्रहाणं तत्र मिश्रीक्रियते; सर्वस्य
तत्फलसंगृहीतैकविसंयोगप्राप्तिलाभात् । अत एव हि सूत्र उक्तम्—"सकृदा-
गामिफलं कतमत् ? यत् त्रयाणां संयोजनानां प्रहाणं रागद्वेषमोहानां च तनुत्व-
मिति । अनागामिफलं कतमत् ? यदुत पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां
प्रहाणम्" इति । अनास्रवया च विसंयोगप्राप्त्या तत्प्रहाणं सन्धार्यते । तद्-
बलेन परिहीणात् १ । अतोऽप्यस्य मरणं युक्तं श्रामण्यफलम् ॥ ५३ ॥
चतुर्विधानां धर्मान्वयज्ञानामिति । सत्यभेदाच्चतुर्विधानां धर्मज्ञानानामन्वय-
ज्ञानानां च तथैव चतुर्विधानामिति । युगपदष्टज्ञानलाभः । लौकिकमार्गप्राप्तं
फलद्वयमिति । सकृदागामिफलमनागामिफलं च । तद्धि लौकिकेनापि मार्गेण
प्राप्तं सम्भवति । तत्कथं श्रामण्यस्यानास्रवमार्गलक्षणस्य फलं युज्यते ?
दर्शनमार्गफलमपि प्रहाणमिति । अपिशब्दाद् भावनामार्गफलमपि प्रहाणं
गृह्यते । तस्य द्विप्रकारस्यापि प्रहाणस्य सकृदागामिफलसंगृहीता अनागामिफल-
संगृहीता वा एका प्राप्तिर्लभ्यते । तस्माद्दर्शनमार्गफलप्रहाणयोगादसंस्कृतं
सकृदागामिफलमनागामिफलं वा श्रामण्यफलं भवति । यत् त्रयाणां संयोजनानां
प्रहाणमिति । त्रिसंयोजनप्रहाणं दर्शनमार्गेण । पञ्चावरभागीयकदेशानां
सत्कायदृष्टिशीलव्रतपरामर्शविचिकित्सानां दर्शनमार्गेणैव प्रहाणम् । तस्य
प्रहाणस्य सकृदागाम्यनागामिफलत्वे । किम् ? कुतः श्लेषः । तेन ज्ञायते—
प्रहाणमिश्रीकरणादेवमुक्तं भगवतेति । तद्बलेन परिहीणादिति ।
“लौकिकेनार्यवैराग्ये विसंयोगाप्तयो द्विधा” (अभि० को० ६.४६) इति
तत्रानास्रवया विसंयोगप्राप्त्या तत्प्रहाणं यह्लौकिकमार्गसम्प्राप्तं सन्धार्यते ।
१. परिहीणामरणात्—का० ।
अभि० को० ३ : १५

६८२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [मार्गपुद्गल-
यदेव चैतच्छा्मण्यमुक्तम् ,
ब्राह्मण्यम्, ब्रह्मचक्रं च तदेव,
क्लेशानां वाहनाद् ब्राह्मण्यम् । ब्रह्मचक्रं तु
ब्रह्मवर्तनात् ।
अनुत्तरब्राह्मण्ययोगात् भगवान् ब्रह्मा । "एष हि भगवान् ब्रह्मा इत्यपि,
शान्तः शीतीभूत इत्यपि" इति सूत्रात् । तस्येदं चक्रमिति ब्राह्मम्; तेन
प्रवर्तितत्वात् ।
धर्मचक्रं तु दृङ्मार्गः,
चङ्क्रमणाच्चक्रम् , तत्साधर्म्याद् दर्शनमार्गो धर्मचक्रम् ।
कथमस्य साधर्म्यम् ?
आशुगत्वाद्यरादिभिः ॥ ५४ ॥
आशुगत्वात् , त्यजनक्रमणात् , अजितजयजिताध्यवसनाद् , उत्पतन-
प्राप्तियोगेनावश्यमुपतिष्ठत इत्यर्थः । म्रियते न फलभ्रष्ट इति । तदभावे हि
लौकिकस्येव परिहीणस्य मरणं स्यात् । तद्बलेनेति । अनास्रवविसंयोगप्राप्तिबले-
नेत्यर्थः । सैव च वर्तमानलौकिकमार्गोपजनितानास्रवा प्राप्तिरनागताष्टाङ्ग-
आर्यमार्गो लौकिकबलेन प्राप्यमाणः संस्कृतं श्रामण्यफलं व्यवस्थाप्यमानं न
विरुध्यते । सूत्रे त्वसंस्कृतं श्रामण्यफलमुद्गृह्यते; प्राधान्यात् । संस्कृतमप्यत्रैष्ट-
व्यमिति ॥ ५३ ॥
क्लेशानां वाहनाद् ब्राह्मण्यमिति । वाहिता अनेनानेकविधाः पापका
अकुशला धर्मा इति ब्राह्मणः । तद्भावो ब्राह्मण्यम् = अनास्रवो मार्गः । कथं
ब्रह्मचक्रम् ? इत्याह—ब्रह्मचक्रं तु ब्रह्मवर्तनादिति । यस्माद् ब्रह्मणा प्रवर्तितम्,
तस्मात् ब्रह्मचक्रमिति । अनुत्तरब्राह्मण्ययोगादिति । अनुत्तरानास्रवमार्गयोगा-
दित्यर्थः । एष हि भगवान् ब्रह्मेति एतदुदाहरणम् । जीवकेनोक्तमेतत् ।
“आशुगत्वाद्यरादिभिः” इति । आशुगत्वादिभिररादिभिश्चेत्यर्थः । आशु-
गत्वादिति विस्तरः । इदं मार्गस्य चक्ररत्नेन साधर्म्यमुच्यते । यथा चक्ररत्न-
माशुगम् , एवं दर्शनमार्गः । पञ्चदशभिश्चिचत्तक्षणैः सत्याभिसमयादाशुग इति ।
त्यजनक्रमणात् । यथा तदन्यं देशं त्यजत्यन्यं देशं क्रामति, एवमयमानन्तर्यमार्गे
त्यजति विमुक्तिमार्गं क्रामति सम्मुखीभावतः । · सत्यान्तरत्यजनक्रमणाद्वा ।

The provided image is completely blank and contains no text. Please provide an image that contains the text you would like transcribed.