अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६७८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
सम्भवतः । आनन्तर्यमार्गा अधरां भूमिमौदारिकतो दुःखितः स्थूलभित्तिकतश्च ।
अशान्तत्वादौदारिकतः; महाभिसंस्कारतरत्वात् । अप्रणीतत्वात् ; दुःखितो
बहुदौष्ठुल्यतरत्वेन प्रतिकूलभावात् । स्थूलभित्तिकतः; तयैव तद्भूभ्यनिःसरणात्,
भित्त्यानिःसरणवत् । तेषां¹ विपर्ययेण शान्तप्रणीतनिःसरणाकाराः ॥ ४९ ॥
गतमानुषङ्गिकम् ॥
इदं² वक्तव्यम्—अथ क्षयज्ञानादनन्तरं किमुत्पद्यते ?
यद्यकोप्यः क्षयज्ञानादनुत्पादमतिः,
अकोप्यधर्मा चेदर्हन्भवति क्षयज्ञानात् समनन्तरमनुत्पादज्ञानमस्योत्पद्यते ।
न चेत् ।
क्षयज्ञानमशैक्षी वा दृष्टिः,
यन्ति, नावश्यं समस्तैरिति । औदारिक इति । औदारिकमित्यौदारिकतः ।
अशान्तत्वादौदारिकतः । कथमशान्ताधरा भूमिः ? महाभिसंस्कारतरत्वात् । इदं
महाभिसंस्कारं यत्नसाध्यं मार्गेण सहाधरं स्थानम्, इदमपि महाभिसंस्कारं
सह मार्गेणोर्ध्वं स्थानम्, इदमनयोरतिशयेनेति महाभिसंस्कारतरम्, तद्भावः
तस्मात् । खिलम् दुर्भेद्यम्, कुत्सितं खिलं दुःखिलमिति दुःखिलतः । कथम्-
प्रणीताधरा भूमिः ? इत्याह—बहुदौष्ठुल्यतरत्वेन प्रतिकूलभावादिति । दौष्ठुल्यं
कायचित्तयोरकर्मण्यता, क्लेशानुकूलतेत्यर्थः । बहुदौष्ठुल्यमस्येति बहुदौष्ठु-
ल्यम् । इदमपि बहुदौष्ठुल्यं समार्गमधरं स्थानम्, इदमपि बहुदौष्ठुल्यं
समार्गमूर्ध्वं स्थानम्, इदमनयोरतिशयेनेति बहुदौष्ठुल्यतरम्, तद्भावात् । स्थूल-
भित्तिकत इति । स्थूलभित्तिकभावेन । तयैव तद्भूभ्यनिःसरणात् । तयैव भूम्या
तस्या एव भूमेरनिःसरणात् । भित्त्यानिःसरणवत् । यथा तथा तयैव भित्त्या तस्या
एव भित्तेरनिःसरणम्, तदवष्टब्धाकाशदेशात् । तेषां विपर्ययेणेति । अल्पाभि-
संस्कारत्वादल्पदौष्ठुल्यतरत्वेनाप्रतिकूलभावात् तया भूम्या तद्भूमिनिःसरणाद्
यथाक्रमं शान्तप्रणीतनिःसरणाकाराः ॥ ४६ ॥
गतमानुषङ्गिकम् । इदं वक्तव्यमिति । क्षयज्ञानान्तराभावि वक्तव्यम् ।
अनुषङ्गेण तु लौकिकानन्तर्यविमुक्तिमार्ग लक्षणनिर्देश इति ।
“यद्यकोप्यः क्षयज्ञानादनुत्पादमतिः” इति । अपुनःकर्तव्यताज्ञानम् । तदस्य
१. एषां—का० । २. इदं तु—का० ।