अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

केन ते शैक्षाः ? आस्रवक्षयाय नित्यं शिक्षणशीलत्वाच्छिक्षात्रये ।
अधिशीलमधिचित्तमधिप्रज्ञं च । ताः पुनः शीलसमाधिप्रज्ञास्वभावाः ।
पृथग्जनोऽपि शैक्षः प्राप्नोति ? न; यथाभूतं सत्याप्रज्ञानात् पुनश्चाप-
शिक्षणात् । अत एव द्विरभिधानं सूत्रे—"शिक्षायां शिक्षते, शिक्षायां शिक्षत इति
शिवक तस्माच्छैक्ष इत्युच्यते" इति । 'यः शिक्षत एव नापशिक्षते स शैक्षः'
इत्यवधारणं यथा विज्ञायेत ।
प्रकृतिस्थ आर्यः कथं शिक्षणशीलः ? आशयतः । स्थिताध्वगवत्, प्राप्त्यनु-
षङ्गतश्च शिक्षात्रयस्य ।
पराऽर्थकरणाऽर्हत्त्वादर्हन् । परार्थकरणायोग्यत्वादित्यर्थः । सर्वसरागपूजार्हत्त्वाच्चेति ।
सरागाः पथग्जनशैक्षाः, तेषां सर्वेषां पूजामर्हतीत्यर्हन् । सिद्धं भवतीति ।
किं सिद्धं भवति ? इत्याह—अन्ये सप्त पूर्वोक्ताः पुद्गलाः शैक्षा इति । त्रयः
फलस्थाश्चत्वारश्च प्रतिपन्नका उक्ताः । असावेवाशैक्ष इत्यवधारणादेतदन्ये
आर्याः शैक्षा इति सिद्धम् ।
केन ते शैक्षा इति । केन कारणेन ते सप्त पुद्गलाः शैक्षा इत्युच्यन्ते ?
इत्याह—आस्रवक्षयाय नित्यं शिक्षणशीलत्वादिति । शिक्षा शीलमेषामिति
शैक्षाः । “शीलम्” (४.४.६१) “छत्रादिभ्यो णः (पा० सू० ४.४.६२) इति
लक्षणात् । क्व शिक्षणशीलाः ? शिक्षात्रये । किं शिक्षात्रयम् ? अधिशीलमधि-
चित्तमधिप्रज्ञं च । किंस्वभावास्ताः ? इत्याह—ताः पुनः शीलसमाधिप्रज्ञास्वभावा
इति । शीले शिक्षा अधिशीलम्, एवं यावत्प्रज्ञायां शिक्षेत्यधिप्रज्ञमिति ।
“अव्ययं विभक्ति०” (पा० सू० २.१.६) इत्यव्ययीभावसमासः । शिक्षाक्रियाणां
त्वव्यतिरेकाच्छीलादिस्वभावाः शिक्षा इति व्याचष्टे ।
पृथग्जनोऽपि शैक्षः प्राप्नोतीति । पृथग्जनोऽपि विनयोक्तासु शिक्षासु शिक्षत
इति ? न, यथाभूतं सत्याप्रज्ञानात् । नैतदेवम् ? यथाभूतं सत्यानां दुःखादीनां
अप्रज्ञानादनवबोधात् । “तद्धि भिक्षवो दृष्टं यदार्यया प्रज्ञया” इति वचनात् ।
तथा हि सूत्रे अधिशीलमधिचित्तं वा शिक्षां विस्तरेणोक्त्वाह—“अधिप्रज्ञं शिक्षा
कतमा ? इदं दुःखमार्यसत्यमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखसमुदयः,
अयं दुःखनिरोधः, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदार्यसत्यम्” इति, यथाभूत-
सत्याप्रज्ञानात् । यत्र च शिक्षिताः शीलादिषु, तत्र पुनरपशिक्षणात् ।
प्रातिमोक्षसंवरपरित्यागतः ऊष्मगतादिपरिहाणितश्चार्यः पुनर्यद्यपि किंचित्
परित्यजति, न तु सर्वम् । न ह्यार्यस्य कदाचिदपि शिक्षात्रयं नास्तीति ।