अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ९७६
न चेदकोप्यधर्मा भवति क्षयज्ञानात् क्षयज्ञानमेवोत्पद्यते, अशैक्षी वा
सम्यग्दृष्टिः । न त्वनुत्पादज्ञानम्; परिहाणिसम्भवात् ।
किं पुनरकोप्यधर्मणः सा नैवोत्पद्यते ?
सर्वस्य साऽर्हतः ॥ ५० ॥
अकोप्यधर्मणोऽप्यनुत्पादज्ञानात् कदाचिदनुत्पादज्ञानमेवोत्पद्यते, कदाचिद-
शैक्षी सम्यग्दृष्टिः ॥ ५० ॥
यान्येतानि चत्वारि फलान्युक्तानि, कस्यैतानि फलानि ? श्रामण्यफलानि ।
किमिदं श्रामण्यं नाम ?
श्रामण्यममलो मार्गः,
अनास्रवो मार्गः श्रामण्यम् । तेन हि श्रमणो भवति; क्लेशसंशमनात् ।
“शमिता अनेन भवन्ति अनेकविधाः पापका अकुशला धर्मा विस्तरेण यावज्जरा-
मरणीयाः, स्तस्माच्छ्रमण इत्युच्यते” इति सूत्रे वचनात् । अनत्यन्तशमनान्न
पृथग्जनः परमार्थश्रमणः ।
तस्य पुनः श्रामण्यस्य ?
संस्कृतासंस्कृतं फलम् ।
संस्कृतासंस्कृतानि हि श्रामण्यफलानि पुनश्चत्वार्युक्तानि सूत्रे । अपि तु
एकान्नवतिस्तानि,
कानि पुनस्तानि ?
मुक्तिमार्गाः सह क्षयैः ॥ ५१ ॥
दर्शनहेयप्रहाणायाष्टावानन्तर्यमार्गाः, अष्टौ विमुक्तिमार्गा भावनाहेयप्रहाणाय ।
नवसु भूमिषु प्रत्येकं नवप्रकाराणां क्लेशानां प्रहाणाय तावन्त एवानन्तर्यमार्गाः,
विमुक्तिमार्गाश्च ।
तदानीमुत्पद्यते । परिहाणिसम्भवादिति । क्लेशोत्पादावकाशोऽस्तीति नास्या-
नुत्पादज्ञानमुत्पद्यते । किं कारणम् ? परिहाणिसम्भवात् । यस्मादस्य परिहाणिः
सम्भवति । यस्य पुनरनुत्पादज्ञानम्, न तस्य परिहाणिरिति ॥ ५० ॥
तेन हि श्रमणो भवतीति । श्रामण्ययोगाच्छ्रमणो भवति । यथा शौक्ल्य-
योगाच्छुक्लः पट इति । शमयति क्लेशानिति श्रमणः ।