अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६७७
त्रिभूमिजयादूर्ध्वं मौलादेव, न पुनः सामन्तकाद्; उपेक्षेन्द्रियसामान्यात् ।
त्रिषु हि ध्यानेषु सामन्तकमौलयोरिन्द्रियभेदात् कश्चिन्न शक्नोति मौलं ध्यानं
प्रवेष्टुम्; इन्द्रियसञ्चारस्य दुष्करत्वात् ।
अतस्त्रिभूमिवैराग्ये ध्यानसामन्तकादप्यन्यो विमुक्तिमार्गो भवति ।
“अनास्रवेण वैराग्यमनागम्येन सर्वतः” (अभि०को० ६.४७), इत्युक्तम् ,
अन्यैस्तु नोक्तम् । अत उच्यते—
आर्यैरष्टाभिः स्वोर्ध्वभूजयः ॥ ४८ ॥
अनास्रवैरष्टाभिर्ध्यानध्यानान्तारूप्यैः स्वस्या ऊर्ध्वायाश्च भूमेर्वैराग्यं
नाधरायाः, वीतरागत्वात् । तत्र लोकोत्तरा आनन्तर्यविमुक्तिमार्गाः सत्यालम्बन-
त्वात् सत्याकारप्रवृत्ता इति सिद्धम् ॥ ४८ ॥
विमुक्त्यानन्तर्यपथा लौकिकास्तु यथाक्रमम् ।
शान्ताद्युदाराद्याकाराः,
विमुक्तिमार्गाः शान्ताद्याकाराः, आनन्तर्यमार्गा औदारिकाद्याकाराः । ते
पुनर्यथाक्रमम्—
उत्तराधरगोचराः ॥ ४९ ॥
विमुक्तिमार्गा उत्तरां भूमिं शान्ततः प्रणीततो निःसरणतश्चाकारयन्ति
उपेक्षेन्द्रियसामान्यादिति । चतुर्थध्यानादिसमापत्तितत्सामन्तकयोरुपेक्षेन्द्रियं
तुल्यमिति । कश्चिन्न शक्नोतीति मृद्विन्द्रियः । इन्द्रियसञ्चारस्य दुष्करत्वा-
दिति । उपेक्षेन्द्रियानन्तरं सुखेन्द्रियस्य सौमनस्येन्द्रियस्य वा दुष्करत्वात् ।
मौलसामन्तकयोरुपेक्षेन्द्रियसामान्ये सति किमर्थं मौलादेवान्त्यं विमुक्तिमार्गं
सम्मुखीकरोति । न सामन्तकात् वीतरागभूमिबाहुमान्यात् । नाधराया वीतराग-
त्वादिति । तत्सामन्तकेन चाधोवैराग्यस्य कृतत्वात् । सत्याकारप्रवृत्ता इति ।
अनित्याद्याकारप्रवृत्ताः ॥ ४८ ॥
सम्भवत इति । यद्यधरां भूमिमौदारिकतः पश्यन्यूर्ध्वं तद्विपर्ययेण शान्त-
इत्येके । अपरे व्याचक्षते—शान्ताद्याकाराणां कदाचिदेकेनाप्याकारेणाकार-