अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

तत्रानन्तर्यमार्गाः श्रामण्यम्, विमुक्तिमार्गाः संस्कृतानि श्रामण्यफलानि ।
तन्निष्यन्दपुरुषकारफलत्वात् । तेषां क्लेशानां प्रहाणान्यसंस्कृतानि श्रामण्य-
फलानि । एवमेकान्ननवतिर्भवन्ति ॥ ५१ ॥
एवं तर्हि बुद्धस्योपसंख्यानं कर्तव्यं जायते ? न कर्तव्यम् । यद्यपि
भूयांसि फलानि,
चतुष्फलव्यवस्था तु पञ्चकारणसम्भवात् ।
यस्यां हि प्रहाणमार्गावस्थायां पञ्च कारणानि सम्भवन्ति, तस्यां किल
भगवता फलं व्यवस्थितम् ।
कतमानि पञ्च ?
पूर्वत्यागोऽन्यमार्गाप्तिः क्षयसंकलनं फले ॥ ५२ ॥
ज्ञानाष्टकस्य लाभोऽथ षोडशाकारभावना ।
१. पूर्वमार्गत्यागः, २. अपूर्वमार्गाप्तिः; प्रतिपन्नकफलमार्गत्यागलाभात् ।
३. प्रहाणसंकलनम्; सर्वस्यैकप्राप्तिलाभात् ॥ ५२ ॥
तन्निष्यन्दपुरुषकारफलत्वादिति । तस्य श्रामण्यस्यानन्तर्यमार्गलक्षणस्य
यथायोगं विमुक्तिमार्गा असंस्कृतानि च निष्यन्दफलत्वात् पुरुषकारफलत्वाच्च ।
विमुक्तिमार्गास्तस्य निष्यन्दफलं पुरुषकारफलं च । असंस्कृतानि पुरुषकार-
फलमेव ।
“यद्बलाज्जायते यत् तत् फलं पुरुषकारजम्” (अभि० को० २.५८)
यद्बलात् प्राप्यते च यत् तच्च पुरुषकारफलमिति कृत्वा ॥ ५१ ॥
एवं तर्हीति विस्तरः । यथा पृथग्जनस्य पाणिनेः प्रवचने उपसंख्यानं
क्रियते, एवं सर्वज्ञस्यापि बुद्धस्योपसंख्यानं कर्तव्यमुपजायत इति वाक्यार्थः ।
पूर्वमार्गत्याग इति विस्तरः । पूर्वमार्गत्यागः, प्रतिपन्नकमार्गत्यागात् ।
अपूर्वमार्गप्राप्तिश्च फलमार्गलाभादिति । सर्वस्य
दर्शनहेयप्रहाणस्यैका भावनामार्गसंगृहीता प्राप्तिः स्रोतआपत्तिफलप्राप्तिकाले
लभ्यते । तथा सकृदागामिफलप्राप्तिकाले दर्शनहेयप्रहाणस्य षड्विधभावना-
मार्गहेयप्रहाणस्य च सर्वस्यैका सकृदागामिफलसंगृहीता प्राप्तिर्लभ्यते ।
एवमनागाम्यर्हत्त्वफलयोरपि योज्यम् ॥ ५२ ॥